Nazwisko dziecka, gdy matka jest mężatką

Pan Wiktor jest w związku z kobietą, która spodziewa się dziecka, ale formalnie nadal pozostaje w małżeństwie z innym mężczyzną. Pan Wiktor chce, aby po urodzeniu dziecko nosiło jego nazwisko i aby to on został wpisany jako ojciec w akcie urodzenia.

W takiej sprawie decydujące znaczenie ma nie samo biologiczne ojcostwo, lecz prawny status dziecka w chwili urodzenia. Jeżeli matka nadal jest mężatką, urząd stanu cywilnego i sąd muszą brać pod uwagę ustawowe domniemanie ojcostwa męża matki.

Jak działa domniemanie ojcostwa męża matki?

Zgodnie z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki. Domniemania tego nie stosuje się, jeżeli dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji.

W praktyce oznacza to, że jeżeli dziecko urodzi się, gdy matka formalnie nadal jest żoną innego mężczyzny, w akcie urodzenia jako ojciec zostanie co do zasady wpisany mąż matki, a nie biologiczny ojciec. Tak samo może być wtedy, gdy dziecko urodzi się przed upływem 300 dni od rozwodu lub unieważnienia małżeństwa.

Od tej zasady istnieją ważne wyjątki. Jeżeli dziecko urodzi się przed upływem 300 dni od ustania lub unieważnienia małżeństwa, ale już po zawarciu przez matkę drugiego małżeństwa, domniemywa się, że pochodzi od drugiego męża. Wyjątek ten nie działa jednak w przypadku dziecka urodzonego w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji, na którą wyraził zgodę pierwszy mąż matki.

Jeżeli matka jest w ciąży z innym mężczyzną w trakcie małżeństwa, warto możliwie wcześnie ustalić, czy dziecko urodzi się przed rozwodem, po rozwodzie, po separacji albo po upływie 300 dni. Szerzej omawia to artykuł o tym, jak wygląda sytuacja matki w ciąży z innym mężczyzną w trakcie małżeństwa.

Czy biologiczny ojciec może uznać dziecko przed porodem?

Co do zasady przepisy dopuszczają uznanie ojcostwa dziecka już poczętego, jeszcze przed jego urodzeniem. Nie oznacza to jednak, że biologiczny ojciec może w ten sposób ominąć domniemanie ojcostwa męża matki. Jeżeli po urodzeniu dziecka działa domniemanie z art. 62 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, najpierw trzeba je skutecznie obalić.

Dlatego w typowej sytuacji, gdy partnerka jest nadal zamężna, samo wspólne stawienie się biologicznego ojca i matki w USC przed porodem nie rozwiązuje problemu. Kierownik USC nie może ustalić ojcostwa biologicznego ojca wbrew działającemu domniemaniu ojcostwa męża matki. Więcej o ogólnych zasadach uznania przed porodem znajdziesz w tekście o tym, kiedy możliwe jest ustalenie ojcostwa przed narodzinami dziecka.

Jak obalić domniemanie ojcostwa?

Domniemanie ojcostwa męża matki można obalić tylko przez powództwo o zaprzeczenie ojcostwa. Nie wystarczy zgodne oświadczenie matki, jej męża i biologicznego ojca. Nie wystarczy również prywatny test DNA, choć jego wynik może być ważnym dowodem w postępowaniu sądowym.

Zaprzeczenie ojcostwa następuje przez wykazanie, że mąż matki nie jest ojcem dziecka. Zwykle najistotniejszym dowodem jest opinia z badań DNA przeprowadzonych w postępowaniu sądowym. Sąd może brać pod uwagę również dokumenty, zeznania stron i świadków oraz okoliczności dotyczące okresu poczęcia.

Po prawomocnym wyroku zaprzeczającym ojcostwo męża matki akt urodzenia dziecka może zostać odpowiednio sprostowany lub uzupełniony, a biologiczny ojciec może przejść do uznania ojcostwa albo, jeżeli nie ma zgody matki lub pojawia się spór, do sądowego ustalenia ojcostwa.

Kto może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa?

Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa mogą wytoczyć przede wszystkim mąż matki, matka dziecka oraz dziecko po osiągnięciu pełnoletności. W określonych przypadkach powództwo może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego.

Biologiczny ojciec nie ma samodzielnego prawa do wytoczenia pozwu o zaprzeczenie ojcostwa męża matki. Może natomiast podjąć działania organizacyjne i dowodowe, rozmawiać z matką i jej mężem, a po obaleniu domniemania uznać ojcostwo albo żądać sądowego ustalenia ojcostwa.

Aktualne terminy są następujące:

• mąż matki może wytoczyć powództwo w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności,
• matka dziecka może wytoczyć powództwo w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od jej męża, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności,
• dziecko po osiągnięciu pełnoletności może wytoczyć powództwo w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od męża swojej matki; jeżeli wiedziało o tym wcześniej, termin biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności,
• prokurator może wytoczyć powództwo, gdy wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego, z ograniczeniami przewidzianymi w art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co zrobić, gdy matka albo jej mąż nie chcą złożyć pozwu?

Jeżeli żadna z osób uprawnionych nie chce wytoczyć powództwa, biologiczny ojciec nie może zastąpić ich własnym pozwem o zaprzeczenie ojcostwa. Może natomiast rozważyć złożenie do prokuratury wniosku o podjęcie działań na podstawie art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Prokurator nie jest związany samym życzeniem biologicznego ojca. Powinien ocenić, czy wytoczenie sprawy jest uzasadnione dobrem dziecka lub ochroną interesu społecznego. Wniosek do prokuratury warto poprzeć dokumentami, opisem relacji rodzinnej, informacjami o sytuacji dziecka i, jeżeli są dostępne, dowodami wskazującymi na biologiczne ojcostwo.

W orzecznictwie podkreślano, że w sprawach z powództwa prokuratora sąd może w szczególnych sytuacjach korzystać z instrumentów ochrony dobra dziecka. Przykładowo w postanowieniu z 5 maja 2000 r., sygn. II CKN 869/2000, Sąd Najwyższy wskazał, że gdy rodzic uprawniony do zgody na pobranie krwi od dziecka poniżej 13 lat odmawia tej zgody, sąd opiekuńczy może zarządzić pobranie krwi, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Jak wygląda sprawa sądowa o zaprzeczenie ojcostwa?

Pozew o zaprzeczenie ojcostwa składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Opłata stała od pozwu w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa wynosi 200 zł.

Strony postępowania zależą od tego, kto wnosi sprawę. Mąż matki pozywa dziecko i matkę, a jeżeli matka nie żyje – dziecko. Matka pozywa męża i dziecko, a jeżeli mąż nie żyje – dziecko. Dziecko po osiągnięciu pełnoletności pozywa męża matki i matkę, a jeżeli matka nie żyje – męża matki; jeżeli mąż matki nie żyje, pozwanym powinien być kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.

W sprawach dotyczących małoletniego dziecka sąd zwraca szczególną uwagę na prawidłową reprezentację dziecka. Jeżeli istnieje konflikt interesów między dzieckiem a rodzicami, może być potrzebny reprezentant dziecka ustanowiony zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie jest dopuszczalne zaprzeczenie ojcostwa, jeżeli dziecko urodziło się w następstwie procedury medycznie wspomaganej prokreacji, na którą mąż matki wyraził zgodę. W takim przypadku przed podjęciem działań trzeba szczególnie dokładnie przeanalizować dokumentację medyczną i stan faktyczny.

Nazwisko dziecka przed zaprzeczeniem ojcostwa

Dopóki działa domniemanie ojcostwa męża matki, dziecko jest prawnie traktowane tak, jakby pochodziło od męża matki. W konsekwencji nazwisko dziecka ustala się według zasad dotyczących dziecka, co do którego istnieje domniemanie pochodzenia od męża matki.

Jeżeli małżonkowie mają wspólne nazwisko, dziecko nosi to nazwisko. Jeżeli małżonkowie mają różne nazwiska, dziecko nosi nazwisko wskazane w ich zgodnych oświadczeniach. Mogą wskazać nazwisko jednego z nich albo nazwisko utworzone przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca w znaczeniu prawnym, czyli męża matki. Jeżeli zgodnych oświadczeń nie ma, dziecko nosi nazwisko składające się z nazwiska matki i dołączonego do niego nazwiska ojca prawnego.

Biologiczny ojciec nie może więc samodzielnie nadać dziecku swojego nazwiska przy sporządzaniu aktu urodzenia, jeżeli ojcostwo męża matki nie zostało wcześniej skutecznie wyłączone.

Uznanie albo sądowe ustalenie ojcostwa po wyroku

Po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa męża matki ojcostwo biologicznego ojca może zostać ustalone przez uznanie ojcostwa albo przez orzeczenie sądu. Uznanie ojcostwa następuje wtedy, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem USC, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdzi to jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny.

Uznanie ojcostwa może nastąpić także przed sądem opiekuńczym, a za granicą – przed polskim konsulem albo osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula, jeżeli uznanie dotyczy dziecka, którego oboje rodzice albo jedno z nich są obywatelami polskimi. Jeżeli matka nie potwierdzi oświadczenia albo istnieje spór, możliwe jest sądowe ustalenie ojcostwa. Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka.

Razem z uznaniem ojcostwa rodzice składają oświadczenia o nazwisku dziecka. Mogą wskazać nazwisko matki, nazwisko ojca albo nazwisko utworzone przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca. Jeżeli rodzice nie złożą zgodnych oświadczeń, dziecko nosi nazwisko składające się z nazwiska matki i dołączonego do niego nazwiska ojca. Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do zmiany nazwiska potrzebna jest jego zgoda.

W razie sądowego ustalenia ojcostwa sąd nadaje dziecku nazwisko w wyroku, stosując odpowiednio zasady z art. 89 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Praktyczne problemy związane z tym etapem omawia szerzej tekst o tym, czy można ustalić nazwisko dziecka po zaprzeczeniu ojcostwa.

Ustalenie ojcostwa wpływa nie tylko na nazwisko. Może mieć znaczenie dla władzy rodzicielskiej, alimentów, kontaktów z dzieckiem, dziedziczenia oraz obowiązków rodzica wobec dziecka. Przed złożeniem oświadczeń warto znać konsekwencje ustalenia ojcostwa.

Co powinien zrobić biologiczny ojciec krok po kroku?

Jeżeli matka dziecka jest mężatką, biologiczny ojciec powinien najpierw ustalić, czy dziecko urodzi się w czasie trwania małżeństwa, przed upływem 300 dni od rozwodu lub unieważnienia małżeństwa, po orzeczeniu separacji albo po zawarciu przez matkę kolejnego małżeństwa. Od tego zależy, czy zadziała domniemanie ojcostwa męża matki.

Jeżeli domniemanie zadziała, typowa kolejność działań wygląda następująco:

• urodzenie dziecka i sporządzenie aktu urodzenia zgodnie z domniemaniem ojcostwa,
• wniesienie pozwu o zaprzeczenie ojcostwa przez osobę uprawnioną, najczęściej matkę albo męża matki,
• przeprowadzenie postępowania dowodowego, zwykle z badaniem DNA,
• uzyskanie prawomocnego wyroku zaprzeczającego ojcostwo męża matki,
• ustalenie ojcostwa biologicznego ojca przez uznanie w USC albo przez wyrok sądu,
• złożenie oświadczeń o nazwisku dziecka albo rozstrzygnięcie tej kwestii w wyroku ustalającym ojcostwo.

Jeżeli matka i jej mąż są zgodni co do tego, że mąż nie jest ojcem dziecka, sprawa może być prostsza organizacyjnie. Nie znaczy to jednak, że sąd pominie postępowanie dowodowe. Pochodzenie dziecka jest elementem stanu cywilnego, dlatego wymaga formalnego i prawomocnego rozstrzygnięcia.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli matka dziecka jest mężatką, biologiczny ojciec nie może automatycznie zostać wpisany do aktu urodzenia ani nadać dziecku swojego nazwiska. Najpierw trzeba ustalić, czy działa domniemanie ojcostwa męża matki. Jeżeli tak, konieczne jest jego obalenie w sądzie przez powództwo o zaprzeczenie ojcostwa.

Dopiero po prawomocnym wyroku biologiczny ojciec może uznać ojcostwo w USC albo dochodzić sądowego ustalenia ojcostwa. Wtedy można też skutecznie rozstrzygnąć nazwisko dziecka, z uwzględnieniem zasad wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz, przy dziecku powyżej 13 lat, jego zgody.