Alimenty na dziecko z Ukrainy w Polsce – sąd i prawo

Czy pozew o alimenty na dziecko z Ukrainy można złożyć w Polsce?

Tak, w wielu sprawach z elementem ukraińskim pozew o alimenty można wnieść do polskiego sądu. O jurysdykcji międzynarodowej nie rozstrzyga obywatelstwo dziecka, lecz przede wszystkim reguły rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 dotyczącego zobowiązań alimentacyjnych.

Zgodnie z art. 3 tego rozporządzenia jurysdykcję może mieć między innymi sąd państwa miejsca zwykłego pobytu pozwanego albo sąd państwa miejsca zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego. Wierzycielem jest dziecko. Jeżeli więc dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce, podstawę jurysdykcji polskiego sądu może stanowić art. 3 lit. b rozporządzenia. Jeżeli dziecko mieszka w Ukrainie, ale ojciec lub matka zobowiązani do alimentów mają miejsce zwykłego pobytu w Polsce, jurysdykcję polskiego sądu może uzasadniać art. 3 lit. a.

Rozporządzenie przewiduje również jurysdykcję sądu rozpoznającego niektóre sprawy dotyczące statusu osoby albo odpowiedzialności rodzicielskiej, jeżeli roszczenie alimentacyjne jest wobec takiej sprawy dodatkowe i spełnione są warunki wskazane w art. 3 lit. c lub d. Nie należy jednak automatycznie przenosić zasad właściwych dla rozwodu, władzy rodzicielskiej czy kontaktów na samodzielną sprawę o alimenty.

Po ustaleniu, że jurysdykcję mają sądy polskie, trzeba odrębnie ustalić właściwość rzeczową i miejscową. Samodzielna sprawa o alimenty na małoletnie dziecko należy co do zasady do sądu rejonowego. Jeżeli dziecko ma miejsce zamieszkania w Polsce, art. 32 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala wytoczyć powództwo według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Możliwe pozostaje także skorzystanie z sądu ogólnie właściwego dla pozwanego. Gdy dziecko mieszka w Ukrainie, a pozwany rodzic w Polsce, w praktyce najczęściej punktem odniesienia będzie miejsce zamieszkania pozwanego w Polsce. Szerzej zagadnienie omawia artykuł o wyborze sądu w sprawie o alimenty.

Jakie prawo zastosuje polski sąd: polskie czy ukraińskie?

Jurysdykcja polskiego sądu nie oznacza automatycznie stosowania polskiego prawa materialnego. Rozporządzenie nr 4/2009 w art. 15 odsyła w zakresie prawa właściwego do Protokołu haskiego z 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych.

Trzeba przy tym skorygować ważną kwestię chronologiczną. Protokół wszedł w życie wobec Ukrainy 1 grudnia 2022 r., ale nie jest to data, od której polskie sądy po raz pierwszy zaczęły stosować jego reguły w sprawach związanych z Ukrainą. Na podstawie decyzji Rady 2009/941/WE reguły Protokołu były stosowane w Unii Europejskiej od 18 czerwca 2011 r., początkowo również w drodze stosowania tymczasowego. Dodatkowo art. 2 Protokołu ustanawia jego uniwersalne stosowanie, co oznacza, że wskazane przez niego prawo może być prawem państwa niebędącego stroną Protokołu.

Reguła ogólna z art. 3 Protokołu

Art. 3 stanowi, że zobowiązania alimentacyjne podlegają co do zasady prawu państwa miejsca zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego. W przypadku małoletniego wierzycielem jest dziecko. Jeżeli jego miejsce zwykłego pobytu znajduje się w Polsce, reguła ogólna prowadzi więc do prawa polskiego. Jeżeli centrum życia dziecka znajduje się w Ukrainie, reguła ogólna wskazuje prawo ukraińskie.

Nie można jednak na tym zakończyć analizy. W przypadku obowiązków alimentacyjnych rodziców wobec dzieci zastosowanie mają szczególne reguły art. 4 Protokołu, stworzone z myślą o ochronie wierzyciela alimentacyjnego.

Szczególne reguły z art. 4 Protokołu

Jeżeli sprawa nie jest objęta szczególnym układem z art. 4 ust. 3, punktem wyjścia pozostaje art. 3. Jeżeli jednak dziecko nie może uzyskać alimentów na podstawie prawa miejsca swojego zwykłego pobytu, art. 4 ust. 2 przewiduje subsydiarnie zastosowanie prawa państwa sądu rozpoznającego sprawę, czyli prawa forum.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy to wierzyciel alimentacyjny wszczyna postępowanie przed właściwym organem państwa, w którym dłużnik ma miejsce zwykłego pobytu. Wtedy art. 4 ust. 3 odwraca kolejność: w pierwszej kolejności stosowane jest prawo forum. Jeżeli na jego podstawie wierzyciel nie może uzyskać alimentów, zastosowanie znajduje prawo państwa miejsca zwykłego pobytu wierzyciela.

Reguła ta jest szczególnie ważna w typowej sprawie polsko-ukraińskiej. Jeżeli dziecko mieszka w Ukrainie, ojciec ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce, a dziecko reprezentowane przez rodzica wszczyna postępowanie przed właściwym polskim sądem, pierwszeństwo ma prawo polskie jako prawo forum. Nie należy więc automatycznie wnioskować: „dziecko mieszka w Ukrainie, zatem sąd zastosuje prawo ukraińskie”.

TSUE w sprawie C-214/17 wyjaśnił przy tym, że art. 4 ust. 3 dotyczy sytuacji, gdy to wierzyciel wszczyna postępowanie przed właściwym organem państwa zwykłego pobytu dłużnika. Sam udział wierzyciela w postępowaniu wszczętym przez dłużnika nie wystarcza do zastosowania tej reguły.

Jeżeli wierzyciel nie może uzyskać alimentów na podstawie praw wskazanych w art. 3 oraz art. 4 ust. 2 i 3, art. 4 ust. 4 przewiduje jeszcze prawo państwa wspólnego obywatelstwa wierzyciela i dłużnika, o ile takie wspólne obywatelstwo istnieje.

Miejsce zwykłego pobytu dziecka – co bierze pod uwagę sąd?

Miejsce zwykłego pobytu nie jest tym samym co obywatelstwo, meldunek ani sam formalny tytuł pobytowy. Chodzi o faktyczne centrum życia dziecka oceniane na podstawie całokształtu okoliczności.

Znaczenie mogą mieć między innymi długość i stabilność pobytu, uczęszczanie do szkoły lub przedszkola, leczenie, więzi rodzinne i społeczne, znajomość języka, warunki mieszkaniowe oraz faktyczny sposób organizacji życia dziecka. Przy dzieciach, które wyjechały z Ukrainy, sam fakt czasowego charakteru określonego statusu pobytowego nie przesądza jeszcze o tym, gdzie znajduje się miejsce zwykłego pobytu.

Dziecko, które od dłuższego czasu mieszka w Polsce, chodzi tutaj do szkoły i ma tutaj ustabilizowane codzienne życie, może mieć miejsce zwykłego pobytu w Polsce mimo obywatelstwa ukraińskiego. Z kolei krótki albo wyraźnie przejściowy pobyt nie musi oznaczać przeniesienia centrum życia. Podobne problemy występują w sprawach o alimenty na dziecko mieszkające za granicą.

Jak sąd ustala wysokość alimentów według prawa polskiego?

Jeżeli prawem właściwym jest prawo polskie, zakres obowiązku alimentacyjnego zależy przede wszystkim od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego rodzica. Wynika to w szczególności z art. 133 i 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd nie musi ograniczać się do aktualnego wynagrodzenia deklarowanego przez rodzica. Może oceniać, jakie dochody zobowiązany jest w stanie osiągać przy wykorzystaniu wieku, zdrowia, kwalifikacji, doświadczenia zawodowego i dostępnych możliwości zatrudnienia. Znaczenie mają również majątek oraz osobiste starania rodziców o wychowanie i utrzymanie dziecka.

W pozwie warto szczegółowo przedstawić miesięczne koszty mieszkania przypadające na dziecko, wyżywienia, odzieży, leczenia, leków, edukacji, transportu, zajęć dodatkowych, środków higienicznych, telefonu, wypoczynku i innych regularnych potrzeb. Koszty szczególnej terapii albo leczenia powinny być odpowiednio udokumentowane.

Przy stosowaniu prawa polskiego świadczenie wychowawcze 800+ nie wpływa na zakres obowiązku alimentacyjnego. Art. 135 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącza świadczenie wychowawcze z okoliczności wpływających na zakres alimentów. Rodzic zobowiązany nie może więc skutecznie domagać się obniżenia swojego udziału w utrzymaniu dziecka tylko dlatego, że drugi rodzic pobiera 800+.

Co jeśli prawem właściwym okaże się prawo ukraińskie?

Jeżeli prawidłowe zastosowanie Protokołu prowadzi do prawa ukraińskiego, polski sąd z urzędu ustala i stosuje jego treść. Zgodnie z art. 51a Prawa o ustroju sądów powszechnych sąd może zwrócić się do Ministra Sprawiedliwości o tekst prawa i wyjaśnienie obcej praktyki sądowej, a także wykorzystać inne środki, w tym opinię biegłego.

Ukraiński Kodeks rodzinny przewiduje obowiązek rodziców utrzymywania dziecka do osiągnięcia pełnoletności. Przy ustalaniu wysokości alimentów bierze się pod uwagę między innymi stan zdrowia i sytuację materialną dziecka, stan zdrowia i sytuację materialną zobowiązanego, inne osoby pozostające na jego utrzymaniu, jego majątek i istotne wydatki oraz inne okoliczności mające znaczenie dla sprawy.

Prawo ukraińskie przewiduje również minimalny gwarantowany poziom alimentów powiązany z minimum egzystencji dla dziecka w odpowiednim wieku, a także minimalny poziom rekomendowany, zależny od możliwości płatnika. Nie ma potrzeby wpisywania do pozwu nieaktualnych kwot z dawnych opracowań – jeżeli prawo ukraińskie okaże się właściwe, jego aktualną treść i obowiązujące wartości należy ustalić na moment rozpoznawania sprawy.

Dowody dotyczące rzeczywistych kosztów życia dziecka w Polsce albo dochodów i majątku rodzica w Polsce nadal mogą mieć znaczenie faktyczne. Sąd musi jednak oceniać te okoliczności zgodnie z prawem materialnym wskazanym przez Protokół.

Jak przygotować pozew o alimenty?

W samodzielnym pozwie o alimenty małoletnie dziecko występuje jako powód reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego. Drugiego rodzica wskazuje się jako pozwanego. Należy określić żądaną miesięczną kwotę, termin płatności i uzasadnić zarówno potrzeby dziecka, jak i możliwości zarobkowe oraz majątkowe pozwanego.

Do pozwu warto przygotować:

• odpis aktu urodzenia dziecka oraz, jeżeli jest to potrzebne w postępowaniu, tłumaczenie dokumentu ukraińskiego na język polski,
• dowody wskazujące miejsce zwykłego pobytu dziecka, zwłaszcza dokumenty szkolne, przedszkolne, medyczne oraz dotyczące miejsca zamieszkania,
• szczegółowe zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania dziecka,
• rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów i inne dowody ponoszonych wydatków,
• informacje i dokumenty dotyczące zatrudnienia, dochodów, kwalifikacji oraz majątku pozwanego, jeżeli są dostępne,
• wniosek o zabezpieczenie alimentów, jeżeli środki na utrzymanie dziecka są potrzebne już podczas procesu.

Jeżeli pozwany ukrywa rzeczywiste dochody albo formalnie wykazuje bardzo niskie zarobki, można wskazać jego zawód, kwalifikacje, dotychczasowe zatrudnienie, posiadany majątek, poziom życia i istotne wydatki. Przy stosowaniu prawa polskiego sąd bierze pod uwagę nie tylko dochód faktycznie uzyskiwany, ale również możliwości zarobkowe i majątkowe.

Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych jest z mocy art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zwolniona z obowiązku uiszczania kosztów sądowych.

Czy można dostać alimenty przed końcem procesu?

Tak. W pozwie albo w toku sprawy można złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia alimentacyjnego. Zgodnie z art. 753 Kodeksu postępowania cywilnego zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu pozwanego do okresowego albo jednorazowego płacenia określonej sumy.

W sprawach o alimenty do udzielenia zabezpieczenia wystarcza uprawdopodobnienie istnienia roszczenia. Nie stosuje się tutaj ogólnego wymagania wykazywania interesu prawnego w takim zakresie jak przy typowych roszczeniach pieniężnych. Warto więc przedstawić podstawowe koszty utrzymania dziecka i okoliczności wskazujące na obowiązek drugiego rodzica.

Zabezpieczenie może zapewnić środki jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy. Więcej informacji zawiera poradnik o tym, jak działa zabezpieczenie alimentacyjne przed wyrokiem.

Alimenty, gdy drugi rodzic mieszka w Ukrainie albo wyjechał z Polski

Jeżeli zobowiązany rodzic mieszka w Ukrainie, trzeba odrębnie rozważyć jurysdykcję, doręczenie pism oraz późniejsze uznanie i wykonanie orzeczenia. Sam fakt pobytu dłużnika za granicą nie pozbawia dziecka możliwości dochodzenia alimentów.

W relacjach między państwami Unii Europejskiej a Ukrainą istotna jest konwencja haska z 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny. Wobec Ukrainy konwencja obowiązuje od 1 listopada 2013 r. Umożliwia ona między innymi współpracę organów centralnych oraz występowanie z wnioskami dotyczącymi uznania, wykonania albo ustanowienia orzeczenia alimentacyjnego.

Jeżeli polskie orzeczenie ma być wykonane w Ukrainie, trzeba również sprawdzić, czy spełnia warunki uznania przewidziane przez konwencję. Z kolei jeżeli dłużnik posiada dochody lub majątek w innym państwie, praktyczna strategia egzekucyjna może zależeć od miejsca, w którym rzeczywiście znajduje się majątek podlegający zajęciu. Więcej informacji znajduje się w artykule o tym, co zrobić, gdy ojciec dziecka mieszka na Ukrainie.

FAQ

Czy obywatel Ukrainy może złożyć pozew o alimenty w polskim sądzie?

Tak. O jurysdykcji nie decyduje obywatelstwo, lecz przede wszystkim przesłanki z rozporządzenia nr 4/2009. Polski sąd może mieć jurysdykcję na przykład wtedy, gdy dziecko albo pozwany rodzic ma w Polsce miejsce zwykłego pobytu.

Czy polski sąd zawsze stosuje ukraińskie prawo, jeśli dziecko jest obywatelem Ukrainy?

Nie. Obywatelstwo dziecka nie jest podstawową regułą wyboru prawa. Art. 3 Protokołu haskiego wskazuje co do zasady prawo państwa zwykłego pobytu wierzyciela, ale w alimentach rodzica wobec dziecka trzeba dodatkowo zastosować szczególne reguły art. 4, w tym art. 4 ust. 3 dotyczący sprawy wszczętej przez wierzyciela w państwie zwykłego pobytu dłużnika.

Dziecko mieszka w Ukrainie, a ojciec w Polsce – jakie prawo zastosuje polski sąd?

Jeżeli dziecko reprezentowane przez rodzica wszczyna postępowanie przed właściwym polskim sądem, a Polska jest państwem zwykłego pobytu ojca jako dłużnika, art. 4 ust. 3 Protokołu wskazuje w pierwszej kolejności prawo polskie jako prawo forum. Jeżeli na jego podstawie dziecko nie mogłoby uzyskać alimentów, należy przejść do prawa miejsca zwykłego pobytu dziecka.

Czy pobyt dziecka w Polsce automatycznie oznacza miejsce zwykłego pobytu w Polsce?

Nie. Sąd bada rzeczywiste centrum życia dziecka. Znaczenie mają między innymi długość i stabilność pobytu, szkoła, leczenie, więzi rodzinne i społeczne oraz sposób organizacji codziennego życia. Sam adres, obywatelstwo albo formalny status pobytowy nie przesądzają wyniku.

Czy za pozew o alimenty trzeba zapłacić opłatę sądową?

Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych jest ustawowo zwolniona z obowiązku uiszczania kosztów sądowych na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy można żądać zabezpieczenia alimentów jeszcze przed wyrokiem?

Tak. Wniosek można zawrzeć już w pozwie. W sprawie o alimenty podstawą zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia, a sąd może zobowiązać pozwanego do płacenia określonej kwoty na czas procesu.

Źródła

• Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie zobowiązań alimentacyjnych, w szczególności art. 3 i art. 15 – EUR-Lex.
• Protokół haski z dnia 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych, w szczególności art. 2–4 – HCCH.
• Decyzja Rady 2009/941/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie zawarcia przez Wspólnotę Europejską Protokołu haskiego z 2007 r., w tym stosowania jego reguł od 18 czerwca 2011 r.
• Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 20 września 2018 r., C-214/17, dotyczący wykładni art. 4 ust. 3 Protokołu haskiego.
• Europejski portal e-sprawiedliwość, sprawy alimentacyjne dotyczące dzieci z Ukrainy – e-Justice.
• Konwencja haska z dnia 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny – HCCH.
• Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych z dnia 24 maja 1993 r. – Dziennik Ustaw.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 133 i art. 135 – ISAP.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 32 i art. 753 – ISAP.
• Prawo o ustroju sądów powszechnych, w szczególności art. 51a – ISAP.
• Kodeks rodzinny Ukrainy, w szczególności art. 180–184 – Verkhovna Rada Ukrainy.