Alimenty na dzieci, które mieszkają za granicą

Czy miejsce pobytu dziecka za granicą znosi obowiązek alimentacyjny?

Nie. Obowiązek alimentacyjny rodzica wynika z więzi rodzinnej, a nie z tego, czy dziecko mieszka w Polsce. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego alimenty obejmują dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania. Rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na jego utrzymanie i wychowanie.

Twierdzenie, że dziecko traci alimenty po wyjeździe z Polski, jest więc co do zasady błędne. Wyjazd może mieć znaczenie dla ustalenia sądu właściwego, prawa właściwego, waluty wydatków i sposobu egzekucji, ale sam w sobie nie zwalnia rodzica z obowiązku łożenia na dziecko.

Jaki sąd może rozpoznać sprawę o alimenty?

W sprawach z elementem zagranicznym trzeba najpierw ustalić, czy sprawa może toczyć się w Polsce, czy właściwszy będzie sąd państwa pobytu dziecka albo zobowiązanego. W relacjach między państwami Unii Europejskiej zastosowanie ma rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009. Przewiduje ono m.in. jurysdykcję sądu miejsca zwykłego pobytu pozwanego albo miejsca zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego.

Jeżeli sprawa toczyć się będzie przed sądem polskim, konieczne jest też ustalenie, który konkretnie sąd rejonowy ma ją rozpoznać. W praktyce znaczenie ma właściwość miejscowa sądu, miejsce pobytu stron oraz to, czy alimenty są dochodzone po raz pierwszy, czy chodzi o zmianę lub egzekucję istniejącego orzeczenia.

Po brexicie w nowych sprawach między Polską a Wielką Brytanią nie stosuje się unijnych zasad tak jak między państwami UE. Nie oznacza to jednak braku ochrony. Znaczenie może mieć Konwencja haska z 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów. Podobnie należy analizować inne sprawy o alimenty w sprawach z elementem zagranicznym.

Jakie prawo stosuje sąd?

Sąd właściwy i prawo właściwe to dwie różne kwestie. Polski sąd nie zawsze stosuje wyłącznie prawo polskie. Na podstawie Protokołu haskiego z 2007 r. prawem właściwym dla alimentów jest co do zasady prawo państwa zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego, czyli dziecka. Jeżeli dziecko mieszka stale za granicą, sąd może więc badać również przepisy tego państwa. Powiązany problem omawia artykuł: alimenty na dziecko z Ukrainy.

Nie należy jednak wyciągać z tego wniosku, że alimenty się nie należą. Najczęściej różnice dotyczą procedury, sposobu obliczania kwoty, dokumentów i egzekucji, a nie samej zasady, że rodzice powinni utrzymywać dziecko.

Od czego zależy wysokość alimentów?

Zgodnie z art. 135 § 1 KRO zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przy dziecku mieszkającym za granicą sąd może uwzględniać realne koszty życia w państwie pobytu: mieszkanie, wyżywienie, szkołę, leczenie, ubezpieczenie, dojazdy, opiekę i zajęcia dodatkowe.

Trzeba jednak pamiętać, że wysokość wydatków to tylko jedna strona sprawy. Sąd bada również, ile rodzic może zarabiać przy należytym wykorzystaniu swoich kwalifikacji, zdrowia i doświadczenia. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy zobowiązany pracuje za granicą albo osiąga dochody w innej walucie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że przy alimentach liczą się możliwości zarobkowe, a nie wyłącznie faktycznie wykazywany dochód. Rodzic nie powinien obniżać swojego udziału w utrzymaniu dziecka przez celowe niewykorzystywanie realnych możliwości pracy. W praktyce warto więc pokazać zarówno potrzeby dziecka, jak i to, jak sąd ocenia potrzeby dziecka oraz możliwości zobowiązanego.

Czy spór o wyjazd dziecka zwalnia z płacenia?

Nie. Jeżeli rodzic uważa, że drugi rodzic bezprawnie wywiózł dziecko za granicę albo utrudnia kontakty, powinien rozważyć właściwe postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów, miejsca pobytu dziecka albo jego powrotu. Nie daje mu to jednak prawa do samodzielnego wstrzymania alimentów.

Dziecko ma prawo do utrzymania niezależnie od konfliktu rodziców. Sąd może natomiast badać, czy konkretne wydatki są usprawiedliwione, czy zostały udowodnione i jak powinien zostać rozłożony ciężar utrzymania dziecka.

Czy można zrzec się alimentów?

Alimenty należą się dziecku. Rodzic działający w jego imieniu nie może skutecznie pozbawić go prawa do alimentów na przyszłość. Możliwe jest zawarcie ugody dotyczącej wysokości lub sposobu płatności, ale jej treść powinna odpowiadać dobru dziecka.

Jeżeli po wyroku albo ugodzie zmienią się potrzeby dziecka lub możliwości rodziców, można żądać zmiany alimentów. Podwyższenie może uzasadniać np. wzrost kosztów życia za granicą, choroba, szkoła, inflacja albo zmiana dochodów rodziców.

Jak przygotować sprawę?

Najważniejsze jest dobre udokumentowanie sytuacji. Do pozwu lub wniosku warto przygotować: zestawienie miesięcznych kosztów dziecka, rachunki, potwierdzenia przelewów, umowy najmu, dokumenty szkolne, dokumenty medyczne, informacje o dochodach rodziców oraz dane o miejscu pracy i majątku zobowiązanego. Przy dokumentach w języku obcym sąd może wymagać tłumaczenia przysięgłego.

Jeżeli istnieje już wyrok, a rodzic nie płaci, często potrzebna będzie egzekucja albo uznanie i wykonanie orzeczenia w innym państwie. W UE zasadnicze znaczenie ma rozporządzenie nr 4/2009, a w relacjach z wieloma państwami spoza UE – Konwencja haska z 2007 r. Przy egzekucji zagranicznej trzeba sprawdzić wymagane dokumenty, właściwy tryb oraz zasady obowiązujące w państwie wykonania.

Przedawnienie zaległych alimentów

Jeżeli do przedawnienia ma zastosowanie prawo polskie, punktem wyjścia jest art. 137 § 1 KRO: roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat. Nie wolno jednak z tego wyprowadzać reguły, że u małoletniego dziecka wszystkie raty starsze niż 3 lata są automatycznie przedawnione. Zgodnie z art. 121 pkt 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu przez czas trwania władzy rodzicielskiej.

Po ustaniu tej przeszkody termin trzeba liczyć dla konkretnych roszczeń, uwzględniając ich wymagalność oraz zdarzenia wpływające na bieg przedawnienia. Jeżeli alimenty zostały już objęte prawomocnym orzeczeniem albo odpowiednią ugodą, znaczenie ma również art. 125 § 1 KC: roszczenie stwierdzone takim tytułem co do zasady przedawnia się z upływem 6 lat, natomiast świadczenia okresowe należne w przyszłości po uprawomocnieniu się orzeczenia albo zawarciu ugody przedawniają się z upływem 3 lat. Przy roszczeniach dziecka przeciwko rodzicowi trzeba równocześnie uwzględnić zawieszenie wynikające z art. 121 pkt 1 KC.

• Bieżące alimenty – kolejne raty wymagalne zgodnie z wyrokiem, ugodą lub inną podstawą; przy stosowaniu prawa polskiego każdą ratę ocenia się odrębnie, z uwzględnieniem art. 121 pkt 1 KC.
• Zaległe raty z istniejącego wyroku lub ugody – nie należy wrzucać ich do jednej kategorii „starsze niż 3 lata”. Trzeba sprawdzić art. 125 KC, daty wymagalności, datę uprawomocnienia się orzeczenia lub zawarcia ugody oraz zdarzenia wpływające na bieg przedawnienia.
• Alimenty za okres sprzed wniesienia pozwu – to inna sytuacja niż egzekucja zaległych rat z istniejącego tytułu. Art. 137 § 2 KRO pozwala uwzględnić niezaspokojone potrzeby uprawnionego z czasu przed wniesieniem powództwa przez zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej.

W sprawie transgranicznej dochodzi dodatkowy poziom analizy. Protokół haski z 2007 r. przewiduje, że prawo właściwe dla zobowiązania alimentacyjnego rozstrzyga m.in. o przedawnieniu oraz o zakresie dochodzenia alimentów za okres wcześniejszy. Dlatego polskich terminów nie należy stosować mechanicznie do każdej sprawy tylko dlatego, że wyrok pochodzi z Polski albo jedna ze stron mieszka w Polsce. Przy wykonaniu orzeczenia za granicą trzeba dodatkowo sprawdzić właściwy instrument międzynarodowy oraz zasady państwa wykonania.

FAQ

Czy polski sąd może zasądzić alimenty na dziecko za granicą?

Może, jeżeli ma jurysdykcję, np. ze względu na miejsce zwykłego pobytu pozwanego rodzica w Polsce albo inne podstawy wynikające z przepisów międzynarodowych.

Czy koszty życia za granicą zwiększają alimenty?

Mogą zwiększyć alimenty, jeżeli są rzeczywiste, usprawiedliwione i udowodnione. Sąd nadal porównuje potrzeby dziecka z możliwościami zarobkowymi i majątkowymi rodziców.

Czy ojciec może nie płacić, bo nie zgadzał się na wyjazd?

Nie powinien samodzielnie wstrzymywać płatności. Spór o wyjazd, kontakty albo władzę rodzicielską należy rozwiązywać w odpowiednim postępowaniu, a nie przez zaprzestanie utrzymywania dziecka.

Czy można egzekwować alimenty za granicą?

Tak. W UE służą temu mechanizmy rozporządzenia nr 4/2009, a w wielu sprawach pozaunijnych – Konwencja haska z 2007 r. Zwykle potrzebne są dokumenty dotyczące orzeczenia, wykonalności i zaległości.

Czy alimenty sprzed ponad 3 lat zawsze są przedawnione?

Nie. Gdy do przedawnienia stosuje się prawo polskie, art. 137 § 1 KRO przewiduje co do zasady 3-letni termin, ale zgodnie z art. 121 pkt 1 KC bieg przedawnienia roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu przez czas trwania władzy rodzicielskiej. Przy ratach objętych wyrokiem lub ugodą trzeba dodatkowo uwzględnić art. 125 KC. W sprawie zagranicznej należy też ustalić prawo właściwe dla przedawnienia.

Czy rodzic może zrzec się alimentów dziecka?

Nie może skutecznie pozbawić dziecka prawa do alimentów na przyszłość. Ugoda co do wysokości alimentów jest możliwa, ale powinna odpowiadać interesowi dziecka.

Podsumowanie

Dziecko mieszkające za granicą nadal ma prawo do alimentów. Rodzic nie może odmówić płacenia tylko dlatego, że dziecko mieszka w innym państwie. W sprawach transgranicznych najważniejsze jest ustalenie sądu właściwego, prawa właściwego, realnych kosztów utrzymania dziecka i możliwości zarobkowych zobowiązanego.

Przy zaległościach nie wolno automatycznie uznawać rat starszych niż 3 lata za przedawnione. Przy stosowaniu prawa polskiego w sprawie małoletniego dziecka trzeba uwzględnić art. 121 pkt 1 KC, a przy roszczeniach objętych orzeczeniem lub ugodą także art. 125 KC. Element zagraniczny wymaga dodatkowo sprawdzenia prawa właściwego i właściwego instrumentu międzynarodowego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – akt i aktualny tekst jednolity w ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – akt i aktualny tekst jednolity w ISAP
3. Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r.
4. Protokół haski z dnia 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych
5. Konwencja haska z dnia 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny
6. Status Konwencji haskiej z 2007 r.
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2019 r., III CZP 63/18