Notarialna rozdzielność majątkowa a fundusze emerytalne

Czy żona może przenieść środki z funduszu emerytalnego na swoje konto?

Nie można tego ocenić wyłącznie na podstawie informacji, że w towarzystwie ubezpieczeń są „fundusze emerytalne”. W praktyce pod tą nazwą mogą kryć się różne produkty: OFE, pracowniczy fundusz emerytalny, PPK, IKE, IKZE, polisa z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym albo zwykły produkt inwestycyjny oferowany przez zakład ubezpieczeń. Każdy z nich ma inne zasady wypłaty, transferu i wskazywania osób uprawnionych.

Jeżeli chodzi o OFE, małżonek nie może po prostu zlikwidować rachunku drugiego małżonka i przenieść środków na swoje konto według własnej decyzji. Potrzebny jest dowód, że określona część środków przypadła mu w wyniku podziału majątku wspólnego, np. prawomocne postanowienie sądu albo umowa o podział majątku. Sama notarialna umowa o rozdzielności nie zawsze zawiera podział majątku zgromadzonego wcześniej.

Jeżeli natomiast żona jest wpisana w dokumentach jako współuprawniona, współwłaścicielka rachunku, pełnomocnik, ubezpieczająca albo współubezpieczająca, trzeba sprawdzić dokładny zakres jej praw w umowie i regulaminie. Czym innym jest współuprawnienie do rachunku, a czym innym wskazanie osoby uposażonej na wypadek śmierci. Uposażony zasadniczo uzyskuje prawo dopiero po śmierci oszczędzającego, a nie prawo do bieżącego przenoszenia środków.

Co wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Przedmioty nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Art. 31 § 2 K.r.o. wskazuje, że do majątku wspólnego należą między innymi pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z majątku wspólnego i osobistego, środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego, kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie ZUS oraz środki zgromadzone na koncie OIPE i subkoncie OIPE. W praktyce oznacza to, że oszczędności emerytalne a podział majątku trzeba analizować według rodzaju rachunku, dat wpłat i źródła finansowania.

Jeżeli składki lub wpłaty były finansowane z wynagrodzenia osiąganego w czasie wspólności ustawowej, najczęściej będą uwzględniane przy rozliczeniach między małżonkami. Jeżeli zostały zgromadzone przed ślubem, po ustanowieniu rozdzielności albo ze środków należących do majątku osobistego, co do zasady należy rozważać ich przynależność do majątku osobistego.

Co daje notarialna rozdzielność majątkowa?

Umowa majątkowa małżeńska wymaga formy aktu notarialnego. Małżonkowie mogą przez nią rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Od chwili ustanowienia zwykłej rozdzielności każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy i majątek nabyty później, a także samodzielnie zarządza swoim majątkiem.

Ważne jest jednak to, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie usuwa automatycznie majątku wspólnego zgromadzonego wcześniej. Jeżeli przed zawarciem intercyzy małżonkowie mieli wspólność ustawową, to trzeba jeszcze rozliczyć składniki, które weszły do majątku wspólnego w czasie jej trwania. Do takich składników mogą należeć również określone środki emerytalne.

Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego. Do tej kategorii mogą należeć między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, otrzymane w darowiźnie albo spadku, prawa niezbywalne oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego. W podobnych sprawach warto odróżniać składniki majątku osobistego od składników, które tylko formalnie są zapisane na jednego małżonka.

OFE i pracowniczy fundusz emerytalny przy podziale majątku

W przypadku OFE przepisy są szczególne. Jeżeli małżeństwo członka otwartego funduszu uległo rozwiązaniu przez rozwód albo zostało unieważnione, środki przypadające byłemu małżonkowi w wyniku podziału majątku wspólnego przekazuje się w ramach wypłaty transferowej na rachunek byłego małżonka w otwartym funduszu. Otwarty fundusz dokonuje wypłaty transferowej w terminie 3 miesięcy od przedstawienia dowodu, że środki przypadły byłemu małżonkowi.

Te przepisy stosuje się odpowiednio także wtedy, gdy wspólność majątkowa ustała w czasie trwania małżeństwa albo gdy małżonkowie umownie wyłączyli lub ograniczyli wspólność ustawową. Dlatego po ustanowieniu rozdzielności możliwe jest rozliczenie środków zgromadzonych wcześniej, ale nie oznacza to dowolnego przelewu bez podstawy prawnej.

Jeżeli uprawniony były małżonek nie ma rachunku w OFE i w terminie 2 miesięcy od przedstawienia dowodu nie wskaże rachunku w żadnym OFE, fundusz drugiego małżonka powinien otworzyć rachunek na jego nazwisko i przekazać środki na ten rachunek. W przypadku pracowniczego funduszu emerytalnego środki objęte wspólnością majątkową wypłaca się byłemu małżonkowi bezpośrednio w terminie 3 miesięcy od przedstawienia dowodu, że środki mu przypadły.

PPK, IKE, IKZE, OIPE i polisy inwestycyjne

Jeżeli sprawa dotyczy PPK, ustawa o pracowniczych planach kapitałowych przewiduje osobne zasady podziału przy rozwodzie albo unieważnieniu małżeństwa. Środki przypadające byłemu małżonkowi co do zasady przekazywane są na jego rachunek PPK. Jeżeli nie ma on rachunku PPK, mogą zostać zwrócone w formie pieniężnej albo przekazane na wskazaną lokatę terminową, z warunkami dotyczącymi wypłaty po ukończeniu 60 lat. Zwrot albo wypłata transferowa następują zasadniczo w terminie 3 miesięcy po przedstawieniu wymaganych dokumentów.

IKE i IKZE są rachunkami indywidualnymi. To, że rachunek jest prowadzony na jednego małżonka, nie przesądza jeszcze, że wszystkie środki zawsze pozostają poza rozliczeniem. Jeżeli wpłaty pochodziły z majątku wspólnego, ich wartość może mieć znaczenie przy podziale majątku. Jednocześnie sposób wykonania rozliczenia zależy od rodzaju instytucji prowadzącej rachunek, regulaminu i treści postanowienia sądu albo umowy między małżonkami. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: IKE i IKZE po rozwodzie.

Przy OIPE trzeba pamiętać, że aktualne brzmienie art. 31 § 2 K.r.o. wprost wymienia środki zgromadzone na koncie OIPE oraz subkoncie OIPE każdego z małżonków jako składniki majątku wspólnego, o ile zostały zgromadzone w czasie trwania wspólności ustawowej.

Najwięcej wątpliwości powstaje przy polisach z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym i innych produktach ubezpieczeniowo-inwestycyjnych. Trzeba sprawdzić, kto jest stroną umowy, kto opłacał składki, czy rachunek był prowadzony jako IKE lub IKZE, czy żona jest współuprawniona, pełnomocnikiem, cesjonariuszem czy tylko osobą uposażoną na wypadek śmierci. Bez tych dokumentów nie da się bezpiecznie przesądzić, czy może samodzielnie złożyć dyspozycję likwidacji albo transferu.

Jak zabezpieczyć swoje prawa w praktyce?

W pierwszej kolejności należy zebrać dokumenty: umowę z towarzystwem ubezpieczeń lub funduszem, regulamin produktu, potwierdzenia wpłat, historię rachunku, akt notarialny ustanawiający rozdzielność oraz ewentualne pełnomocnictwa lub dyspozycje na wypadek śmierci. Następnie trzeba rozdzielić środki zgromadzone przed wspólnością, w czasie wspólności i po ustanowieniu rozdzielności.

Jeżeli małżonkowie są zgodni, mogą zawrzeć umowę o podział majątku. Gdy w skład majątku wchodzą nieruchomości, konieczny jest akt notarialny. Gdy porozumienia nie ma, pozostaje sądowy podział majątku. W takim postępowaniu można żądać ustalenia, jaka część środków powinna zostać rozliczona oraz w jaki sposób instytucja finansowa ma wykonać podział.

W razie ryzyka, że drugi małżonek składa dyspozycje bez podstawy, warto niezwłocznie wystąpić do instytucji finansowej o informację o statusie rachunku i zakresie uprawnień danej osoby. Jeżeli istnieje pełnomocnictwo, które nie powinno już obowiązywać, należy rozważyć jego odwołanie zgodnie z regulaminem instytucji.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, jaki dokładnie produkt został założony w towarzystwie ubezpieczeń oraz jakie formalne uprawnienia ma żona. Jeżeli chodzi o OFE albo pracowniczy fundusz emerytalny, sam fakt ustanowienia rozdzielności nie daje drugiemu małżonkowi prawa do dowolnego transferu środków. Potrzebny jest dokument potwierdzający podział lub przyznanie określonej części środków.

Jeżeli środki zostały zgromadzone przed ustanowieniem rozdzielności i pochodziły z majątku wspólnego, mogą podlegać rozliczeniu. Jeżeli były gromadzone po ustanowieniu rozdzielności, zasadniczo należą do majątku osobistego oszczędzającego. Przy polisach, IKE, IKZE i produktach inwestycyjnych trzeba dodatkowo sprawdzić umowę, regulamin i dyspozycje złożone w instytucji finansowej.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 35, art. 43, art. 47, art. 50¹ i art. 51-51¹ – tekst jednolity w ELI.
• Ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, w szczególności art. 126-130 – tekst jednolity w ELI.
• Ustawa o pracowniczych planach kapitałowych, w szczególności art. 80-83 – tekst jednolity w ELI.
• Ustawa o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego – tekst jednolity w ELI.