Ustalenie ojcostwa i alimenty dla dorosłego dziecka

Czy dorosły może żądać ustalenia ojcostwa?

Tak. Osoba dorosła, która twierdzi, że określony mężczyzna jest jej ojcem, może żądać sądowego ustalenia ojcostwa. Aktualne brzmienie art. 84 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka. Istotne jest jednak rozróżnienie: dziecko może wystąpić z takim pozwem także po osiągnięciu pełnoletności, natomiast matka i domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.

W opisanej sytuacji 40-letni mężczyzna może więc sam wnieść pozew o ustalenie ojcostwa przeciwko domniemanemu ojcu. Nie ma przy tym znaczenia samo to, że przez wiele lat nie nosił nazwiska domniemanego ojca, nie został przez niego uznany i że matka nie występowała wcześniej o alimenty. Te okoliczności mogą mieć znaczenie dowodowe i praktyczne, ale nie zamykają dorosłemu dziecku drogi do sądu.

Sąd będzie badał, czy pozwany rzeczywiście jest ojcem. W praktyce kluczowe znaczenie mogą mieć badania DNA, dokumenty, zeznania świadków, historia relacji matki z pozwanym oraz inne dowody wskazujące na pochodzenie dziecka.

Kto jest stroną sprawy o ustalenie ojcostwa?

Jeżeli chodzi o sytuację, gdy ojciec nie uznał dziecka, dziecko wytacza powództwo przeciwko domniemanemu ojcu, a gdy ten nie żyje - przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. Jeżeli to domniemany ojciec wnosi pozew, pozywa dziecko i matkę, ale po pełnoletności dziecka takie uprawnienie po stronie matki i domniemanego ojca co do zasady już nie przysługuje.

Jeżeli dorosłe dziecko zmarło po wytoczeniu powództwa o ustalenie ojcostwa, ustalenia ojcostwa mogą dochodzić jego zstępni. To ważne między innymi w sprawach spadkowych, rodzinnych i osobistych, gdy ustalenie pochodzenia ma znaczenie nie tylko alimentacyjne.

W sprawach o ustalenie ojcostwa sąd może dopuścić dowód z badań genetycznych. Odmowa udziału w badaniu DNA nie oznacza automatycznie przegrania sprawy, ale sąd może ocenić taką odmowę razem z innymi dowodami.

Tak, ale nie w każdej sprawie. Zgodnie z art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powództwo o ustalenie albo zaprzeczenie ojcostwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego.

W sprawie dorosłej osoby prokurator może więc zostać zawiadomiony, ale nie ma obowiązku wytoczenia powództwa na każde żądanie. Przy bardzo dużym upływie czasu, braku aktualnego interesu społecznego albo sprawie o charakterze wyłącznie prywatnym prokurator może odmówić podjęcia działań. Nie wyklucza to jednak samodzielnego pozwu dorosłego dziecka.

Czy można żądać alimentów od domniemanego ojca?

Samo twierdzenie, że pozwany jest ojcem, nie wystarcza do zasądzenia alimentów. Jeżeli ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało jeszcze ustalone, dziecko i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa. Oznacza to, że w praktyce można w jednym pozwie żądać ustalenia ojcostwa i alimentów, ale obowiązek alimentacyjny będzie zależał od wyniku sprawy o ojcostwo oraz od spełnienia przesłanek alimentacyjnych.

W praktyce temat dziecko pozamałżeńskie a alimenty wymaga odróżnienia dwóch kwestii: po pierwsze trzeba ustalić więź prawną między dzieckiem a ojcem, a po drugie wykazać aktualne potrzeby osoby uprawnionej oraz możliwości zarobkowe i majątkowe osoby zobowiązanej.

Kiedy dorosłe dziecko może otrzymać alimenty?

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka nie kończy się automatycznie z chwilą ukończenia przez dziecko 18 lat. Rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Poza tym przypadkiem alimentów może żądać tylko osoba znajdująca się w niedostatku.

W przypadku 40-letniego dziecka sąd będzie więc szczególnie dokładnie badał, dlaczego osoba ta nie utrzymuje się samodzielnie. Znaczenie mogą mieć na przykład poważna choroba, niepełnosprawność, trwała niezdolność do pracy, realny brak środków do życia albo inne szczególne okoliczności. Nie wystarczy samo pogorszenie sytuacji finansowej, niechęć do pracy lub oczekiwanie, że biologiczny ojciec pokryje koszty życia po wielu latach braku relacji.

Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem pełnoletniego dziecka, jeżeli alimenty byłyby połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania samodzielnego utrzymania. W sprawie przeciwko 70-letniemu ojcu sąd będzie zatem oceniał także jego wiek, zdrowie, emeryturę, majątek, koszty utrzymania i ewentualne inne obowiązki rodzinne. Powiązany problem omawia artykuł: alimenty przy rozdzielonej opiece nad dziećmi.

Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Nie chodzi więc o dowolną kwotę wskazaną w pozwie, lecz o realne potrzeby i realne możliwości drugiej strony.

Czy można żądać alimentów za poprzednie lata?

Roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat. Dodatkowo alimenty za okres sprzed wniesienia pozwu nie służą prostemu rozliczeniu całego dzieciństwa po kilkudziesięciu latach. Sąd może uwzględnić niezaspokojone potrzeby uprawnionego z czasu przed wniesieniem pozwu, zasądzając odpowiednią sumę pieniężną, a w uzasadnionych wypadkach może rozłożyć ją na raty.

W orzecznictwie przyjmuje się, że dochodzenie alimentów za okres poprzedzający wytoczenie powództwa może być uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy z tego okresu pozostały niezaspokojone potrzeby albo zobowiązania zaciągnięte na pokrycie tych potrzeb. W przypadku osoby dorosłej, która po 40 latach występuje przeciwko domniemanemu ojcu, żądanie alimentów za odległe okresy będzie więc bardzo trudne i w wielu przypadkach nieskuteczne.

Inaczej należy oceniać alimenty bieżące. Jeżeli ojcostwo zostanie ustalone, a dorosłe dziecko wykaże, że nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać albo znajduje się w niedostatku, może domagać się alimentów na przyszłość. Każdorazowo decydują jednak dowody i konkretna sytuacja obu stron.

Alimenty przed ustaleniem ojcostwa i przed urodzeniem dziecka

W sprawach dotyczących małoletnich dzieci i kobiet w ciąży przepisy przewidują dodatkowe rozwiązania. Jeżeli ojcostwo mężczyzny niebędącego mężem matki zostało uwiarygodnione, matka może żądać jeszcze przed urodzeniem dziecka wyłożenia odpowiedniej sumy na koszty utrzymania matki przez trzy miesiące w okresie porodu oraz na koszty utrzymania dziecka przez pierwsze trzy miesiące po urodzeniu. Więcej o tym zagadnieniu omawia artykuł: alimenty przed ustaleniem ojcostwa.

W sprawie dorosłego dziecka ten tryb nie będzie miał zastosowania, ale pokazuje ważną zasadę: roszczenia majątkowe związane z ojcostwem wymagają albo ustalonego ojcostwa, albo jednoczesnego dochodzenia ustalenia ojcostwa i roszczeń finansowych.

FAQ

Czy 40-letnie dziecko może pozwać domniemanego ojca o ustalenie ojcostwa?

Tak. Dziecko może żądać sądowego ustalenia ojcostwa także po osiągnięciu pełnoletności. Ograniczenie po pełnoletności dotyczy matki i domniemanego ojca, a nie samego dziecka.

Czy ustalenie ojcostwa automatycznie oznacza alimenty?

Nie. Ustalenie ojcostwa tworzy więź prawną między ojcem a dzieckiem, ale alimenty zależą od odrębnych przesłanek: potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.

Czy dorosłe dziecko zawsze musi być w niedostatku?

Jeżeli pełnoletnie dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie z przyczyn obiektywnych, może powoływać się na obowiązek alimentacyjny rodziców. W innych przypadkach konieczne może być wykazanie niedostatku. Sąd bada konkretny stan zdrowia, możliwości pracy, majątek i źródła utrzymania.

Czy ojciec emeryt może bronić się przed alimentami?

Tak. Sąd ocenia nie tylko potrzeby dorosłego dziecka, ale także sytuację zobowiązanego. Wiek, stan zdrowia, wysokość emerytury, koszty leczenia i utrzymania mogą przemawiać za obniżeniem alimentów albo oddaleniem powództwa.

Czy można żądać alimentów za całe dzieciństwo?

Co do zasady nie. Alimenty za okres sprzed pozwu są możliwe tylko w zakresie niezaspokojonych potrzeb albo zobowiązań związanych z utrzymaniem. Roszczenia alimentacyjne przedawniają się zasadniczo po 3 latach.

Czy matka może po latach wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa dorosłego dziecka?

Nie. Po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności matka nie może już samodzielnie wytoczyć powództwa o ustalenie ojcostwa. Takie powództwo może natomiast wnieść samo dorosłe dziecko.

Czy prokurator musi pomóc w sprawie o ustalenie ojcostwa?

Nie. Prokurator może wytoczyć powództwo, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego, ale ocenia to samodzielnie. Odmowa działania prokuratora nie zamyka drogi do samodzielnego pozwu.

Czy nazwisko dziecka ma znaczenie dla ustalenia ojcostwa?

Samo nazwisko nie rozstrzyga sprawy. To, że dziecko nie nosi nazwiska domniemanego ojca, nie wyklucza ustalenia ojcostwa. Najważniejsze są dowody dotyczące pochodzenia dziecka.

Podsumowanie

Dorosły człowiek może żądać sądowego ustalenia ojcostwa, nawet jeżeli przez kilkadziesiąt lat nie doszło do uznania ojcostwa i nie były płacone alimenty. Uprawnienie dziecka do wystąpienia z takim pozwem nie wygasa z chwilą pełnoletności.

Inaczej wygląda kwestia alimentów. Po ustaleniu ojcostwa dorosłe dziecko musi wykazać, że spełnia przesłanki alimentacyjne, a sąd uwzględni także sytuację domniemanego ojca. Roszczenia za dawne okresy są ograniczone przedawnieniem i zasadą, że alimenty mają służyć zaspokojeniu rzeczywistych potrzeb, a nie rozliczeniu całej przeszłości rodzinnej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jednolity: ELI / Dziennik Ustaw, w szczególności art. 84-86, art. 133, art. 135, art. 137 oraz art. 141-143.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 1976 r., sygn. akt III CRN 88/76.