Ojciec alkoholik – ubezwłasnowolnienie i leczenie bez zgody

Co można zrobić, gdy ojciec alkoholik odmawia leczenia?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić kilka odrębnych problemów prawnych. Inne przepisy stosuje się do zobowiązania osoby uzależnionej do leczenia odwykowego, inne do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody, a jeszcze inne do ubezwłasnowolnienia i ustanowienia opiekuna. Nie ma jednej prostej decyzji, którą rodzina mogłaby podjąć zamiast dorosłego człowieka.

Jeżeli ojciec odmawia leczenia odmrożeń, wychodzi z domu w stanie zagrażającym życiu, nie rozpoznaje osób, nie kontroluje podstawowych czynności, jest agresywny albo zachowuje się w sposób wskazujący na zaburzenia świadomości, w pierwszej kolejności należy traktować sprawę jako sytuację medycznie pilną. Wzywając pogotowie, warto mówić konkretnie: kiedy wystąpiło zachowanie, czy była ucieczka z domu, odmowa leczenia, realne ryzyko utraty zdrowia, agresja, dezorientacja albo niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb.

Rodzina może równolegle działać w kilku kierunkach: ponowić procedurę alkoholową, skorzystać z trybu przewidzianego w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, zawiadomić ośrodek pomocy społecznej oraz rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie. Decyzja zależy od dowodów, aktualnego stanu zdrowia, opinii lekarzy i tego, czy ojciec tylko nadużywa alkoholu, czy dodatkowo występują zaburzenia psychiczne lub trwała niezdolność do prowadzenia własnych spraw.

Zobowiązanie do leczenia odwykowego osoby uzależnionej od alkoholu

Podstawową procedurą w sprawach alkoholowych jest postępowanie na podstawie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Leczenie odwykowe jest co do zasady dobrowolne. Wyjątkowo sąd może zobowiązać osobę uzależnioną do leczenia w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego.

Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że ktoś jest alkoholikiem. Ustawa wymaga, aby w związku z nadużywaniem alkoholu dana osoba powodowała rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylała się od pracy albo systematycznie zakłócała spokój lub porządek publiczny. Dopiero takie okoliczności uzasadniają skierowanie sprawy na badanie przez biegłego i ewentualny wniosek do sądu.

W praktyce postępowanie rozpoczyna się najczęściej przed gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych właściwą według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby. Komisja może skierować osobę na badanie przez biegłego, a następnie wystąpić do sądu rejonowego o zobowiązanie do leczenia. Wniosek do sądu może złożyć również prokurator. Jeżeli potrzebujesz szerszego omówienia tej ścieżki, zobacz artykuł o tym, jak przygotować wniosek o przymusowe leczenie odwykowe.

Obowiązek leczenia trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, ale nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia. Sąd może ustanowić nadzór kuratora, a osoba uchylająca się od wykonania obowiązku może zostać przymusowo doprowadzona przez Policję do zakładu leczniczego. Nie oznacza to jednak, że każda osoba uzależniona zostanie długotrwale odizolowana od rodziny.

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego – kiedy można działać bez zgody?

Jeżeli zachowanie ojca wskazuje nie tylko na uzależnienie, ale także na zaburzenia psychiczne, dezorientację, brak zdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb albo bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, trzeba rozważyć zastosowanie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Ustawa obejmuje m.in. osoby chore psychicznie, osoby z niepełnosprawnością intelektualną oraz osoby wykazujące inne zakłócenia czynności psychicznych zaliczane według wiedzy medycznej do zaburzeń psychicznych.

Osoba, której zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych może bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, albo nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, może zostać poddana badaniu psychiatrycznemu także bez zgody. Konieczność takiego badania stwierdza lekarz psychiatra, a gdy nie można uzyskać jego pomocy – inny lekarz. W razie potrzeby lekarz może zarządzić przewiezienie badanej osoby do szpitala.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody w trybie nagłym jest możliwe wtedy, gdy osoba chora psychicznie z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Decyzję podejmuje lekarz po osobistym badaniu i – w miarę możliwości – po zasięgnięciu opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Przyjęcie musi być zatwierdzone przez lekarza kierującego oddziałem w ciągu 48 godzin, a kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy w ciągu 72 godzin.

Jeżeli nie ma nagłego bezpośredniego zagrożenia, ale nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego albo osoba jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a leczenie szpitalne może przynieść poprawę, rodzina może złożyć wniosek do sądu opiekuńczego. Uprawnieni są m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz osoba sprawująca faktyczną opiekę. Do wniosku trzeba dołączyć opinię lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniającą potrzebę leczenia; opinia nie może być starsza niż 14 dni przed złożeniem wniosku.

W praktyce istotne jest zbieranie dokumentów: kart informacyjnych leczenia szpitalnego, informacji o odmowie leczenia, notatek z interwencji Policji lub pogotowia, zaświadczeń lekarskich oraz opisów konkretnych zachowań. Więcej o trybie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego znajdziesz w tekście omawiającym hospitalizację bez zgody.

Czy można umieścić ojca w domu pomocy społecznej bez jego zgody?

Dom pomocy społecznej nie jest środkiem do dyscyplinowania osoby uzależnionej ani prostą alternatywą dla leczenia. Przyjęcie do DPS osoby z zaburzeniami psychicznymi jest możliwe wtedy, gdy wskutek choroby psychicznej lub niepełnosprawności intelektualnej nie jest ona zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób i potrzebuje stałej opieki oraz pielęgnacji, ale nie wymaga leczenia szpitalnego.

Jeżeli taka osoba albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyraża zgody na skierowanie do DPS, a brak opieki zagraża jej życiu, organ pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego o skierowanie do domu pomocy społecznej bez zgody. Z takim wnioskiem może wystąpić także kierownik szpitala psychiatrycznego, gdy pacjent nie wymaga dalszego leczenia szpitalnego, ale wymaga stałej opieki i pielęgnacji.

W sprawach alkoholowych szczególne znaczenie może mieć art. 35 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Jeżeli sąd, który nałożył obowiązek leczenia odwykowego, uzna, że z powodu uzależnienia zachodzi potrzeba całkowitego ubezwłasnowolnienia, zawiadamia prokuratora. W razie orzeczenia ubezwłasnowolnienia sąd opiekuńczy, określając sposób wykonywania opieki, może doprowadzić do umieszczenia osoby w domu pomocy społecznej dla osób uzależnionych od alkoholu, chyba że istnieje możliwość objęcia jej inną stałą opieką.

Ubezwłasnowolnienie ojca – kiedy jest możliwe?

Ubezwłasnowolnienie jest najdalej idącym środkiem ochrony osoby dorosłej, dlatego sąd nie orzeka go automatycznie z powodu alkoholizmu, konfliktów rodzinnych czy trudnego charakteru. Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę.

Możliwe jest też ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Wtedy ustanawia się kuratora. W praktyce sąd bada, czy dana osoba rozumie swoje działania, potrafi podejmować decyzje dotyczące zdrowia i majątku, czy naraża się na poważne szkody oraz czy mniej dolegliwe formy pomocy byłyby wystarczające.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania – dla miejsca jej pobytu. Uprawnieni do złożenia wniosku są małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Krewny nie może złożyć wniosku, jeżeli osoba ma przedstawiciela ustawowego. Wniosek złożony w złej wierze lub lekkomyślnie może skutkować grzywną.

Do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, zaświadczenie poradni przeciwalkoholowej, informacje z leczenia, dokumenty z interwencji, zeznania świadków oraz opis sytuacji majątkowej i osobistej. Sąd żąda zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej, jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa. Osoba, której dotyczy wniosek, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Sąd ustala przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową oraz sposób zaspokajania potrzeb życiowych.

Szerzej o podobnych sprawach rodzinnych piszemy w artykule dotyczącym tego, kiedy możliwe jest ubezwłasnowolnienie chorego członka rodziny.

Doradca tymczasowy w toku sprawy o ubezwłasnowolnienie

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może trwać wiele miesięcy. Jeżeli już w trakcie sprawy potrzebna jest ochrona osoby lub jej majątku, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Dotyczy to osoby pełnoletniej, a decyzja może zostać podjęta na wniosek uczestnika postępowania albo z urzędu.

Po ustanowieniu doradcy tymczasowego osoba, której dotyczy wniosek, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo. Doradcą powinien zostać przede wszystkim małżonek, krewny albo inna osoba bliska, o ile nie stoi temu na przeszkodzie dobro osoby, której dotyczy wniosek. To rozwiązanie może być szczególnie ważne, gdy istnieje ryzyko rozporządzenia majątkiem, zawierania niekorzystnych umów albo braku zgody na pilne działania zabezpieczające.

Więcej o tym rozwiązaniu przeczytasz w artykule: doradca tymczasowy w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie.

Skutki ustanowienia opiekuna prawnego

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd przesyła odpis postanowienia sądowi opiekuńczemu, który ustanawia opiekuna. Do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego oraz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego.

Opiekun powinien działać z należytą starannością, zgodnie z dobrem osoby pozostającej pod opieką. W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego. Dotyczy to np. poważnych decyzji majątkowych, sprzedaży nieruchomości, zawierania istotnych umów, a w wielu przypadkach także decyzji dotyczących pobytu w placówce. Opiekun składa sądowi sprawozdania dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz rachunki z zarządu majątkiem nie rzadziej niż raz do roku.

Ważne jest, aby nie utożsamiać opieki prawnej z obowiązkiem osobistego zamieszkania z osobą ubezwłasnowolnioną w każdych warunkach. Opiekun ma zapewnić właściwy sposób ochrony osoby i jej majątku, ale jeżeli opieka domowa jest nierealna albo zagraża bezpieczeństwu rodziny, należy rozważyć pomoc społeczną, usługi opiekuńcze, leczenie albo DPS. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zwolnić opiekuna z opieki.

Co warto zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Dokumentuj konkretne zdarzenia. Zapisuj daty awantur, ucieczek z domu, odmów leczenia, interwencji pogotowia, Policji, pobytów w szpitalu i sytuacji zagrożenia.
2. Zbieraj dokumentację medyczną. Karty informacyjne, zaświadczenia, opinie psychiatryczne, dokumenty z poradni uzależnień i informacje o odmowie leczenia są kluczowe dla sądu.
3. W nagłej sytuacji wzywaj 112 albo 999. Nie próbuj samodzielnie przewozić osoby, która jest agresywna, zdezorientowana albo może zagrażać sobie lub innym.
4. Zgłoś sprawę do gminnej komisji. To podstawowa droga w sprawach zobowiązania do leczenia odwykowego.
5. Skontaktuj się z OPS. Ośrodek pomocy społecznej może ocenić potrzebę usług opiekuńczych, środowiskowego wsparcia albo wystąpienia do sądu w sprawie DPS.
6. Rozważ wniosek do sądu okręgowego. Jeżeli ojciec nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo prowadzić swoich spraw, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe.

Podsumowanie

W sprawie ojca uzależnionego od alkoholu, który odmawia leczenia i nie radzi sobie z podstawowymi potrzebami, nie należy ograniczać się do jednej procedury. Leczenie odwykowe, hospitalizacja psychiatryczna bez zgody, DPS i ubezwłasnowolnienie mają różne przesłanki oraz różne sądy właściwe do rozpoznania sprawy. Najpilniejsze jest bezpieczeństwo – w razie zagrożenia życia lub zdrowia trzeba wezwać pomoc medyczną.

Ubezwłasnowolnienie może pomóc w uporządkowaniu spraw osoby, która nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem, ale nie jest automatycznym skierowaniem do zakładu. Po jego orzeczeniu potrzebne są dalsze decyzje sądu opiekuńczego i właściwych instytucji. W praktyce najważniejsze jest dobre udokumentowanie faktów, uzyskanie opinii lekarskich oraz właściwe dobranie trybu postępowania do aktualnego stanu zdrowia osoby.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 i 16: tekst ujednolicony Kodeksu cywilnego.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544–560¹: tekst ujednolicony Kodeksu postępowania cywilnego.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 154–166 oraz art. 175–177: tekst ujednolicony Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 21–30 oraz art. 38–41: tekst ujednolicony ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
• Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, w szczególności art. 24–35: tekst ujednolicony ustawy o wychowaniu w trzeźwości.