Rozliczenie nadpłaty alimentów przez komornika

Nadpłata alimentów najczęściej pojawia się w dwóch sytuacjach. Pierwsza to obniżenie alimentów przez sąd z datą wcześniejszą niż dzień wydania wyroku, na przykład od dnia wniesienia pozwu. Druga to uchylenie obowiązku alimentacyjnego wobec pełnoletniego dziecka, które już pracuje, utrzymuje się samodzielnie albo nie dokłada starań, aby uzyskać możność samodzielnego utrzymania.

W praktyce problem polega na tym, że przez pewien czas komornik pobiera alimenty według dotychczasowego tytułu wykonawczego, a dopiero później zapada orzeczenie sądu, które obniża albo uchyla obowiązek z datą wsteczną. Wtedy zobowiązany może mieć poczucie, że „nadpłacił” alimenty. Nie oznacza to jednak automatycznie, że może sam przestać płacić kolejne raty albo wysłać wierzycielowi pismo o potrąceniu.

Czy komornik może rozliczyć nadpłatę alimentów z przyszłymi ratami?

Komornik działa na podstawie tytułu wykonawczego i w granicach wniosku egzekucyjnego. Nie jest organem, który samodzielnie rozstrzyga, czy alimenty były nienależne, czy doszło do nadpłaty i czy można ją zaliczyć na przyszłe świadczenia. Jeżeli wyrok obniżający alimenty jest prawomocny, należy dostarczyć go komornikowi i żądać dostosowania egzekucji do aktualnego tytułu.

Jeżeli wierzyciel alimentacyjny jest pełnoletni, może złożyć komornikowi oświadczenie lub wniosek o ograniczenie albo umorzenie egzekucji w określonym zakresie. Przy małoletnim dziecku działa za nie przedstawiciel ustawowy, najczęściej drugi rodzic. W praktyce najbezpieczniej, aby wierzyciel wyraźnie wskazał komornikowi, że uznaje określoną kwotę za rozliczoną albo wnosi o ograniczenie egzekucji. Samo pismo dłużnika zwykle nie wystarczy.

Jeżeli wierzyciel odmawia współpracy, a egzekucja nadal obejmuje kwoty, które według dłużnika nie powinny być już egzekwowane, konieczna może być droga sądowa. W zależności od sytuacji będzie to pozew o obniżenie lub uchylenie alimentów, pozew o zwrot nienależnego świadczenia albo powództwo przeciwegzekucyjne.

Dlaczego nie można po prostu potrącić nadpłaty z alimentów?

Alimenty służą bieżącemu utrzymaniu osoby uprawnionej, dlatego przepisy szczególnie chronią tego rodzaju świadczenia. Zgodnie z art. 505 Kodeksu cywilnego nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania. Do tej kategorii należą alimenty.

Oznacza to, że zobowiązany nie powinien samodzielnie pomniejszać kolejnych rat alimentacyjnych o kwotę, którą uważa za nadpłatę. Takie działanie może zostać potraktowane jako zaległość alimentacyjna i prowadzić do dalszej egzekucji, naliczania odsetek, a w skrajnych przypadkach także do odpowiedzialności związanej z uporczywym uchylaniem się od alimentacji.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której wierzyciel wyraźnie zgadza się na określone rozliczenie i odpowiednio ogranicza egzekucję albo strony zawierają ugodę, a następnie realizują ją w sposób zgodny z aktualnym tytułem wykonawczym. Takie porozumienie powinno być sporządzone pisemnie i precyzyjnie wskazywać kwotę, okres oraz sposób rozliczenia.

Obniżenie alimentów z datą wsteczną a nadpłata

Podstawą żądania obniżenia alimentów jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego w razie zmiany stosunków. Taką zmianą może być na przykład spadek dochodów zobowiązanego, wzrost możliwości samodzielnego utrzymania się przez pełnoletnie dziecko, zakończenie nauki, podjęcie pracy albo istotna zmiana potrzeb uprawnionego.

Sąd może obniżyć alimenty od dnia wniesienia pozwu, od innej wskazanej daty albo od dnia wyrokowania. Dlatego już w pozwie warto precyzyjnie wskazać, od kiedy żąda się obniżenia alimentów i z jakiego powodu. Jeżeli sąd obniży alimenty z datą wsteczną, różnica między kwotą zapłaconą według starego tytułu a kwotą wynikającą z nowego orzeczenia może być traktowana jako nadpłata.

Nie każda nadpłata będzie jednak automatycznie podlegała zwrotowi. Sąd może badać, czy alimenty zostały przeznaczone na usprawiedliwione potrzeby dziecka, czy uprawniony nadal jest wzbogacony oraz czy żądanie zwrotu nie narusza zasad współżycia społecznego.

Uchylenie obowiązku alimentacyjnego wobec pełnoletniego dziecka

Samo osiągnięcie pełnoletności nie powoduje automatycznego wygaśnięcia alimentów. Rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Jeżeli jednak pełnoletnie dziecko pracuje, ma własne dochody, zakończyło naukę albo nie dokłada starań, aby się usamodzielnić, rodzic może żądać uchylenia obowiązku alimentacyjnego.

Właściwą drogą jest pozew oparty na art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W pozwie można żądać uchylenia alimentów z konkretną datą, na przykład od dnia podjęcia przez dziecko pracy, zakończenia nauki, rozpoczęcia działalności gospodarczej albo od dnia, w którym rodzic uzyskał wiedzę o usamodzielnieniu się dziecka.

Pełnoletnie dziecko może oświadczyć, że nie chce już otrzymywać alimentów albo że zgadza się na zakończenie egzekucji. Takie oświadczenie ma znaczenie praktyczne, zwłaszcza przed komornikiem, ale nie zawsze zastąpi wyrok zmieniający wcześniejsze orzeczenie alimentacyjne. Jeżeli istnieje tytuł wykonawczy, najbezpieczniej doprowadzić do formalnego uchylenia obowiązku przez sąd.

Zwrot nadpłaconych alimentów jako świadczenia nienależnego

Jeżeli alimenty zostały pobrane mimo braku podstawy prawnej, zobowiązany może rozważyć żądanie ich zwrotu jako świadczenia nienależnego. Podstawą są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego. W praktyce chodzi o wykazanie, że wierzyciel uzyskał korzyść majątkową kosztem zobowiązanego bez aktualnej podstawy prawnej.

Sprawy o zwrot nienależnie pobranych alimentów są jednak trudne dowodowo. Uprawniony może bronić się tym, że środki zostały zużyte na bieżące utrzymanie, edukację, leczenie albo inne usprawiedliwione potrzeby. Zgodnie z art. 409 Kodeksu cywilnego obowiązek zwrotu korzyści może wygasnąć, jeżeli ten, kto ją uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Znaczenie ma także art. 411 Kodeksu cywilnego. Nie można żądać zwrotu świadczenia między innymi wtedy, gdy spełniający świadczenie wiedział, że nie był do niego zobowiązany, chyba że działał z zastrzeżeniem zwrotu, w celu uniknięcia przymusu albo w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. W sprawach alimentacyjnych ważne jest również to, czy zapłata nastąpiła pod presją egzekucji komorniczej.

Powództwo przeciwegzekucyjne przy egzekucji alimentów

Powództwo przeciwegzekucyjne z art. 840 Kodeksu postępowania cywilnego służy obronie przed egzekucją, gdy po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane. Może mieć znaczenie wtedy, gdy alimenty zostały już zapłacone, tytuł powinien być ograniczony, a mimo to wierzyciel nadal żąda egzekucji tej samej albo nienależnej części świadczenia.

Trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje. Jeżeli celem jest samo ustalenie, że obowiązek alimentacyjny wygasł albo powinien zostać obniżony, właściwą podstawą jest zasadniczo art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli natomiast istnieje już zdarzenie, które powoduje, że konkretna egzekwowana kwota nie powinna być egzekwowana, powództwo przeciwegzekucyjne może służyć pozbawieniu tytułu wykonawczego wykonalności w całości albo w części.

Powództwo przeciwegzekucyjne wytacza się przed sąd rzeczowo właściwy, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. Warto dołączyć do pozwu wniosek o zabezpieczenie, na przykład przez zawieszenie egzekucji w określonym zakresie, jeżeli dalsze pobieranie świadczeń mogłoby spowodować poważną szkodę.

Jakie działania podjąć po stwierdzeniu nadpłaty alimentów?

Najpierw należy ustalić, z czego dokładnie wynika nadpłata. Inaczej postępuje się, gdy sąd już wydał prawomocny wyrok obniżający alimenty, inaczej gdy dopiero planuje się pozew o uchylenie obowiązku, a jeszcze inaczej, gdy wierzyciel pobiera alimenty mimo samodzielności finansowej.

W praktyce warto wykonać następujące kroki:

• zebrać wyrok alimentacyjny, wyrok obniżający albo uchylający alimenty, klauzulę wykonalności i pisma od komornika,
• sporządzić zestawienie wszystkich wpłat, potrąceń i kwot wyegzekwowanych przez komornika,
• obliczyć różnicę między kwotą faktycznie pobraną a kwotą należną po zmianie orzeczenia,
• wezwać wierzyciela do zajęcia stanowiska i ewentualnego ograniczenia egzekucji,
• złożyć do komornika prawomocne orzeczenie i wniosek o dostosowanie egzekucji do aktualnego tytułu,
• rozważyć pozew o zapłatę, pozew z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo powództwo przeciwegzekucyjne.

Jeżeli wierzyciel współpracuje, możliwe jest sprawne umorzenie egzekucji komorniczej w odpowiednim zakresie. Jeżeli strony chcą ustalić sposób spłaty albo rozliczenia kwot alimentacyjnych, pomocne może być także prawidłowe rozliczenie zaległości alimentacyjnych, aby nie powstały kolejne spory.

Sąd, opłata i wartość przedmiotu sporu

W sprawie o uchylenie albo obniżenie alimentów pozwanym jest uprawniony do alimentów, czyli najczęściej dziecko. Jeżeli dziecko jest małoletnie, działa przez przedstawiciela ustawowego. Pozew wnosi się zasadniczo do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania pozwanego.

W sprawach o prawo do świadczeń powtarzających się wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok, a jeżeli świadczenia mają trwać krócej niż rok — za cały czas ich trwania. Przy żądaniu obniżenia alimentów wartością przedmiotu sporu będzie zwykle roczna różnica między dotychczasową a żądaną kwotą alimentów. Przy żądaniu uchylenia alimentów będzie to najczęściej suma alimentów za 12 miesięcy.

Jeżeli natomiast dochodzi się zwrotu konkretnej nadpłaty, wartością przedmiotu sporu będzie kwota żądana od pozwanego. Opłata sądowa zależy od wartości przedmiotu sporu i rodzaju żądania. Aktualnie w sprawach o prawa majątkowe przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł pobiera się opłatę stosunkową 5% tej wartości, nie więcej niż 100 000 zł. Przy niższej wartości sprawy stosuje się opłaty stałe według progów przewidzianych w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy można żądać zwrotu alimentów za ostatnie 12 miesięcy albo 3 lata?

Trzyletni termin z art. 137 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy przedawnienia roszczeń o świadczenia alimentacyjne. Nie oznacza on automatycznie, że zobowiązany zawsze odzyska alimenty zapłacone za trzy lata wstecz. W sprawie o zwrot nadpłaty trzeba wykazać podstawę żądania, wysokość nadpłaty oraz to, że po stronie uprawnionego doszło do wzbogacenia, które podlega zwrotowi.

Jeżeli chodzi o uchylenie albo obniżenie alimentów, w pozwie można żądać, aby sąd określił wcześniejszą datę zmiany obowiązku. Trzeba jednak wskazać konkretne zdarzenie uzasadniające tę datę, na przykład podjęcie stałej pracy przez dziecko, zakończenie nauki, uzyskanie stałych dochodów albo zmianę sytuacji majątkowej zobowiązanego.

Im szybciej zobowiązany zareaguje na zmianę sytuacji, tym mniejsze ryzyko powstania wysokiej nadpłaty. Zwlekanie z pozwem przez wiele miesięcy może utrudnić późniejsze odzyskanie pieniędzy, zwłaszcza jeżeli alimenty zostały zużyte na bieżące potrzeby uprawnionego.

FAQ

Czy komornik ma rację, odmawiając rozliczenia nadpłaty z przyszłymi alimentami?

Najczęściej tak, jeżeli dłużnik żąda tego jednostronnie. Komornik nie ustala sam, czy powstała nadpłata i czy można ją zaliczyć na przyszłe alimenty. Potrzebne jest aktualne orzeczenie, wniosek wierzyciela, porozumienie stron albo rozstrzygnięcie sądu.

Czy mogę przestać płacić alimenty, gdy pełnoletnie dziecko pracuje?

Nie warto robić tego samodzielnie, jeżeli nadal istnieje wyrok alimentacyjny. Należy wystąpić do sądu o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, najlepiej z datą, od której dziecko rzeczywiście stało się samodzielne finansowo.

Czy dziecko może zrzec się alimentów?

Pełnoletnie dziecko może oświadczyć, że nie chce egzekwować alimentów albo może złożyć wniosek o umorzenie egzekucji. Nie zawsze usuwa to jednak sam tytuł alimentacyjny. Dla bezpieczeństwa zobowiązanego najlepiej uzyskać wyrok uchylający albo zmieniający obowiązek alimentacyjny.

Czy można odzyskać alimenty zapłacone za ostatni rok?

Można próbować, ale nie jest to automatyczne. Trzeba wykazać, że alimenty były nienależne, wskazać ich wysokość i liczyć się z obroną uprawnionego, że środki zostały zużyte na bieżące potrzeby. Każdą sprawę sąd ocenia indywidualnie.

Kiedy składa się pozew o zwrot, a kiedy pozew o uchylenie alimentów?

Pozew o uchylenie albo obniżenie alimentów składa się wtedy, gdy trzeba zmienić istniejący obowiązek alimentacyjny. Pozew o zwrot dotyczy konkretnej kwoty, która według zobowiązanego została już nienależnie pobrana. Często oba zagadnienia są ze sobą powiązane, ale mają inne cele procesowe.

Czy powództwo przeciwegzekucyjne zatrzyma komornika?

Samo wniesienie pozwu zwykle nie zatrzymuje egzekucji. Dlatego wraz z pozwem warto złożyć wniosek o zabezpieczenie, na przykład przez zawieszenie albo ograniczenie egzekucji w określonym zakresie do czasu zakończenia sprawy.

Podsumowanie

Nadpłata alimentów nie daje zobowiązanemu prawa do samodzielnego pomniejszania kolejnych rat. Komornik jest związany tytułem wykonawczym i nie rozlicza nadpłaty według własnej oceny. Jeżeli alimenty zostały obniżone albo uchylone z datą wsteczną, trzeba ustalić, czy wystarczy przedstawić nowe orzeczenie komornikowi, czy potrzebne będzie porozumienie z wierzycielem, pozew o zwrot nienależnego świadczenia albo powództwo przeciwegzekucyjne.

Najważniejsze jest szybkie działanie. Im dłużej zobowiązany czeka z pozwem o obniżenie albo uchylenie alimentów, tym większa może być nadpłata i tym trudniejsze jej odzyskanie. W sprawach dotyczących pełnoletnich dzieci szczególne znaczenie mają dowody samodzielności finansowej, zakończenia nauki, podjęcia pracy oraz rzeczywistego poziomu potrzeb uprawnionego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 133, art. 137 i art. 138.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 405, art. 409, art. 410, art. 411 i art. 505.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 22, art. 840, art. 843 i art. 755.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 13.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1975 r., sygn. akt III PZ 2/75.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86.
7. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 24/91.