Czy za brak opieki nad rodzicami grozi kara?

Mama pani Anny cierpi na demencję i wymaga codziennej opieki, nadzoru, pomocy przy zakupach, lekach, posiłkach oraz sprawach urzędowych. Pani Anna od dłuższego czasu zajmuje się matką prawie sama. Jej siostra nie pomaga i nie chce brać udziału ani w opiece, ani w kosztach. Pojawia się więc pytanie: czy można prawnie zmusić siostrę do opieki nad mamą i czy za brak opieki nad rodzicem grozi kara?

Czy można zmusić dziecko albo rodzeństwo do osobistej opieki nad rodzicem?

Podstawowe znaczenie ma art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Przepis ten wyraża ważną zasadę prawa rodzinnego, ale w praktyce nie pozwala wprost żądać, aby sąd nakazał dorosłemu dziecku osobiste dyżury przy rodzicu, robienie zakupów, gotowanie, sprzątanie albo zamieszkanie z rodzicem.

Innymi słowy: sąd nie ustali zwykle grafiku opieki nad mamą lub tatą i nie zmusi siostry czy brata do osobistego wykonywania czynności opiekuńczych. Taki obowiązek ma przede wszystkim charakter rodzinny i moralny. Prawo może natomiast reagować pośrednio, zwłaszcza wtedy, gdy rodzic potrzebuje pieniędzy na utrzymanie, leki, prywatną opiekunkę, usługi opiekuńcze, pobyt w domu pomocy społecznej albo gdy osoba zobowiązana dopuściła się zachowań skrajnie nagannych.

Jeżeli rodzic nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw z powodu choroby, demencji lub niepełnosprawności, rodzina może rozważyć także rozwiązania opiekuńcze: pełnomocnictwo, wsparcie ośrodka pomocy społecznej, ustanowienie kuratora dla osoby potrzebującej wsparcia albo - w najdalej idących przypadkach - ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna prawnego. To nadal nie oznacza jednak, że każde dziecko automatycznie zostanie przymuszone do osobistej opieki.

Obowiązek alimentacyjny względem rodziców

Najważniejszym realnym narzędziem prawnym jest obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Natomiast według art. 129 § 1 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W praktyce oznacza to, że w pierwszej kolejności zobowiązane są dzieci rodzica, a dopiero w dalszej kolejności inne osoby.

Warto pamiętać, że obowiązek alimentacyjny wobec rodzeństwa istnieje w przepisach, ale kolejność zobowiązanych ma znaczenie. Siostra mamy pani Anny nie będzie więc zazwyczaj pierwszą osobą, od której należy oczekiwać finansowania opieki, jeżeli mama ma dorosłe dzieci zdolne do pomocy.

Rodzic może żądać alimentów od dorosłego dziecka wtedy, gdy znajduje się w niedostatku, czyli nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb. Niedostatek nie oznacza wyłącznie całkowitego braku pieniędzy. Może występować także wtedy, gdy emerytura lub renta nie wystarcza na leczenie, żywność, mieszkanie, środki higieniczne, opiekunkę albo inne konieczne wydatki.

Wysokość alimentów zależy z jednej strony od usprawiedliwionych potrzeb rodzica, a z drugiej od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego dziecka. Jeżeli jest kilkoro dzieci, każde z nich może zostać obciążone stosownie do swoich możliwości. Sąd nie musi więc dzielić kosztów równo, jeżeli jedno z dzieci zarabia znacznie więcej, a drugie ma niskie dochody, choruje albo utrzymuje własne dzieci.

Czy można żądać pieniędzy zamiast osobistej opieki?

Tak. W praktyce, jeżeli rodzeństwo nie chce pomagać osobiście, często bardziej skuteczne jest dochodzenie udziału w kosztach utrzymania i opieki nad rodzicem. Alimenty mogą pomóc sfinansować prywatną opiekunkę, rehabilitację, leki, wizyty lekarskie, pieluchomajtki, transport medyczny, dostosowanie mieszkania albo dopłatę do usług opiekuńczych.

Pozew o alimenty może złożyć sam rodzic. Jeżeli z powodu choroby nie jest w stanie tego zrobić, trzeba ustalić, kto może działać w jego imieniu: pełnomocnik, opiekun prawny, kurator albo inna osoba uprawniona w konkretnej sytuacji. Gdy stan zdrowia rodzica jest poważny, warto wcześniej uporządkować kwestie reprezentacji, dokumentacji medycznej i dostępu do informacji o dochodach oraz wydatkach.

Opłaty za dom pomocy społecznej a obowiązki dzieci

Jeżeli opieka domowa nie wystarcza, rodzina może rozważyć dom pomocy społecznej. Zasady odpłatności wynikają z ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, co do zasady nie więcej niż 70% swojego dochodu. Następnie obowiązek może obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi, a w dalszej kolejności gminę, przy czym znaczenie mają ustawowe kryteria dochodowe i konkretna decyzja lub umowa.

Odpłatność za DPS nie jest więc prostą karą za brak opieki nad rodzicem. Jest to odrębny mechanizm finansowania pobytu w placówce. Jeżeli rodzina otrzyma pismo z ośrodka pomocy społecznej, nie należy go ignorować - trzeba sprawdzić dochody, sytuację rodzinną, możliwość zwolnienia z opłaty oraz prawidłowość wyliczeń. Szerzej omawiamy to w materiale o tym, kiedy wchodzą w grę opłaty rodziny za dom pomocy społecznej.

Czy za brak opieki nad rodzicem grozi kara?

Sam fakt, że dorosłe dziecko rzadko odwiedza rodzica, nie robi zakupów albo nie chce podzielić się dyżurami z rodzeństwem, zwykle nie stanowi przestępstwa. Ocena zmienia się jednak wtedy, gdy istnieje skonkretyzowany obowiązek alimentacyjny albo gdy zachowanie polega na pozostawieniu osoby nieporadnej bez opieki w warunkach realnego zagrożenia.

W przypadku alimentów znaczenie ma art. 209 § 1 Kodeksu karnego. Przestępstwo niealimentacji dotyczy uchylania się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą albo inną umową, jeżeli zaległość odpowiada co najmniej 3 świadczeniom okresowym albo opóźnienie świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Czyn zagrożony jest grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Jeżeli niepłacenie alimentów naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, zastosowanie może mieć art. 209 § 1a K.k., przewidujący surowszą odpowiedzialność - grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. W praktyce najpierw trzeba jednak zadbać o formalne ustalenie alimentów lub inną podstawę określającą ich wysokość.

Porzucenie osoby nieporadnej

W skrajnych przypadkach może wchodzić w grę art. 210 K.k., czyli przestępstwo porzucenia. Przepis ten dotyczy osoby, która wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny porzuca taką osobę. Grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a jeżeli następstwem czynu jest śmierć osoby pokrzywdzonej - od 2 do 12 lat.

Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2001 r., V KKN 94/99, wyjaśniał, że porzucenie oznacza opuszczenie dziecka lub osoby nieporadnej połączone z zaprzestaniem troszczenia się o nią, bez zapewnienia jej opieki ze strony innych osób. Chodzi więc o pozostawienie osoby własnemu losowi, a nie o każdy konflikt rodzinny lub brak równego udziału rodzeństwa w opiece.

Jeżeli zachowanie członka rodziny polega nie tylko na bierności, lecz także na przemocy, poniżaniu, groźbach, izolowaniu, odbieraniu pieniędzy albo celowym narażaniu seniora na cierpienie, trzeba rozważyć także inne przepisy karne. W takim kontekście znaczenie może mieć również znęcanie się nad osobą starszą oraz możliwość zawiadomienia policji lub prokuratury.

Odwołanie darowizny, dożywocie i wydziedziczenie

Brak pomocy rodzicowi może mieć także znaczenie w prawie cywilnym i spadkowym. Jeżeli rodzic przekazał dziecku majątek w darowiźnie, a obdarowany dopuścił się wobec niego rażącej niewdzięczności, można rozważyć odwołanie darowizny na podstawie art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie wystarczy jednak zwykły brak serdeczności albo sporadyczny konflikt. Rażąca niewdzięczność musi mieć poważny charakter i wymaga udowodnienia.

Trzeba też pamiętać o terminie. Zgodnie z art. 899 § 3 K.c. darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Oświadczenie o odwołaniu darowizny powinno być złożone w taki sposób, aby można było wykazać jego treść i doręczenie.

Jeżeli nieruchomość została przekazana w zamian za opiekę w umowie dożywocia, sytuacja wygląda inaczej niż przy zwykłej darowiźnie. Wtedy trzeba analizować treść aktu notarialnego i przepisy o dożywociu, w szczególności to, czy zobowiązany zapewnia wyżywienie, mieszkanie, pomoc, pielęgnowanie w chorobie i sprawienie pogrzebu zgodnie z umową. W razie konfliktu można rozważać roszczenia o wykonanie umowy, zamianę uprawnień na rentę, a wyjątkowo rozwiązanie umowy.

W sferze spadkowej znaczenie może mieć art. 1008 pkt 3 K.c., zgodnie z którym spadkodawca może w testamencie wydziedziczyć zstępnego, małżonka lub rodzica, jeżeli osoba ta uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Wydziedziczenie musi wynikać z testamentu i wskazywać rzeczywistą przyczynę. W razie sporu sąd bada, czy przyczyna była prawdziwa i czy miała charakter uporczywy.

Co może zrobić osoba, która sama opiekuje się rodzicem?

Osoba, która faktycznie przejęła opiekę nad rodzicem, powinna najpierw oddzielić dwie sprawy: osobistą pomoc i finansowanie potrzeb rodzica. Osobistej opieki zwykle nie da się narzucić rodzeństwu wprost, ale można żądać, aby rodzeństwo uczestniczyło w kosztach, jeżeli rodzic jest w niedostatku i spełnione są przesłanki alimentów.

Praktyczne działania mogą obejmować:

• spisanie realnych potrzeb rodzica i miesięcznych kosztów opieki, leków, rehabilitacji, mieszkania oraz wyżywienia,
• zebranie rachunków, faktur, dokumentacji medycznej i decyzji z ośrodka pomocy społecznej,
• wezwanie rodzeństwa do dobrowolnego udziału w kosztach albo ustalenia konkretnego planu pomocy,
• złożenie pozwu o alimenty na rzecz rodzica, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku,
• kontakt z ośrodkiem pomocy społecznej w sprawie usług opiekuńczych, zasiłków, opieki wytchnieniowej albo DPS,
• rozważenie kuratora, opiekuna prawnego albo innych form reprezentacji, jeżeli rodzic nie jest w stanie samodzielnie działać,
• zawiadomienie odpowiednich służb, gdy rodzic jest pozostawiony w warunkach zagrażających zdrowiu lub życiu.

Warto prowadzić rozmowy z rodziną na piśmie, spokojnie i konkretnie. W razie późniejszego postępowania sądowego korespondencja może pokazać, kto rzeczywiście próbował zapewnić rodzicowi pomoc, jakie były koszty oraz kto konsekwentnie odmawiał udziału w utrzymaniu lub opiece.

FAQ

Czy mogę zmusić siostrę albo brata do opieki nad mamą?

Co do zasady nie można zmusić rodzeństwa do osobistej, codziennej opieki nad rodzicem. Można natomiast rozważyć roszczenia finansowe, zwłaszcza alimenty na rzecz rodzica, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku.

Czy dzieci mają prawny obowiązek pomagać rodzicom?

Tak, art. 87 K.r.o. mówi o obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców oraz dzieci. Ten obowiązek nie jest jednak prostym narzędziem do przymuszenia dziecka do osobistej opieki. Konkretniej egzekwowalny jest obowiązek alimentacyjny, jeżeli spełnione są jego przesłanki.

Kiedy rodzic może żądać alimentów od dorosłego dziecka?

Rodzic może żądać alimentów, gdy znajduje się w niedostatku, czyli nie może samodzielnie zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb. Sąd bada potrzeby rodzica oraz możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka.

Czy brak odwiedzin u rodzica jest przestępstwem?

Zwykły brak odwiedzin, choć może być moralnie naganny, zazwyczaj nie jest przestępstwem. Odpowiedzialność karna może pojawić się dopiero przy konkretnych przesłankach, np. przy uchylaniu się od alimentów ustalonych co do wysokości albo przy porzuceniu osoby nieporadnej.

Kiedy można zgłosić porzucenie osoby starszej?

Zgłoszenie należy rozważyć, gdy osoba zobowiązana do troski zostawia osobę nieporadną bez realnej opieki, jedzenia, leków, pomocy medycznej lub kontaktu z innymi osobami, a sytuacja naraża ją na poważne niebezpieczeństwo. Każdy przypadek wymaga oceny faktów i dowodów.

Czy dziecko może odmówić płacenia za DPS rodzica?

Nie należy po prostu ignorować wezwania z ośrodka pomocy społecznej. Można natomiast kwestionować wyliczenia, przedstawić swoją sytuację dochodową i rodzinną oraz wnioskować o zwolnienie z opłaty, jeżeli zachodzą podstawy przewidziane w ustawie o pomocy społecznej.

Czy brak opieki może być podstawą wydziedziczenia?

Tak, ale tylko w poważniejszych przypadkach. Art. 1008 pkt 3 K.c. pozwala wydziedziczyć osobę, która uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Przyczyna musi być wskazana w testamencie i w razie sporu może być badana przez sąd.

Podsumowanie

Polskie prawo nie przewiduje prostej kary za sam brak opieki nad rodzicami ani mechanizmu, który pozwalałby nakazać dorosłemu dziecku osobiste dyżury przy chorym rodzicu. Nie oznacza to jednak, że osoba opiekująca się rodzicem jest bezradna. W zależności od sytuacji można dochodzić alimentów, domagać się udziału w kosztach opieki, skorzystać z pomocy społecznej, analizować opłaty za DPS, a w poważnych przypadkach rozważać odwołanie darowizny, wydziedziczenie albo zawiadomienie organów ścigania.

Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie, czego rodzic realnie potrzebuje, jakie ma dochody, kto może go reprezentować i czy zachowanie członków rodziny polega tylko na braku zaangażowania, czy już na naruszeniu konkretnych obowiązków prawnych.

Akty prawne i orzecznictwo:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w tym art. 87, art. 128, art. 129, art. 133 i art. 135.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w tym art. 898, art. 899, art. 908 i art. 1008.
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w tym art. 209 i art. 210.
4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w tym przepisy o odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
5. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90.
6. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1958 r., sygn. akt II Cr 817/57.
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 października 1962 r., sygn. akt III Cr 16/62.
8. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86.
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2001 r., sygn. akt V KKN 94/99.