Alimenty na ojca, który nie utrzymywał kontaktu z dzieckiem

Czy dorosłe dziecko może płacić alimenty na ojca?

Tak, polskie prawo przewiduje obowiązek alimentacyjny między krewnymi w linii prostej, a więc także między pełnoletnim dzieckiem a rodzicem. Wynika to z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak, że każde żądanie ojca zostanie uwzględnione przez sąd. Obowiązek wobec rodzica należy odróżnić od świadczeń na dziecko, w tym od zasad dotyczących alimentów przy opiece naprzemiennej.

W przypadku rodzica domagającego się alimentów od dorosłego dziecka podstawowe znaczenie ma art. 133 § 2 K.r.o. Zgodnie z tym przepisem, poza obowiązkiem rodziców wobec niesamodzielnego dziecka, uprawniony do alimentów jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Ojciec musi więc wykazać, że nie jest w stanie samodzielnie pokryć swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, żywność, leczenie, leki czy podstawowe koszty utrzymania. Powiązany problem omawia artykuł: zakończenie alimentów za zgodą dziecka.

Niedostatek nie oznacza samego pogorszenia sytuacji życiowej. Jeżeli ojciec może pracować, ma majątek, rentę, emeryturę, świadczenia, pomoc małżonka albo sam doprowadził do swojej sytuacji przez lekkomyślne rozporządzenie majątkiem, pozwana córka może te okoliczności podnosić w procesie. Sąd powinien ocenić nie tylko potrzeby ojca, ale również zarobkowe i majątkowe możliwości dziecka, zgodnie z art. 135 § 1 K.r.o.

Jak odpowiedzieć na pozew o alimenty od ojca?

Po otrzymaniu pozwu nie warto czekać do rozprawy. Jeżeli sąd zobowiązał pozwaną do złożenia odpowiedzi na pozew, trzeba zachować termin wskazany w piśmie z sądu. Gdy takiego zobowiązania nie ma, i tak warto złożyć odpowiedź przed rozprawą, aby sąd znał stanowisko pozwanej i wnioski dowodowe.

W odpowiedzi na pozew należy jasno wskazać, czy córka wnosi o oddalenie powództwa w całości, czy ewentualnie kwestionuje tylko wysokość żądanych alimentów. Trzeba odnieść się do twierdzeń ojca, ponieważ zgodnie z art. 230 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może uznać za przyznane fakty, co do których strona się nie wypowiedziała, jeżeli pozwalają na to wyniki całej rozprawy.

W praktyce odpowiedź na pozew powinna obejmować przede wszystkim:

• wniosek o oddalenie powództwa w całości albo w określonej części,
• opis relacji z ojcem, w tym brak kontaktu, brak zainteresowania i niewykonywanie obowiązków rodzicielskich,
• informacje o zaległościach alimentacyjnych ojca wobec dziecka, wcześniejszej egzekucji i wypłatach z funduszu alimentacyjnego,
• wykazanie własnych kosztów utrzymania pozwanej, jej rodziny, kredytów, chorób, obowiązków alimentacyjnych i innych stałych wydatków,
• wnioski o zobowiązanie ojca do przedstawienia dokumentów dotyczących dochodów, majątku, leczenia, zadłużenia i przyczyn utraty majątku,
• wniosek o wezwanie do udziału w sprawie pozostałych dzieci ojca, jeżeli ojciec ma więcej dzieci.

Brak kontaktu i niepłacenie alimentów jako argument obrony

Najważniejszym przepisem w sprawach takich jak opisana jest art. 144¹ K.r.o. Stanowi on, że zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyjątek ten nie dotyczy obowiązku rodziców względem małoletniego dziecka, ale może mieć zastosowanie w sprawie dorosłego dziecka pozwanego przez rodzica.

W praktyce córka powinna wykazać, że ojciec przez lata nie realizował wobec niej elementarnych obowiązków rodzinnych: nie utrzymywał kontaktu, nie interesował się jej zdrowiem, edukacją ani wychowaniem, nie płacił alimentów dobrowolnie i nie współpracował nawet w sprawach formalnych, takich jak zgoda na dokumenty dziecka. Takie okoliczności nie zawsze prowadzą automatycznie do oddalenia powództwa, ale mogą uzasadniać wniosek, że domaganie się alimentów po latach jest nadużyciem prawa.

Warto działać zanim ojciec wystąpi z żądaniem, zwłaszcza gdy wiadomo, że jest zadłużony, nie ma majątku albo zapowiada roszczenia wobec dzieci. Szerzej omawiamy to w materiale: jak zabezpieczyć się przed roszczeniem ojca.

Znaczenie może mieć również brak więzi rodzinnej, analogicznie w sytuacji odwrotnej, gdy pełnoletnie dziecko żąda alimentów, mimo że przez długi czas nie utrzymywało relacji z rodzicem.

Co sąd bada w sprawie o alimenty na ojca?

Sąd nie powinien ograniczać się do samego twierdzenia ojca, że jest w trudnej sytuacji. Powód musi wykazać swoje usprawiedliwione potrzeby i brak możliwości samodzielnego utrzymania się. Pozwana może natomiast kwestionować zarówno istnienie niedostatku, jak i wysokość żądanych alimentów.

W szczególności warto ustalić:

• czy ojciec ma rentę, emeryturę, zasiłek, świadczenia z pomocy społecznej albo inne dochody,
• czy jest zdolny do pracy i czy realnie jej poszukuje,
• czy posiada nieruchomości, ruchomości, oszczędności lub prawa majątkowe,
• czy utrata majątku była skutkiem niezależnych okoliczności, czy także jego własnych decyzji,
• czy zawierał umowy darowizny, dożywocia albo przekazywał majątek innym osobom,
• czy pozostaje w małżeństwie, po rozwodzie albo separacji i czy może dochodzić wsparcia od małżonka lub byłego małżonka,
• czy ma inne dzieci i jaka jest ich sytuacja finansowa.

Jeżeli ojciec przekazał komuś majątek, trzeba rozważyć, czy nie istnieją inne podstawy jego utrzymania. Przykładowo obdarowany może mieć obowiązek dostarczenia darczyńcy środków utrzymania w granicach wzbogacenia, jeżeli darczyńca popadnie w niedostatek, o czym stanowi art. 897 Kodeksu cywilnego. Jeżeli natomiast ojciec zawarł umowę dożywocia, obowiązki osoby, która nabyła nieruchomość, wynikają z art. 908 i następnych Kodeksu cywilnego.

Osobno trzeba potraktować sytuację, w której ojciec trafia do domu pomocy społecznej. Opłaty za pobyt rodzica w DPS są ustalane według przepisów ustawy o pomocy społecznej, a nie wyłącznie według klasycznych zasad alimentów z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Znaczenie mają wtedy m.in. dochody mieszkańca DPS, dochody małżonka, zstępnych i wstępnych oraz ustawowe progi dochodowe.

Pozostałe dzieci, małżonek i podział obowiązku

Jeżeli ojciec ma kilkoro dzieci, nie powinien wybierać tylko jednego z nich jako wygodnego źródła utrzymania. Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodzica co do zasady obciąża dzieci w tym samym stopniu pokrewieństwa, ale jego realny zakres zależy od możliwości majątkowych i zarobkowych każdego z nich. Dlatego w odpowiedzi na pozew warto wskazać, że ojciec ma również inne dzieci i wnieść o uwzględnienie ich sytuacji.

Jeżeli ojciec pozostaje w małżeństwie, trzeba sprawdzić, czy jego bieżące potrzeby nie powinny być w pierwszej kolejności zaspokajane w ramach obowiązków małżeńskich, w szczególności na podstawie art. 27 K.r.o. Po rozwodzie albo separacji znaczenie mogą mieć art. 60 i art. 130 K.r.o., ponieważ obowiązek alimentacyjny byłego małżonka w określonych sytuacjach wyprzedza obowiązek krewnych.

W sprawie warto więc wnosić o ustalenie, czy ojciec ma żonę, byłą żonę, inne dzieci, osoby obdarowane albo osoby zobowiązane z umowy dożywocia. Dopiero pełny obraz sytuacji pozwala ocenić, czy pozwana córka w ogóle powinna płacić alimenty, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości.

Długi alimentacyjne ojca i egzekucja

Wieloletnie zadłużenie alimentacyjne ojca wobec dziecka ma duże znaczenie faktyczne i moralne, ale nie zawsze działa jak prosty mechanizm potrącenia. Jeżeli ojciec miał zasądzone alimenty na córkę, trzeba ustalić, czy obowiązek nadal istnieje, czy został uchylony, czy wygasł, czy pozostały zaległości i czy egzekucja została zakończona.

Jeżeli zaległości nadal istnieją, pozwana może powoływać się na to, że ojciec przez lata sam naruszał obowiązek alimentacyjny. Może to wzmacniać zarzut sprzeczności jego obecnego żądania z zasadami współżycia społecznego. Trzeba jednak odróżnić kwestię zaległych alimentów od obecnej sprawy o alimenty na ojca, ponieważ sąd będzie badał aktualny niedostatek powoda i aktualne możliwości pozwanej.

W praktyce pojawiają się też pytania o egzekucję i dziedziczenie zadłużenia alimentacyjnego. Jeżeli chodzi o egzekucję długu wobec krewnych, trzeba odróżnić odpowiedzialność z tytułu własnego obowiązku alimentacyjnego od odpowiedzialności za cudzy dług, a po śmierci dłużnika także od zasad prawa spadkowego.

Jakie dowody przygotować do sprawy?

Ciężar udowodnienia faktów spoczywa zasadniczo na tej stronie, która wywodzi z nich skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego i art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Ojciec powinien więc wykazać swój niedostatek, a pozwana córka powinna przedstawić dowody na okoliczności, z których wywodzi obronę.

Przydatne mogą być zwłaszcza:

• wyroki i ugody dotyczące alimentów należnych kiedyś dziecku,
• zaświadczenia od komornika o bezskutecznej egzekucji albo stanie zaległości,
• decyzje dotyczące funduszu alimentacyjnego,
• dowody przelewów z egzekucji, dokumenty z licytacji albo informacje z akt komorniczych,
• korespondencja potwierdzająca brak kontaktu lub jednorazowe próby uzyskania oświadczenia o spłacie alimentów,
• zeznania matki, członków rodziny, sąsiadów albo innych osób znających sytuację rodzinną,
• dokumenty dotyczące dochodów i kosztów życia pozwanej, w tym umowy o pracę, rachunki, koszty najmu, kredytu, leczenia i utrzymania własnych dzieci,
• wnioski o zobowiązanie ojca do przedstawienia dokumentacji medycznej, podatkowej, emerytalno-rentowej, majątkowej i bankowej.

Jeżeli pozwana chce, aby w sprawie pomagała jej matka, powinna rozważyć udzielenie pełnomocnictwa. W postępowaniu cywilnym krąg możliwych pełnomocników określa art. 87 K.p.c.; w wielu sytuacjach pełnomocnikiem może być m.in. rodzic, ale należy zadbać o prawidłowe umocowanie i złożenie dokumentu w sądzie.

FAQ

Czy córka musi płacić alimenty na ojca, którego nie zna?

Nie musi automatycznie. Ojciec musi wykazać niedostatek, a sąd bada możliwości finansowe córki oraz całą historię rodzinną. Brak kontaktu, porzucenie dziecka i niepłacenie alimentów mogą uzasadniać obronę opartą na art. 144¹ K.r.o.

Czy samo niepłacenie alimentów przez ojca wystarczy do oddalenia pozwu?

Nie zawsze. To bardzo ważny argument, ale sąd ocenia całość okoliczności: skalę zaniedbań ojca, czas ich trwania, sytuację majątkową ojca, obecną sytuację dziecka i to, czy żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy ojciec musi udowodnić, że jest w niedostatku?

Tak. To ojciec jako powód powinien wykazać, że nie może zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami, dochodami, majątkiem, świadczeniami lub pomocą osób zobowiązanych w bliższej albo równorzędnej kolejności.

Czy sąd uwzględni sytuację finansową córki?

Tak. Zgodnie z art. 135 § 1 K.r.o. zakres alimentów zależy także od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Córka powinna przedstawić swoje dochody, stałe koszty utrzymania, zobowiązania, stan zdrowia i obowiązki wobec własnej rodziny.

Czy pozostałe dzieci ojca też powinny płacić?

Jeżeli ojciec ma kilkoro dzieci, sąd powinien uwzględnić ich istnienie i możliwości finansowe. Pozwana może wnosić, aby sąd zbadał sytuację rodzeństwa, zamiast obciążać tylko jedno dziecko.

Czy trzeba składać odpowiedź na pozew?

Jeżeli sąd zobowiązał do złożenia odpowiedzi na pozew, trzeba zrobić to w terminie wskazanym w piśmie z sądu. Nawet bez takiego zobowiązania warto złożyć pismo przed rozprawą, aby przedstawić stanowisko, dowody i wnioski procesowe.

Czy matka może reprezentować dorosłą córkę w sprawie?

Co do zasady dorosła córka działa samodzielnie, ale może ustanowić pełnomocnika. W określonych przypadkach pełnomocnikiem procesowym może być także rodzic, jeżeli spełnione są wymogi z art. 87 K.p.c. i zostanie złożone prawidłowe pełnomocnictwo. Powiązany problem omawia artykuł o pełnoletnia i zamężna córka żąda alimentów.

Podsumowanie

Alimenty na ojca, który przez lata nie utrzymywał kontaktu z dzieckiem i nie płacił na jego utrzymanie, nie są zasądzane automatycznie. Ojciec musi udowodnić niedostatek, a sąd powinien zbadać jego rzeczywiste potrzeby, majątek, możliwości pracy, sytuację pozostałych dzieci oraz możliwości finansowe pozwanej córki.

Najważniejszą linią obrony może być art. 144¹ K.r.o., czyli zarzut sprzeczności żądania alimentów z zasadami współżycia społecznego. Aby był skuteczny, nie wystarczy ogólne poczucie krzywdy. Trzeba przedstawić konkretne fakty i dowody: brak kontaktu, brak wsparcia, zaległości alimentacyjne, egzekucję komorniczą, dokumenty z funduszu alimentacyjnego oraz świadków znających historię rodziny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 27, art. 60, art. 128-135 i art. 144¹.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 6, art. 897 i art. 908.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 87, art. 230 i art. 232.
4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w zakresie zasad odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.