Jak zakończyć małżeństwo z osobą chorą psychicznie?

Rozwód z osobą chorą psychicznie – od czego zacząć?

Choroba psychiczna małżonka sama w sobie nie zamyka drogi do rozwodu. Sąd nie bada tylko diagnozy, lecz przede wszystkim to, czy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Oznacza to ustanie więzi uczuciowej, fizycznej i gospodarczej, przy czym wspólne mieszkanie nie zawsze wyklucza rozwód.

W praktyce wiele osób nadal mieszka z małżonkiem z powodów finansowych, mieszkaniowych albo ze względu na dziecko. Jeżeli jednak małżonkowie od lat nie prowadzą faktycznego życia małżeńskiego, nie współżyją, nie tworzą wspólnoty emocjonalnej i nie planują powrotu do małżeństwa, sąd może uznać, że rozkład pożycia jest zupełny i trwały.

Podstawą prawną jest art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków może żądać rozwodu, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

Kiedy sąd nie orzeknie rozwodu mimo rozkładu pożycia?

Nawet jeżeli rozkład pożycia jest zupełny i trwały, sąd nie może orzec rozwodu, gdy występuje jedna z tzw. negatywnych przesłanek rozwodu. Najważniejsze z nich to:

• sprzeczność rozwodu z dobrem wspólnych małoletnich dzieci małżonków,
• sprzeczność rozwodu z zasadami współżycia społecznego,
• żądanie rozwodu przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia, gdy drugi małżonek nie wyraża zgody, a odmowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Sąd ocenia każdą sprawę indywidualnie. Przy dziecku bada m.in. jego wiek, stan zdrowia, więzi z rodzicami, sytuację mieszkaniową, bezpieczeństwo, dotychczasową opiekę oraz to, czy rozwód pogorszy jego sytuację bardziej niż dalsze trwanie formalnego małżeństwa rodziców.

Czy choroba psychiczna małżonka może powstrzymać rozwód?

Choroba małżonka może mieć znaczenie przy ocenie zasad współżycia społecznego, ale nie można automatycznie przyjąć, że każda choroba psychiczna blokuje rozwód. Inaczej sąd może ocenić sytuację, w której chory małżonek wymaga stałej opieki, a rozwód pozostawiłby go bez realnej pomocy, a inaczej sytuację, w której choroba od lat uniemożliwia wspólne pożycie, powoduje trwałe zerwanie więzi i nie ma realnych szans na odbudowę małżeństwa. W podobnym kontekście przydatny jest tekst o sprawę rozwód.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano, że nieuleczalna choroba fizyczna małżonka może w określonych okolicznościach przemawiać przeciwko rozwodowi, jeżeli wymaga on szczególnej pomocy materialnej i moralnej. Przy chorobie psychicznej ocena jest bardziej złożona, ponieważ często dochodzi do trwałego zerwania więzi duchowej i faktycznej niemożności utrzymania wspólnoty małżeńskiej.

Dlatego choroba psychiczna nie jest samodzielną przeszkodą do rozwodu. Może jednak wpływać na:

• ocenę przyczyn rozkładu pożycia,
• kwestię winy za rozkład pożycia,
• potrzebę przeprowadzenia dowodu z dokumentacji medycznej albo opinii biegłych,
• ocenę dobra dziecka,
• rozstrzygnięcia o kontaktach, władzy rodzicielskiej i miejscu pobytu dziecka.

Zobacz również: choroba psychiczna a wina za rozwód

Rozwód bez zgody chorego małżonka

Brak zgody małżonka na rozwód nie oznacza, że sąd musi oddalić pozew. Jeżeli rozwodu żąda małżonek niewinny albo sąd nie przypisuje mu wyłącznej winy, sprzeciw drugiej strony nie blokuje automatycznie rozwodu.

Inaczej jest wtedy, gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia. W takiej sytuacji rozwód jest zasadniczo niedopuszczalny bez zgody drugiego małżonka, chyba że odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, np. służy wyłącznie szykanie, zemście albo utrudnianiu ułożenia życia drugiej stronie.

W sprawie z osobą chorą psychicznie sąd będzie szczególnie uważnie badał, czy sprzeciw wynika ze świadomej decyzji, z przebiegu choroby, z realnej potrzeby ochrony małżeństwa, czy jedynie z konfliktu albo niemożności racjonalnej oceny sytuacji.

Choroba psychiczna a wina za rozwód

Zgodnie z art. 57 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd w wyroku rozwodowym orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie.

Choroba psychiczna nie zawsze wyklucza przypisanie winy. Decydujące znaczenie ma to, czy małżonek mógł rozpoznać znaczenie swojego zachowania i pokierować swoim postępowaniem. Jeżeli określone zachowania wynikały z niepoczytalności albo głębokiego zaburzenia czynności psychicznych, przypisanie winy może być wyłączone.

Inaczej może być wtedy, gdy małżonek w okresach remisji świadomie odmawia leczenia, przerywa terapię, nadużywa alkoholu lub narkotyków, stosuje przemoc, uporczywie zaniedbuje rodzinę albo podejmuje inne działania, które doprowadziły do rozkładu pożycia. W takich sytuacjach sąd może badać, czy zachowanie było zawinione, czy też było wyłącznie skutkiem choroby.

W praktyce możliwe są różne rozstrzygnięcia:

• rozwód bez orzekania o winie – gdy obie strony tego chcą,
• rozwód z winy jednego małżonka,
• rozwód z winy obu stron,
• rozwód z przyczyn leżących po stronie jednego małżonka, ale niezawinionych.

Jakie dowody przygotować w sprawie?

W pozwie o rozwód trzeba wykazać przede wszystkim trwały i zupełny rozkład pożycia. W sprawie, w której znaczenie ma choroba psychiczna małżonka, przydatne mogą być:

• dokumentacja medyczna, jeżeli strona ma do niej legalny dostęp,
• zaświadczenia o leczeniu, hospitalizacji lub odmowie leczenia,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, sąsiadów, znajomych,
• notatki z interwencji Policji, Niebieska Karta, dokumenty z OPS lub szkoły,
• wiadomości SMS, e-maile, nagrania, zdjęcia i inne dokumenty pokazujące przebieg konfliktu,
• dowody dotyczące sytuacji dziecka i sposobu sprawowania opieki.

Jeżeli stan psychiczny małżonka ma znaczenie dla rozstrzygnięcia, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego psychiatry, psychologa albo opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, zwłaszcza gdy trzeba ocenić wpływ choroby na dziecko, kontakty lub władzę rodzicielską.

Czy choroba może spowodować odroczenie rozprawy?

Tak. Jeżeli strona nie może stawić się w sądzie z powodu choroby, może wnosić o odroczenie rozprawy. Zgodnie z art. 214 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego rozprawa ulega odroczeniu m.in. wtedy, gdy nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem albo inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć.

Nie każda choroba wystarczy do odroczenia terminu. Sąd ocenia, czy przeszkoda jest rzeczywista i czy uniemożliwia udział w rozprawie. W praktyce warto złożyć wniosek jak najszybciej, dołączyć dokumenty medyczne i jasno wskazać, dlaczego udział w rozprawie nie jest możliwy.

Zobacz również: odroczenie rozprawy z powodu choroby

Dziecko, władza rodzicielska, kontakty i alimenty

Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dziecko, sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga również o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dzieckiem oraz o tym, w jakiej wysokości każdy z rodziców ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka.

Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców i ograniczyć władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień. Może też pozostawić władzę obojgu rodzicom, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka i rodzice są w stanie współdziałać.

Choroba psychiczna rodzica nie oznacza automatycznie pozbawienia go władzy rodzicielskiej ani zakazu kontaktów. Znaczenie ma realny wpływ choroby na dziecko: bezpieczeństwo, przewidywalność zachowań, zdolność do opieki, leczenie, stabilność i ryzyko zaniedbań. W razie potrzeby sąd może uregulować kontakty w sposób bezpieczny, np. w obecności drugiego rodzica, kuratora albo innej osoby.

Alimenty na dziecko są niezależne od samego rozwodu. Sąd bierze pod uwagę usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców, a nie tylko ich faktyczne dochody.

Co powinien zawierać pozew o rozwód?

Pozew o rozwód składa się do sądu okręgowego. W pozwie należy wskazać m.in. żądanie rozwiązania małżeństwa przez rozwód, stanowisko co do winy, wnioski dotyczące dziecka, alimentów, kontaktów, ewentualnie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania oraz dowody.

W sprawie z osobą chorą psychicznie warto szczególnie precyzyjnie opisać:

• od kiedy nie ma pożycia małżeńskiego,
• czy strony nadal mieszkają razem i dlaczego,
• jak choroba wpływała na rodzinę,
• czy małżonek się leczy i czy współpracuje w leczeniu,
• czy występowały zachowania zagrażające rodzinie,
• jak wygląda opieka nad dzieckiem,
• jakie rozstrzygnięcia będą najlepsze dla dziecka.

Przykłady

FAQ

Czy można rozwieść się z osobą chorą psychicznie?

Tak, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia i nie występują negatywne przesłanki rozwodu. Sama choroba psychiczna nie blokuje automatycznie rozwodu.

Czy sąd może odmówić rozwodu z powodu choroby małżonka?

Może, ale tylko w szczególnych okolicznościach, gdy rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, np. pozostawiałby ciężko chorego małżonka bez koniecznej pomocy. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.

Czy choroba psychiczna wyklucza winę za rozwód?

Nie zawsze. Jeżeli zachowanie małżonka wynikało z niepoczytalności, przypisanie winy może być wyłączone. Jeżeli jednak małżonek działał świadomie, odmawiał leczenia albo w okresach remisji podejmował zawinione działania, sąd może rozważać jego winę.

Czy wspólne mieszkanie uniemożliwia rozwód?

Nie. Wspólne mieszkanie może utrudniać wykazanie rozkładu pożycia, ale go nie wyklucza. Trzeba wyjaśnić, dlaczego strony nadal mieszkają razem i wykazać, że nie tworzą już faktycznej wspólnoty małżeńskiej.

Czy choroba rodzica oznacza odebranie mu dziecka?

Nie automatycznie. Sąd ocenia, czy choroba wpływa na bezpieczeństwo i dobro dziecka. Możliwe są różne rozstrzygnięcia: pozostawienie władzy obojgu rodzicom, jej ograniczenie, ustalenie kontaktów w obecności osoby trzeciej albo inne środki ochronne.

Podsumowanie

Rozwód z osobą chorą psychicznie jest prawnie możliwy, ale wymaga ostrożnego przygotowania. Kluczowe jest wykazanie trwałego i zupełnego rozkładu pożycia oraz wyjaśnienie, jak choroba wpływała na małżeństwo, dziecko, bezpieczeństwo i codzienne funkcjonowanie rodziny. Powiązany problem omawia artykuł: małżeństwo z krewnym.

Najważniejsze jest to, że sąd nie orzeka rozwodu wyłącznie na podstawie diagnozy. Bada konkretne fakty, dowody, sytuację dziecka, możliwości opiekuńcze rodziców oraz to, czy rozwód nie naruszy zasad współżycia społecznego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1951 r., sygn. akt C 259/51
4. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1968 r., III CZP 70/66
5. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1960 r., I CR 491/61
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1999 r., I CKN 1050/97
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2001 r., V CKN 915/00