Wykonanie postanowienia o umieszczeniu w szpitalu psychiatrycznym

Co oznacza oddalenie apelacji w sprawie o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego?

Jeżeli sąd rejonowy wydał postanowienie o przyjęciu osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody, a sąd okręgowy oddalił apelację, orzeczenie kończące sprawę w drugiej instancji jest prawomocne. W praktyce oznacza to, że można podejmować czynności zmierzające do jego wykonania, chyba że sąd wyjątkowo wstrzyma wykonanie orzeczenia.

Sprawa opisana w pytaniu dotyczy trybu z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Chodzi o sytuację, w której sąd opiekuńczy orzeka o potrzebie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie, mimo że ta osoba nie wyraża zgody na hospitalizację. Podstawą nie jest sama trudność w opiece nad bliskim, ale ustawowe przesłanki: ryzyko znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego albo niezdolność do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, przy jednoczesnym przewidywaniu, że leczenie szpitalne przyniesie poprawę.

Warto też odróżnić prawomocność od samej fizycznej realizacji postanowienia. Prawomocność wynika z zakończenia zwykłej drogi odwoławczej. Realizacja wymaga natomiast przekazania orzeczenia do wykonania i współdziałania sądu, urzędu marszałkowskiego, szpitala, transportu medycznego, a w razie potrzeby Policji.

Do którego sądu złożyć wniosek o odpis prawomocnego postanowienia?

Wniosek o wydanie odpisu postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności składa się do sądu, w którym w danym momencie znajdują się akta sprawy. Wynika to z art. 364 Kodeksu postępowania cywilnego: prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony sąd pierwszej instancji, a dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie drugiej instancji, ten sąd. Postanowienie w tej sprawie może wydać także referendarz sądowy.

Bezpośrednio po rozprawie apelacyjnej akta zwykle pozostają jeszcze w sądzie okręgowym. Dlatego w pierwszej kolejności można złożyć wniosek do sądu okręgowego, który rozpoznawał apelację. Jeżeli sekretariat poinformuje, że akta zostały już zwrócone, wniosek należy skierować do sądu rejonowego, czyli sądu pierwszej instancji.

W piśmie warto wskazać sygnaturę sprawy, imię i nazwisko osoby, której dotyczy postanowienie, datę orzeczenia sądu rejonowego oraz informację, że apelacja została oddalona przez sąd okręgowy. Najpraktyczniej zawnioskować o wydanie odpisu prawomocnego postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności, ewentualnie także ze stwierdzeniem wykonalności, jeżeli sąd tak oznacza dokument w tej kategorii spraw.

Aktualnie opłata kancelaryjna od wniosku o wydanie odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności wynosi 20 zł za każde rozpoczęte 10 stron wydanego dokumentu. Nie jest już aktualna dawniej spotykana informacja o opłacie 6 zł za stronę.

Czy potrzebna jest klauzula wykonalności?

W tego rodzaju sprawach nie mamy do czynienia z klasyczną egzekucją pieniężną prowadzoną przez komornika. Postanowienie sądu opiekuńczego dotyczące przyjęcia do szpitala psychiatrycznego wykonuje się w trybie przepisów o ochronie zdrowia psychicznego oraz przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu opiekuńczym.

Po zmianach w Kodeksie postępowania cywilnego istotne są zwłaszcza art. 578 i art. 578¹ K.p.c. Postanowienia sądu opiekuńczego są co do zasady skuteczne i wykonalne z chwilą ich ogłoszenia, a gdy ogłoszenia nie było, z chwilą ich wydania. Podstawą postępowania wykonawczego jest jednak orzeczenie, którego wykonalność została stwierdzona przez sąd, przy czym wykonalność orzeczenia sąd stwierdza z urzędu.

W praktyce rodzina najczęściej potrzebuje urzędowego odpisu prawomocnego postanowienia, aby przekazać go do realizacji albo ustalić, czy sąd już przesłał orzeczenie do właściwego organu. Jeżeli urząd marszałkowski wymaga dokumentu z określoną wzmianką, warto poprosić sąd o odpis w formie wymaganej do realizacji postanowienia.

Kto realizuje postanowienie o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego?

Zgodnie z art. 46 ust. 2b ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zapewnienie realizacji postanowienia sądowego o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego osoby, o której mowa w art. 29 ust. 1 tej ustawy, należy do marszałka województwa. Oznacza to, że po uzyskaniu prawomocnego odpisu nie należy samodzielnie zmuszać chorego do wyjazdu ani organizować przymusowego przewiezienia na własną rękę.

Realizacja postanowienia obejmuje w praktyce ustalenie miejsca lub terminu przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, organizację transportu medycznego albo skoordynowanie obu tych czynności. Szczegółowa praktyka może się różnić w zależności od województwa, dlatego należy sprawdzić procedurę na stronie właściwego urzędu marszałkowskiego albo skontaktować się z departamentem odpowiedzialnym za ochronę zdrowia.

Do urzędu marszałkowskiego warto przesłać podanie o realizację postanowienia wraz z odpisem prawomocnego postanowienia. W piśmie dobrze podać:

• dane osoby składającej pismo i numer telefonu kontaktowego,
• stopień pokrewieństwa lub podstawę sprawowania faktycznej opieki,
• dane osoby chorej oraz jej aktualny adres pobytu,
• informację, czy osoba zna treść postanowienia i czy dobrowolnie stawi się w szpitalu,
• opis ryzyka, jeżeli osoba odmawia stawienia się, ukrywa się, jest agresywna albo może wymagać udziału Policji lub zespołu medycznego,
• informacje istotne dla transportu, np. choroby somatyczne, ograniczenia ruchowe, leki, obecność zwierząt w domu, ryzyko autoagresji albo agresji.

W wielu sprawach sąd sam podejmuje czynności zmierzające do wykonania orzeczenia. Nie wyklucza to jednak aktywności rodziny. Wnioskodawca może skontaktować się z sądem i urzędem marszałkowskim, aby upewnić się, że odpis postanowienia trafił do właściwego organu i że sprawa nie utknęła na etapie obiegu dokumentów.

Co zrobić, gdy osoba chora odmawia stawienia się w szpitalu?

Jeżeli osoba psychicznie chora, wobec której wydano postanowienie o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego, odmawia stawienia się w szpitalu albo w inny sposób utrudnia wykonanie postanowienia, sąd z urzędu albo na wniosek upoważnionego przez marszałka województwa lekarza psychiatry może zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie tej osoby do szpitala psychiatrycznego przez Policję. Wynika to z art. 46 ust. 2c ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Przy wykonywaniu postanowień o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego stosuje się art. 18 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, dotyczący przymusu bezpośredniego. Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie przez Policję następuje w obecności lekarza, pielęgniarki lub zespołu ratownictwa medycznego. Nie jest to więc zwykłe doprowadzenie policyjne bez zabezpieczenia medycznego.

Jeżeli chcesz szerzej zrozumieć, kiedy w ogóle możliwe jest postanowienie o umieszczeniu osoby w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody, zobacz także omówienie: przesłanki przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej.

Jakie kroki powinna podjąć wnioskodawczyni?

W opisanej sytuacji najbezpieczniejsza kolejność działań jest następująca:

1. Skontaktować się z sekretariatem sądu okręgowego i ustalić, czy akta nadal są w sądzie drugiej instancji.
2. Złożyć wniosek o odpis prawomocnego postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności, a w razie potrzeby także ze stwierdzeniem wykonalności.
3. Po otrzymaniu odpisu ustalić, czy sąd sam skierował orzeczenie do wykonania.
4. Jeżeli nie ma informacji o realizacji, przesłać do właściwego urzędu marszałkowskiego podanie o wykonanie postanowienia wraz z odpisem orzeczenia.
5. Opisać w piśmie, że osoba nie stawi się dobrowolnie, oraz wskazać konkretne okoliczności uzasadniające potrzebę transportu medycznego albo wystąpienia o doprowadzenie przez Policję.
6. Zachować kopie pism i potwierdzenia nadania, aby w razie zwłoki można było wykazać, kiedy i do kogo sprawa została przekazana.

Nie należy poprzestawać na założeniu, że skoro apelacja została oddalona, to szpital sam wyznaczy termin i zawiadomi rodzinę. W praktyce warto aktywnie ustalić, gdzie są akta, czy orzeczenie zostało skierowane do wykonania i który urząd marszałkowski prowadzi sprawę.

Czy sąd wskaże konkretny szpital i termin?

Sąd orzeka o potrzebie przyjęcia osoby do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody, natomiast organizacyjna realizacja postanowienia należy do marszałka województwa. To na tym etapie ustala się miejsce w szpitalu, termin przyjęcia i sposób transportu. Najczęściej bierze się pod uwagę dostępność miejsc, rejon działania placówek, stan zdrowia osoby oraz możliwości bezpiecznego transportu.

Rodzina może przekazać informacje pomocne przy organizacji przyjęcia, ale nie decyduje samodzielnie o wyborze szpitala ani o zastosowaniu przymusu. Jeżeli osoba chora jest w nagłym stanie zagrożenia życia albo zdrowia, należy korzystać z trybu nagłego i wzywać pomoc medyczną lub Policję, a nie czekać wyłącznie na administracyjne wykonanie wcześniejszego postanowienia.

Czy postanowienie można wykonać po długim czasie?

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego nie wskazuje jednego sztywnego terminu, po którego upływie postanowienie o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego automatycznie traci moc. Nie oznacza to jednak, że można bezrefleksyjnie wykonać je po bardzo długim czasie.

Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że przymusowe umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym jest istotną ingerencją w wolność osobistą, a orzeczenie musi zachowywać aktualność w odniesieniu do stanu zdrowia osoby, której dotyczy. Jeżeli od prawomocności minęły miesiące albo lata, a osoba podjęła leczenie, jej stan się zmienił albo okoliczności są inne niż w chwili orzekania, może być konieczne wystąpienie do sądu opiekuńczego o odpowiednie rozstrzygnięcie, w tym zmianę albo uchylenie postanowienia.

FAQ

Czy po oddaleniu apelacji trzeba czekać na zwrot akt do sądu rejonowego?

Nie zawsze. Jeżeli akta są jeszcze w sądzie okręgowym, to ten sąd może stwierdzić prawomocność i wydać odpis. Po zwrocie akt właściwy będzie sąd rejonowy. Najszybciej jest najpierw zadzwonić do sekretariatu i ustalić, gdzie aktualnie znajdują się akta.

Czy wnioskodawca musi sam zawieźć osobę chorą do szpitala?

Nie. Rodzina może współpracować z sądem i urzędem marszałkowskim, ale nie powinna wykonywać przymusu na własną rękę. Zapewnienie realizacji postanowienia należy do marszałka województwa, a w razie odmowy sąd może zarządzić doprowadzenie przez Policję w obecności personelu medycznego.

Czy sąd sam prześle postanowienie do wykonania?

Sąd opiekuńczy powinien podejmować czynności potrzebne do wykonania orzeczenia, ale w praktyce warto to sprawdzić. Wnioskodawca może zapytać sąd, czy orzeczenie zostało skierowane do wykonania, oraz równolegle przygotować pismo do właściwego urzędu marszałkowskiego.

Ile kosztuje odpis prawomocnego postanowienia?

Opłata kancelaryjna za odpis orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności wynosi 20 zł za każde rozpoczęte 10 stron wydanego dokumentu. Warto sprawdzić liczbę stron w sekretariacie albo uiścić opłatę zgodnie z informacją sądu.

Czy skarga kasacyjna blokuje wykonanie postanowienia?

Samo rozważanie albo wniesienie nadzwyczajnego środka zaskarżenia nie oznacza automatycznie, że prawomocne postanowienie nie może być wykonywane. Inaczej będzie wtedy, gdy właściwy sąd wstrzyma wykonanie orzeczenia. W razie informacji o skardze kasacyjnej warto sprawdzić w sądzie, czy zapadło jakiekolwiek postanowienie o wstrzymaniu wykonania.

Co zrobić, gdy osoba chora staje się niebezpieczna przed wykonaniem postanowienia?

Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, należy wezwać pogotowie ratunkowe albo Policję. Tryb wykonania prawomocnego postanowienia nie zastępuje interwencji w sytuacji nagłej. W takich przypadkach mogą mieć zastosowanie przepisy o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego w trybie nagłym.

Czy marszałek województwa wybiera konkretny szpital?

Organizacyjna realizacja postanowienia obejmuje ustalenie miejsca i terminu przyjęcia oraz ewentualnego transportu. W praktyce urząd marszałkowski współpracuje z placówkami psychiatrycznymi i bierze pod uwagę dostępność miejsc oraz bezpieczeństwo przewiezienia osoby chorej.

Podsumowanie

Po oddaleniu apelacji przez sąd okręgowy należy jak najszybciej uzyskać odpis prawomocnego postanowienia. Wniosek składa się do sądu, w którym są akta: najpierw zwykle do sądu okręgowego, a po zwrocie akt do sądu rejonowego. Następnie trzeba dopilnować, aby postanowienie zostało skierowane do wykonania.

Za organizacyjne wykonanie postanowienia o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego bez zgody odpowiada marszałek województwa. Jeżeli osoba chora odmawia stawienia się w szpitalu albo utrudnia wykonanie orzeczenia, sąd może zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie przez Policję. Ze względu na powagę ingerencji w wolność osobistą każda sprawa wymaga jednak oceny aktualnych okoliczności i stanu zdrowia osoby, której postanowienie dotyczy.

Źródła

Stan prawny aktualny na 7 czerwca 2026 r.

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 917, z późn. zm., w szczególności art. 18, art. 29, art. 30, art. 45, art. 46 i art. 46a - ISAP.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468, w szczególności art. 364, art. 521, art. 578 i art. 578¹ - ISAP.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 77 ust. 1 dotyczący opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności - ISAP.
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2021 r., II CSK 121/20 - dotyczące wykonania postanowienia o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego i znaczenia aktualności przesłanek.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2021 r., I CSK 732/20 - dotyczące legitymacji w sprawie o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym.
6. Informacje urzędów marszałkowskich o realizacji postanowień sądowych o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego bez zgody, publikowane w Biuletynach Informacji Publicznej.