Dom z umowy dożywocia a podział majątku po rozwodzie

W sprawie o podział majątku po rozwodzie najpierw trzeba ustalić, czy dana nieruchomość w ogóle wchodzi do majątku wspólnego. Dopiero później rozlicza się spłaty, dopłaty i ewentualne nakłady. Ma to zasadnicze znaczenie, bo inaczej dzieli się wspólny dorobek do podziału, a inaczej rozlicza wydatki poniesione na dom należący tylko do jednego z małżonków.

Co należy do majątku wspólnego małżonków?

Podstawową zasadę zawiera art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, jeżeli nie zawarto intercyzy. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i osobistego oraz niektóre środki emerytalne wskazane w ustawie. To oznacza, że wynagrodzenie męża uzyskiwane w czasie małżeństwa jest majątkiem wspólnym, nawet jeśli żona w tym czasie nie pracowała zawodowo i zajmowała się domem albo dziećmi.

Nie oznacza to jednak, że wszystko, co pojawiło się w życiu małżonków po ślubie, zawsze jest wspólne. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje katalog składników majątku osobistego. Dla omawianej sprawy najważniejsze są nabycie przed ślubem, dziedziczenie, zapis i darowizna, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Umowa dożywocia a majątek wspólny

Umowa dożywocia została uregulowana w art. 908 Kodeksu cywilnego. Polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, chodzi między innymi o przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym.

To bardzo ważne: dożywocie nie jest darowizną. Jest umową odpłatną, ponieważ nabywca nieruchomości otrzymuje dom albo działkę w zamian za konkretne obowiązki majątkowe i osobiste. Dlatego domu otrzymanego w drodze dożywocia nie można automatycznie traktować jak nieruchomości odziedziczonej lub darowanej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalono pogląd, że nieruchomość nabyta przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej w zamian za dożywocie ze wspólnie osiąganych dochodów wchodzi do majątku wspólnego małżonków. Wskazano to między innymi w uchwale Sądu Najwyższego z 18 września 1989 r., sygn. III CZP 80/89, a następnie potwierdzano w późniejszym orzecznictwie, w tym w wyroku Sądu Najwyższego z 9 lipca 2015 r., sygn. IV CSK 743/14.

W praktyce oznacza to, że jeżeli umowę dożywocia zawarto w czasie małżeństwa, małżonkowie pozostawali we wspólności ustawowej, a obowiązki wobec ciotki miały być wykonywane z bieżących dochodów rodziny, dom może zostać potraktowany jako składnik majątku wspólnego. Nie przesądza o tym sam fakt, że w akcie notarialnym jako nabywcę wskazano tylko jednego małżonka.

Składniki majątku osobistego

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej. Dlatego przy klasycznej darowiźnie od rodziców albo spadku trzeba najpierw badać treść aktu notarialnego, testamentu, postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli problem dotyczy nie dożywocia, lecz darowizny dokonanej w trakcie małżeństwa, znaczenie ma to, czy darczyńca przekazał rzecz jednemu małżonkowi, czy obojgu. Podobnie przy spadku kluczowe jest to, kto dziedziczył i czy później z majątku wspólnego finansowano spłaty, remonty albo kredyt.

Czy wpis w księdze wieczystej rozstrzyga sprawę?

Wpis w księdze wieczystej ma duże znaczenie praktyczne, ale nie zawsze odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu między małżonkami. Jeżeli w księdze wieczystej wpisano tylko męża, a z przepisów i okoliczności wynika, że nieruchomość weszła do majątku wspólnego, drugi małżonek może powoływać się na tę okoliczność w sprawie o podział majątku. W niektórych sytuacjach konieczne może być także uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd będzie badał przede wszystkim datę zawarcia umowy, ustrój majątkowy małżonków, treść aktu notarialnego, źródło świadczeń na rzecz dożywotnika, ewentualną zgodę drugiego małżonka oraz to, czy strony zawierały umowę majątkową małżeńską. Sama wola ciotki, aby dom otrzymał wyłącznie jeden małżonek, może nie wystarczyć, jeżeli czynność prawna miała charakter odpłatny i była wykonywana z majątku wspólnego.

Rozliczenie nakładów między małżonkami

Jeżeli sąd uzna, że dom z umowy dożywocia jest majątkiem wspólnym, nieruchomość podlega rozliczeniu w sprawie o podział majątku. Wtedy sąd ustala jej wartość, sposób podziału oraz ewentualne spłaty między byłymi małżonkami.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy nieruchomość należy do majątku osobistego jednego z małżonków. Wtedy drugi małżonek nie może żądać podziału samego domu, ale może dochodzić rozliczenia wydatków i nakładów, które zostały poniesione z majątku wspólnego na majątek osobisty. Podstawą jest art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Typowe nakłady to remont dachu, wymiana instalacji, ocieplenie budynku, elewacja, rozbudowa, modernizacja łazienki, spłata zobowiązań związanych z nieruchomością albo prace, które realnie zwiększyły wartość domu. Jeżeli z majątku wspólnego spłacano osoby trzecie, na przykład innych spadkobierców albo współwłaścicieli, również może powstać roszczenie o rozliczenie.

Wkład teścia, prace rodziny i brak faktur

W opisanej sytuacji pojawia się także pytanie o nakłady poniesione przez teścia. Trzeba ustalić, czy teść przekazał pieniądze lub materiały obojgu małżonkom, tylko swojej córce, czy też sam wykonywał prace bez wyraźnego zamiaru żądania zwrotu. Od tego zależy, czy mamy do czynienia z darowizną, nakładem z majątku osobistego żony, świadczeniem na rzecz rodziny, czy z pracą, która może mieć znaczenie dowodowe, ale nie zawsze tworzy samodzielne roszczenie o zwrot.

Brak faktur i przelewów nie przekreśla możliwości wykazania nakładów. W postępowaniu cywilnym można korzystać także z zeznań świadków, przesłuchania stron, zdjęć z remontu, wiadomości SMS lub e-mail, umów z wykonawcami, potwierdzeń zakupu materiałów, dokumentacji technicznej, zgłoszeń budowlanych i opinii biegłego. Trzeba jednak pamiętać, że świadkowie zwykle pomagają wykazać sam fakt wykonania prac, natomiast wartość nakładów najczęściej wymaga wiadomości specjalnych, czyli opinii biegłego.

Osoba, która twierdzi, że środki pochodziły z jej majątku osobistego, powinna to wykazać. Jeżeli żona będzie twierdziła, że remont sfinansowali jej rodzice wyłącznie na jej rzecz, powinna przedstawić dowody potwierdzające źródło pieniędzy i zamiar darczyńców. Jeżeli natomiast remont finansowano z wynagrodzenia męża uzyskiwanego w czasie małżeństwa, co do zasady były to środki wspólne, a nie wyłącznie jego osobiste.

Ustalenie wartości nakładów

Wartości nakładów nie ustala się mechanicznie przez proste dodanie dawnych rachunków. W sprawach dotyczących nieruchomości sąd najczęściej bada, czy i o ile dane nakłady zwiększyły aktualną wartość domu. Przy większych remontach, rozbudowie albo modernizacji zwykle konieczna jest opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

W praktyce spotyka się kilka metod rozliczenia. Przy nakładach zwiększających wartość nieruchomości często ustala się udział nakładów w wartości nieruchomości z chwili ich dokonania, a następnie odnosi ten udział do aktualnej wartości nieruchomości. W innych sytuacjach znaczenie może mieć nominalna wartość wydatku albo jej waloryzacja. Wybór metody zależy od rodzaju nakładu, dostępnych dowodów i tego, czy nakład nadal istnieje oraz zwiększa wartość rzeczy.

W uchwale Sądu Najwyższego z 21 lutego 2008 r., sygn. III CZP 148/07, wskazano, że w sprawie o podział majątku wspólnego sąd ustala wartość nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków bez względu na inicjatywę dowodową uczestników. Nie oznacza to jednak, że strona może pozostać bierna. W praktyce warto przedstawić możliwie pełny materiał dowodowy, ponieważ bez niego ustalenie zakresu i wartości nakładów może być znacznie trudniejsze.

Jeżeli spór dotyczy tego, czy były małżonek może żądać zwrotu prac i wydatków poczynionych na dom należący do drugiej strony, przydatne może być także omówienie: zwrot nakładów na dom małżonka.

Czy niepracująca żona ma prawo do połowy majątku?

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Sam fakt, że w określonym okresie żona nie pracowała zawodowo, nie oznacza automatycznie, że traci prawo do połowy majątku. Praca przy wychowywaniu dzieci, prowadzeniu domu i organizowaniu życia rodziny również jest uwzględniana przy ocenie przyczynienia się do powstania majątku.

Ustalenie nierównych udziałów jest możliwe, ale wymaga ważnych powodów i wykazania różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Nie wystarczy samo twierdzenie, że tylko jedna osoba zarabiała. Inaczej może być, gdy jeden z małżonków rażąco trwonił majątek, uchylał się od pracy mimo możliwości zarobkowania albo działał na szkodę rodziny. Każdorazowo wymaga to jednak oceny konkretnego stanu faktycznego.

Jak przygotować się do sprawy o podział majątku?

Wniosek o podział majątku wspólnego składa się zasadniczo po ustaniu wspólności majątkowej, najczęściej po rozwodzie albo po ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Opłata sądowa od wniosku wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata wynosi 300 zł. Do tego mogą dojść koszty opinii biegłych, zwłaszcza przy sporze o wartość nieruchomości albo wartość nakładów.

Przed złożeniem wniosku warto zebrać akt notarialny umowy dożywocia, odpis księgi wieczystej, dokumenty dotyczące intercyzy lub jej braku, dokumenty remontowe, potwierdzenia przelewów, zdjęcia, korespondencję z wykonawcami, dane świadków oraz dowody na to, z jakich środków wykonywano świadczenia wobec dożywotnika. Warto także przygotować chronologię: data ślubu, data umowy dożywocia, okres remontów, data ustania wspólności i data rozwodu.

FAQ

Czy dom z umowy dożywocia zawsze wchodzi do majątku wspólnego?

Nie zawsze. Jeżeli umowa została zawarta w czasie trwania wspólności ustawowej, a świadczenia wobec dożywotnika miały być wykonywane z majątku wspólnego, dom może wejść do majątku wspólnego. Jeżeli jednak nieruchomość nabyto przed ślubem, po ustanowieniu rozdzielności albo za środki i świadczenia wyłącznie osobiste, ocena może być inna.

Czy umowa dożywocia jest tym samym co darowizna?

Nie. Darowizna jest co do zasady nieodpłatnym przysporzeniem, natomiast dożywocie wiąże się z obowiązkiem zapewnienia zbywcy dożywotniego utrzymania. Dlatego nabycie domu przez dożywocie nie korzysta automatycznie z reguły dotyczącej darowizn i spadków jako majątku osobistego.

Czy żona może żądać połowy domu, jeśli w księdze wieczystej wpisany jest tylko mąż?

Może, jeżeli wykaże, że mimo wpisu tylko na męża nieruchomość weszła do majątku wspólnego. Wpis w księdze wieczystej jest istotny, ale w sporze między małżonkami sąd bada rzeczywistą podstawę nabycia, datę umowy, ustrój majątkowy i źródło świadczeń.

Czy brak faktur uniemożliwia rozliczenie remontu?

Nie, ale utrudnia sprawę. Nakłady można wykazywać także zeznaniami świadków, zdjęciami, korespondencją, historią rachunków, dokumentacją techniczną i opinią biegłego. Im mniej dokumentów, tym ważniejsze jest spójne pokazanie zakresu prac i źródeł finansowania.

Czy sąd sam ustali nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty?

Co do zasady sąd powinien uwzględniać takie nakłady w sprawie o podział majątku. W praktyce nie warto jednak liczyć wyłącznie na aktywność sądu. Strona powinna przedstawić dokumenty, świadków i wnioski dowodowe, zwłaszcza gdy druga strona kwestionuje zakres lub wartość remontów.

Czy to, że żona nie pracowała, zmniejsza jej udział w majątku?

Nie automatycznie. Zasadą są równe udziały w majątku wspólnym. Opieka nad domem i rodziną również ma znaczenie. Nierówne udziały wymagają ważnych powodów i udowodnienia istotnie różnego przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Podsumowanie

Dom nabyty w czasie małżeństwa na podstawie umowy dożywocia wymaga dokładnej analizy. Nie jest to klasyczny spadek ani darowizna. Jeżeli świadczenia wobec dożywotnika były związane z majątkiem wspólnym i wykonywane z dochodów małżonków, nieruchomość może być traktowana jako składnik majątku wspólnego podlegający podziałowi po rozwodzie.

Jeżeli natomiast dom należy do majątku osobistego jednego z małżonków, nadal możliwe jest rozliczenie nakładów z majątku wspólnego, takich jak remont, rozbudowa, spłaty czy modernizacje. W sporze kluczowe są dowody: akt notarialny, księga wieczysta, historia finansowania, dokumenty remontowe, świadkowie oraz opinia biegłego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst aktu w ELI.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - tekst aktu w ELI.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - art. 38.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1989 r., sygn. III CZP 80/89.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. III CZP 148/07.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2015 r., sygn. IV CSK 743/14.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2010 r., sygn. II CSK 274/10.