Obowiązek opieki nad bratem

Czy rodzeństwo ma prawny obowiązek osobistej opieki?

Co do zasady samo bycie bratem albo siostrą osoby chorej nie powoduje, że trzeba zabrać ją do swojego mieszkania, pielęgnować ją, zapewniać jej całodobową obecność albo przejąć obowiązki profesjonalnego opiekuna. Przepisy nie nakładają na dorosłe rodzeństwo ogólnego obowiązku osobistego sprawowania opieki nad sobą w chorobie.

Obowiązek ten ma bardziej charakter społeczny, rodzinny i moralny. Podobnie ocenia się wiele spraw dotyczących tego, czy istnieje obowiązek opieki nad rodzicem – prawo może przewidywać określone obowiązki finansowe, ale nie zawsze pozwala zmusić członka rodziny do osobistej opieki w domu.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma Pana wiek, stan zdrowia, warunki mieszkaniowe, relacje rodzinne oraz realna możliwość zapewnienia bratu bezpiecznej opieki. Jeżeli brat wymaga całodobowej pomocy, a Pan nie jest w stanie jej zapewnić, należy jasno poinformować o tym lekarza prowadzącego, pracownika socjalnego w szpitalu oraz właściwy ośrodek pomocy społecznej.

Co zrobić, gdy szpital naciska na odebranie brata?

Jeżeli pacjent kończy leczenie szpitalne, ale nie jest samodzielny, szpital powinien brać pod uwagę jego dalsze bezpieczeństwo. W praktyce trzeba rozmawiać nie tylko z lekarzem, lecz także z pracownikiem socjalnym szpitala. Możliwe rozwiązania to między innymi opieka środowiskowa, świadczenia z pomocy społecznej, zakład opiekuńczo-leczniczy, pielęgniarska opieka długoterminowa albo dom pomocy społecznej, jeżeli stan zdrowia i sytuacja życiowa tego wymagają.

Nie należy podpisywać dokumentów ani składać oświadczeń, z których wynika, że przejmuje się pełną opiekę nad bratem, jeżeli faktycznie nie można jej wykonywać. Warto złożyć krótkie pisemne oświadczenie, że ze względu na wiek, stan zdrowia lub warunki życiowe nie jest Pan w stanie zapewnić bratu całodobowej opieki i prosi Pan o uruchomienie procedur pomocy społecznej albo wskazanie bezpiecznego trybu dalszej opieki.

Odmowa zabrania brata do domu nie powinna oznaczać pozostawienia go bez jakiejkolwiek pomocy. Bezpiecznym rozwiązaniem jest przekazanie szpitalowi danych kontaktowych do ośrodka pomocy społecznej właściwego dla miejsca pobytu brata, wskazanie znanych informacji o jego sytuacji oraz zachowanie kopii pism i notatek z rozmów.

Obowiązek alimentacyjny względem brata

Inaczej niż osobista opieka wygląda obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Oznacza to, że brat może domagać się od rodzeństwa wsparcia finansowego, ale nie w każdej sytuacji. Poza obowiązkiem rodziców wobec niesamodzielnego dziecka alimentów może żądać zasadniczo osoba, która znajduje się w niedostatku. Niedostatek oznacza brak możliwości zaspokojenia własnymi siłami usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, wyżywienie, leczenie, leki, opieka czy podstawowa pomoc w codziennym funkcjonowaniu.

Brat ma natomiast prawo dochodzić wsparcia materialnego od Pana, czyli w praktyce alimentów dla brata lub siostry, tylko wtedy, gdy wykaże przesłanki ustawowe. Sąd badałby przede wszystkim jego usprawiedliwione potrzeby, jego własne dochody i majątek, a następnie Pana możliwości zarobkowe i majątkowe.

Ważna jest także kolejność zobowiązanych. Zgodnie z art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zstępni wyprzedzają wstępnych, a wstępni wyprzedzają rodzeństwo. Jeżeli więc brat ma dzieci, wnuki, rodziców albo innych bliższych zobowiązanych w ustawowej kolejności, sąd powinien uwzględnić ich sytuację przed obciążeniem rodzeństwa. Jeżeli jest kilku zobowiązanych w tym samym stopniu, obowiązek rozkłada się odpowiednio do ich możliwości.

Przy alimentach między rodzeństwem działa jeszcze dodatkowa ochrona. Art. 134 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala zobowiązanemu uchylić się od świadczeń alimentacyjnych wobec rodzeństwa, jeżeli byłyby one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny. W przypadku osoby w wieku 75 lat, z własnymi potrzebami zdrowotnymi i ograniczonymi dochodami, ten argument może mieć istotne znaczenie.

Czy można obciążyć brata kosztami DPS?

Jeżeli brat wymaga stałej opieki, możliwe jest skierowanie go do domu pomocy społecznej, o ile spełnia warunki ustawowe. Zasady odpłatności za DPS wynikają z ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, następnie w określonych granicach małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a dalej gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Rodzeństwo nie znajduje się wprost w ustawowym katalogu osób, od których organ administracyjnie ustala opłatę za pobyt mieszkańca w DPS. Nie oznacza to jednak, że temat finansowania zawsze jest zamknięty. W konkretnych sprawach możliwe jest dochodzenie roszczeń alimentacyjnych na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli brat znajduje się w niedostatku, a rodzeństwo ma możliwości finansowe. Kierownik ośrodka pomocy społecznej może wytaczać na rzecz obywateli powództwa o roszczenia alimentacyjne.

W praktyce trzeba więc odróżnić dwie rzeczy: administracyjną decyzję o opłacie za DPS oraz cywilne alimenty między rodzeństwem. Brat nie powinien być automatycznie obciążany samym faktem pokrewieństwa, ale jego sytuacja finansowa może być badana w ewentualnym postępowaniu alimentacyjnym.

Odpowiedzialność karna za porzucenie osoby nieporadnej

W sprawach dotyczących chorych i niesamodzielnych członków rodziny często pojawia się art. 210 Kodeksu karnego. Aktualnie przepis ten przewiduje, że kto wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej 15 lat albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny osobę tę porzuca, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć tej osoby, kara wynosi od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Nie każde niepodjęcie osobistej opieki nad bratem jest jednak porzuceniem. Dla odpowiedzialności karnej istotne jest, czy na danej osobie ciążył prawny obowiązek troszczenia się oraz czy doszło do pozostawienia osoby nieporadnej własnemu losowi bez zapewnienia jej jakiejkolwiek opieki. Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2001 r., sygn. V KKN 94/99, wskazał, że porzucenie oznacza opuszczenie dziecka lub osoby nieporadnej połączone z zaprzestaniem troszczenia się o nią, bez zapewnienia jej opieki ze strony innych osób.

Jeżeli brat przebywa w szpitalu, a Pan informuje personel, że nie może go odebrać i nie może zapewnić mu całodobowej opieki, trudno utożsamiać to automatycznie z porzuceniem. Inaczej należałoby ocenić sytuację, w której ktoś faktycznie przejął opiekę nad osobą nieporadną, a następnie zostawił ją bez jedzenia, leków, kontaktu z pomocą medyczną albo możliwości uzyskania natychmiastowego wsparcia.

FAQ

Czy muszę zabrać brata ze szpitala do swojego domu?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakazywałby dorosłemu rodzeństwu zabranie chorego brata ze szpitala i zapewnienie mu całodobowej opieki. Jeżeli nie jest Pan w stanie tego zrobić, należy jasno poinformować szpital i domagać się uruchomienia procedur pomocy społecznej lub opieki długoterminowej.

Czy lekarz może zmusić mnie do odebrania brata?

Lekarz może rozmawiać z rodziną o dalszej opiece, ale nie może samym poleceniem nałożyć na Pana obowiązku sprawowania całodobowej opieki nad bratem. Jeżeli pojawia się presja, warto prosić o podstawę prawną na piśmie i kontakt z pracownikiem socjalnym szpitala.

Czy za brak opieki nad bratem grozi kara?

Sama odmowa przejęcia osobistej opieki nie oznacza jeszcze przestępstwa. Odpowiedzialność z art. 210 Kodeksu karnego wymaga między innymi obowiązku troszczenia się oraz porzucenia osoby nieporadnej, czyli pozostawienia jej bez opieki i realnej możliwości uzyskania pomocy.

Czy brat może żądać ode mnie alimentów?

Tak, rodzeństwo może być zobowiązane alimentacyjnie, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Brat musiałby wykazać niedostatek, a sąd oceniłby Pana możliwości zarobkowe i majątkowe. W przypadku rodzeństwa można powołać się także na nadmierny uszczerbek dla siebie lub najbliższej rodziny.

Czy mój wiek i stan zdrowia mają znaczenie?

Tak. Wiek, choroby, wysokość emerytury, koszty leczenia i warunki mieszkaniowe mają znaczenie zarówno przy ocenie możliwości osobistej opieki, jak i przy ewentualnej sprawie o alimenty. Osoba starsza i sama wymagająca pomocy może mieć mocne argumenty przeciwko przejęciu opieki lub wysokim alimentom.

Czy rodzeństwo płaci za DPS?

Rodzeństwo nie jest wprost wymienione w ustawie o pomocy społecznej jako grupa osób obciążanych administracyjną opłatą za pobyt mieszkańca w DPS. Może jednak pojawić się odrębny temat alimentów na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli uprawniony znajduje się w niedostatku.

Podsumowanie

Nie ma podstaw do przyjęcia, że samo pokrewieństwo z bratem zmusza Pana do osobistego odebrania go ze szpitala i zapewnienia mu całodobowej opieki. Taki obowiązek może mieć charakter moralny lub rodzinny, ale prawo nie pozwala automatycznie przerzucić na rodzeństwo zadań, których dana osoba nie jest w stanie realnie wykonać.

Trzeba jednak odróżnić osobistą opiekę od obowiązku alimentacyjnego. Rodzeństwo może być zobowiązane do wsparcia finansowego, jeżeli brat znajduje się w niedostatku, a zobowiązany ma odpowiednie możliwości. W przypadku rodzeństwa przepisy przewidują dodatkową możliwość obrony, gdy alimenty powodowałyby nadmierny uszczerbek.

Najbezpieczniej działać pisemnie: poinformować szpital o braku możliwości przejęcia całodobowej opieki, wskazać potrzebę udziału pomocy społecznej i nie podpisywać zobowiązań, których nie można spełnić.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 128, art. 129, art. 133, art. 134 i art. 135.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 210.
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w szczególności art. 61 i art. 110.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2001 r., V KKN 94/99, dotyczący rozumienia pojęcia porzucenia osoby nieporadnej.