Unieważnienie umowy notarialnej o rozdzielności majątkowej

Czy można unieważnić umowę o rozdzielności majątkowej?

Jeżeli małżonkowie podpisali u notariusza umowę majątkową ustanawiającą rozdzielność majątkową i umowa ta została zawarta prawidłowo, nie można jej po prostu „unieważnić” dlatego, że po czasie okazała się niekorzystna podatkowo. Umowa majątkowa małżeńska jest czynnością prawną w formie aktu notarialnego i wywołuje skutki od chwili wskazanej w jej treści, a gdy takiego zastrzeżenia nie ma, zasadniczo od chwili jej zawarcia. Przed podjęciem decyzji warto też sprawdzić, co daje intercyza i czego nie zabezpiecza. Gdy porozumienie notarialne nie jest możliwe, trzeba rozważyć sądową rozdzielność majątkową z datą wsteczną i wykazać ważne powody.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy istnieją rzeczywiste podstawy do zakwestionowania ważności umowy, np. brak wymaganej formy, brak zdolności do czynności prawnych, pozorność, sprzeczność czynności z ustawą albo istotna wada oświadczenia woli. Takie przypadki wymagają jednak indywidualnej analizy dokumentów i okoliczności podpisania aktu. Sama potrzeba wspólnego rozliczenia podatkowego nie jest podstawą do uznania umowy za nieważną.

Nie należy również antydatować dokumentów ani sporządzać późniejszego aktu tak, jakby rozdzielność nigdy nie obowiązywała. Jeżeli pierwotna umowa była ważna i przez pewien czas wywoływała skutki, późniejsze działania małżonków nie zawsze pozwolą usunąć konsekwencje podatkowe tego okresu.

Kiedy małżonkowie mogą wspólnie rozliczyć PIT?

Aktualne zasady wspólnego opodatkowania małżonków wynikają przede wszystkim z art. 6 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Punktem wyjścia jest odrębne opodatkowanie dochodów każdego z małżonków. Wspólne rozliczenie jest preferencją podatkową, z której można skorzystać tylko po spełnieniu ustawowych warunków.

Małżonkowie mogą złożyć wspólny wniosek w zeznaniu rocznym, jeżeli podlegają w Polsce nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu oraz pozostają w związku małżeńskim i we wspólności majątkowej:

• przez cały rok podatkowy albo
• od dnia zawarcia małżeństwa do ostatniego dnia roku podatkowego, jeżeli ślub odbył się w trakcie roku.

Wspólne rozliczenie może być możliwe także wtedy, gdy jeden z małżonków nie uzyskał w roku podatkowym przychodów albo osiągnął dochody niepowodujące obowiązku zapłaty podatku. Osobne zasady dotyczą sytuacji śmierci małżonka w trakcie roku albo po zakończeniu roku, lecz przed złożeniem zeznania.

Trzeba też pamiętać o wyłączeniach. Wspólne opodatkowanie nie znajdzie zastosowania m.in. wtedy, gdy chociażby jeden z małżonków stosuje podatek liniowy z art. 30c ustawy o PIT albo określone przepisy ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Rozdzielność majątkowa a wspólne opodatkowanie

Najważniejszy problem przy umowie o rozdzielności majątkowej polega na tym, że wspólne rozliczenie małżonków jest powiązane z istnieniem wspólności majątkowej przez wymagany okres. Jeżeli małżonkowie byli małżeństwem przez cały rok, wspólność majątkowa powinna istnieć przez cały rok podatkowy. Ustanowienie rozdzielności majątkowej w grudniu powoduje więc przerwę w tym warunku.

W praktyce oznacza to, że podpisanie aktu notarialnego ustanawiającego rozdzielność majątkową np. 21 grudnia może pozbawić małżonków prawa do wspólnego rozliczenia za cały ten rok. Nie ma znaczenia, że rozdzielność trwała tylko kilka albo kilkanaście dni. Istotne jest to, że w wymaganym okresie wspólność majątkowa nie istniała nieprzerwanie.

W tym kontekście warto odróżnić skutki rodzinne i podatkowe. Z punktu widzenia prawa rodzinnego małżonkowie mogą zdecydować, że chcą rozdzielności majątkowej. Z punktu widzenia podatków trzeba jednak liczyć się z tym, że umowa majątkowa a wspólny PIT to kwestia wymagająca planowania dat i treści aktu notarialnego jeszcze przed jego podpisaniem.

Czy późniejsza zmiana aktu notarialnego może uratować wspólne rozliczenie?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy pozwala małżonkom zmienić albo rozwiązać umowę majątkową małżeńską. Wymaga to jednak ponownej czynności w formie aktu notarialnego. Jeżeli małżonkowie rozwiążą umowę w czasie trwania małżeństwa, powstaje między nimi wspólność ustawowa, chyba że w akcie postanowią inaczej.

Problem polega na tym, że późniejsza zmiana umowy nie zawsze działa tak, jak oczekują małżonkowie. Jeżeli rozdzielność już powstała i przez pewien czas obowiązywała, późniejsze rozwiązanie umowy zwykle przywraca wspólność na przyszłość, ale nie oznacza automatycznie, że rozdzielności nigdy nie było. Dla wspólnego PIT istotny jest natomiast rzeczywisty stan majątkowy w wymaganym okresie roku podatkowego.

Bezpieczniejsze rozwiązanie polega na tym, aby już w pierwotnym akcie notarialnym jasno wskazać datę, od której rozdzielność ma zacząć obowiązywać, jeżeli małżonkowie planują ustanowić ją dopiero od kolejnego roku. Jeżeli akt został już podpisany i nie zawiera takiego postanowienia, trzeba dokładnie sprawdzić jego treść oraz ustalić, czy w ogóle istnieje prawna możliwość korekty, zmiany albo zakwestionowania skutków umowy.

Co zrobić, jeżeli umowa została podpisana za wcześnie?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czy umowa rzeczywiście ustanowiła rozdzielność od dnia podpisania, czy może zawiera postanowienie o późniejszej dacie wejścia w życie. Jeżeli rozdzielność miała obowiązywać dopiero od nowego roku i wynika to wprost z aktu, sytuacja podatkowa może być inna niż przy umowie skutecznej od dnia podpisania.

Jeżeli akt nie przewiduje późniejszej daty, małżonkowie mogą rozważyć wizytę u notariusza i rozwiązanie albo zmianę umowy na przyszłość. Nie należy jednak zakładać, że taka czynność automatycznie przywróci prawo do wspólnego rozliczenia za rok, w którym rozdzielność już wystąpiła.

Jeżeli wspólne zeznanie zostało już złożone mimo braku prawa do wspólnego opodatkowania, konieczne może być złożenie korekty zeznania i dopłata podatku z odsetkami. W określonych sytuacjach może pojawić się również ryzyko odpowiedzialności na gruncie Kodeksu karnego skarbowego, zwłaszcza gdy podatnik świadomie podał nieprawdziwe informacje.

Czego nie robić po podpisaniu rozdzielności majątkowej?

Po podpisaniu aktu notarialnego nie należy traktować go jako dokumentu, który można „odłożyć do szuflady” i ignorować, jeśli okaże się niewygodny. Skoro umowa została ważnie zawarta, wywołuje skutki prawne między małżonkami, a w pewnych sytuacjach także wobec osób trzecich, jeżeli wiedziały o jej zawarciu i rodzaju.

Nie należy też przyjmować, że urząd skarbowy nie będzie mógł ustalić daty ustanowienia rozdzielności. Informacja o ustroju majątkowym może wynikać z aktów notarialnych, dokumentów bankowych, umów kredytowych, postępowań sądowych, oświadczeń stron albo innych dokumentów ujawnionych przy kontroli.

Najbezpieczniejsze działania to: analiza treści aktu, konsultacja z notariuszem lub prawnikiem, ustalenie skutków podatkowych i dopiero potem podjęcie decyzji o rozliczeniu rocznym.

FAQ

Czy można unieważnić intercyzę tylko dlatego, że przeszkadza we wspólnym PIT?

Nie. Sama niekorzystna konsekwencja podatkowa nie jest podstawą do unieważnienia umowy majątkowej małżeńskiej. Potrzebna byłaby konkretna wada prawna umowy albo oświadczenia woli.

Czy rozdzielność majątkowa przez kilka dni wyłącza wspólne rozliczenie?

Jeżeli małżonkowie byli małżeństwem przez cały rok podatkowy, warunek wspólności majątkowej dotyczy całego roku. Rozdzielność trwająca nawet krótko może więc wyłączyć wspólne rozliczenie za ten rok.

Czy można podpisać aneks i wpisać, że rozdzielność obowiązuje dopiero od stycznia?

Można zmienić umowę majątkową na przyszłość, ale późniejszy aneks nie powinien fikcyjnie usuwać skutków rozdzielności, która już powstała. Jeżeli pierwotny akt nie przewidywał późniejszej daty, konieczna jest indywidualna analiza dokumentu.

Czy małżonkowie, którzy pobrali się w trakcie roku, mogą rozliczyć się wspólnie?

Tak, obecnie przepisy pozwalają na wspólne rozliczenie również wtedy, gdy związek małżeński został zawarty w trakcie roku, o ile małżonkowie pozostawali w małżeństwie i we wspólności majątkowej od dnia ślubu do ostatniego dnia roku podatkowego oraz spełniają pozostałe warunki ustawowe.

Czy rozwiązanie umowy o rozdzielności przed końcem roku przywraca prawo do wspólnego PIT?

Nie zawsze. Rozwiązanie umowy może przywrócić wspólność ustawową, ale jeżeli wcześniej w tym samym roku rozdzielność już obowiązywała, warunek nieprzerwanej wspólności przez wymagany okres może nie być spełniony.

Co grozi za wspólne rozliczenie mimo braku prawa do tej preferencji?

Najczęściej konieczna będzie korekta zeznania, dopłata podatku i zapłata odsetek. Jeżeli podatnik świadomie złożył nieprawdziwe oświadczenie, może pojawić się także ryzyko odpowiedzialności karnoskarbowej.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – w szczególności art. 6 i art. 6a.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 47, art. 47¹, art. 51 i art. 51¹.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – przepisy o nieważności czynności prawnych i wadach oświadczenia woli.