Zniesienie rozdzielności majątkowej

Pani Eliza zapytała, ile kosztuje zakończenie rozdzielności majątkowej, jakie będą skutki powrotu do wspólności oraz czy lepiej „wrócić” do stanu sprzed rozdzielności, czy ustanowić wspólność tylko od dnia podpisania nowej umowy. Taki problem często pojawia się po kilku latach rozdzielności, gdy małżonkowie chcą ponownie wspólnie zarządzać majątkiem albo uporządkować własność mieszkania, domu, oszczędności czy udziałów w firmie. Powiązany problem omawia artykuł o podważenie aktu o rozdzielności.

Jak można znieść rozdzielność majątkową?

Jeżeli rozdzielność majątkowa została ustanowiona umową zawartą u notariusza, jej zniesienie następuje również w drodze umowy majątkowej małżeńskiej w formie aktu notarialnego. Wynika to z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć albo ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Art. 47 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania w czasie trwania małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.

W praktyce notariusz może więc przygotować akt notarialny, w którym małżonkowie:

• rozwiązują dotychczasową umowę o rozdzielności i wracają do wspólności ustawowej,
• zmieniają ustrój majątkowy na inny dopuszczalny przez przepisy,
• rozwiązują rozdzielność, ale jednocześnie wprowadzają szczególne postanowienia dotyczące wybranych składników majątku.

Jeżeli rozdzielność powstała nie z umowy, ale z wyroku sądu, po ogłoszeniu upadłości, ubezwłasnowolnieniu albo wskutek separacji, trzeba osobno ocenić podstawę jej powstania. W takim przypadku proste „odwołanie intercyzy” u notariusza może nie wystarczyć.

Na czym polega rozdzielność majątkowa?

W razie umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później. Tak stanowi art. 51 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei art. 51¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że każdy z małżonków zarządza samodzielnie swoim majątkiem.

Rozdzielność oznacza, że od dnia wskazanego w umowie każdy z małżonków gromadzi własny majątek osobisty. Wynagrodzenie, oszczędności, rzeczy kupione po zawarciu umowy, udziały w spółkach albo nieruchomości nabyte samodzielnie przez jednego z małżonków zasadniczo należą do niego, a nie do majątku wspólnego.

Jeżeli małżonkowie w czasie rozdzielności kupują coś wspólnie, np. mieszkanie albo samochód, zwykle powstaje współwłasność w częściach ułamkowych, a nie małżeńska wspólność łączna. Udziały mogą być równe albo inne, w zależności od treści umowy nabycia i źródła finansowania.

Co dzieje się z majątkiem po powrocie do wspólności?

Najważniejsza praktyczna zasada jest taka: rozwiązanie umowy o rozdzielności powoduje powstanie wspólności ustawowej na przyszłość, ale nie cofa automatycznie skutków wcześniejszej rozdzielności. Od dnia powrotu do wspólności przedmioty nabywane zgodnie z zasadami wspólności ustawowej będą trafiały do majątku wspólnego. Składniki nabyte w okresie rozdzielności pozostają natomiast co do zasady w takim stanie prawnym, w jakim były przed podpisaniem nowej umowy.

Jeżeli w czasie rozdzielności pani Eliza kupiła mieszkanie wyłącznie na siebie, samo rozwiązanie umowy o rozdzielności nie sprawi automatycznie, że mieszkanie stanie się majątkiem wspólnym. Jeżeli małżonkowie kupili nieruchomość razem po 1/2 udziału, po powrocie do wspólności nadal trzeba odróżniać ich współwłasność ułamkową od majątku wspólnego.

Gdy małżonkowie chcą, aby określone składniki nabyte w czasie rozdzielności zostały objęte wspólnością, powinni wyraźnie uregulować to w akcie notarialnym. W praktyce jest to umowa rozwiązująca rozdzielność połączona z rozszerzeniem wspólności majątkowej na wskazane składniki majątkowe.

Czy można wrócić do stanu sprzed rozdzielności?

W potocznym języku małżonkowie często mówią, że chcą „anulować rozdzielność” albo „wrócić do stanu sprzed intercyzy”. Prawnie trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje.

Pierwsza polega na prostym rozwiązaniu umowy o rozdzielności. Wtedy powstaje wspólność ustawowa od dnia wskazanego w akcie notarialnym, ale przeszłość pozostaje zasadniczo bez zmian.

Druga polega na tym, że małżonkowie oprócz rozwiązania rozdzielności chcą objąć wspólnością także wybrane składniki nabyte w okresie rozdzielności. Taki skutek musi być jasno zapisany w akcie notarialnym. Notariusz powinien ustalić, jakie składniki mają zostać objęte wspólnością, czy nie ma przeszkód ustawowych oraz czy potrzebne będą dodatkowe czynności, np. w księdze wieczystej.

Nie zawsze warto dążyć do pełnego „odtworzenia” stanu sprzed rozdzielności. Jeżeli w okresie rozdzielności powstały długi, prowadzona była działalność gospodarcza, kupiono nieruchomość z kredytem albo jedno z małżonków otrzymało znaczny majątek osobisty, bezpieczniej jest opisać w umowie konkretne składniki i skutki, zamiast używać ogólnego sformułowania.

Rozszerzenie wspólności a ograniczenia ustawowe

Swoboda małżonków nie jest nieograniczona. Art. 49 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, na jakie składniki nie można rozszerzyć wspólności majątkowej małżeńskiej. Chodzi m.in. o prawa niezbywalne, wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę, określone wierzytelności odszkodowawcze oraz niewymagalne jeszcze wynagrodzenie za pracę lub z innej działalności zarobkowej.

Przepis obejmuje również przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi w przyszłości z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny. W praktyce oznacza to, że nie można w prosty sposób umówić się „na zapas”, że każda przyszła darowizna albo przyszły spadek jednego z małżonków automatycznie wejdzie do majątku wspólnego. Osobnej analizy wymaga natomiast włączenie darowizny do majątku wspólnego, jeżeli konkretny składnik został już nabyty i małżonkowie chcą zmienić jego status.

Znaczenie ma także art. 50 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli wierzytelność powstała przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden małżonek, może żądać zaspokojenia także z tych przedmiotów, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby wspólność nie została rozszerzona. Dlatego rozszerzenie wspólności nie powinno być traktowane jako prosty sposób na ucieczkę przed wierzycielami.

Skutki wobec wierzycieli i osób trzecich

Umowa majątkowa małżeńska działa przede wszystkim między małżonkami. W relacjach z innymi osobami znaczenie ma art. 47¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: małżonek może powoływać się wobec osób trzecich na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome.

W praktyce jest to ważne przy kredytach, działalności gospodarczej, kontraktach, zakupach nieruchomości i egzekucji. Bank, kontrahent albo wierzyciel może inaczej oceniać odpowiedzialność małżonków, jeżeli wiedział o rozdzielności albo o powrocie do wspólności. Dlatego przy większych zobowiązaniach warto zachować dokumenty potwierdzające datę i treść ustroju majątkowego oraz poinformować właściwe instytucje, jeżeli ma to znaczenie dla umowy.

Ile kosztuje zniesienie rozdzielności majątkowej u notariusza?

Zgodnie z § 8 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej maksymalna stawka za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego umowę majątkową małżeńską wynosi 400 zł. Do tej kwoty należy doliczyć VAT według stawki 23% oraz koszt wypisów aktu notarialnego. Maksymalna stawka za wypis, odpis albo wyciąg z aktu notarialnego wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę, również powiększana o VAT.

W typowej sprawie dotyczącej samego rozwiązania umowy o rozdzielności koszt będzie więc obejmował taksę notarialną, VAT i wypisy. Jeżeli akt ma dodatkowo obejmować rozszerzenie wspólności na nieruchomość, złożenie wniosku do księgi wieczystej, ustanowienie dodatkowych praw albo inne czynności, całkowity koszt może być wyższy. Notariusz powinien przed czynnością wyjaśnić, z czego wynikają poszczególne opłaty. Powiązany problem omawia artykuł: rozszerzenie wspólności majątkowej.

Co do zasady sama umowa majątkowa małżeńska regulująca ustrój majątkowy nie jest zwykłą sprzedażą ani darowizną między osobami obcymi. Jej skutki podatkowe trzeba jednak oceniać ostrożnie, szczególnie gdy w grę wchodzi nieruchomość, późniejsza sprzedaż, kredyt, działalność gospodarcza albo wcześniejsze darowizny. W takich sytuacjach warto skonsultować projekt aktu również pod kątem podatkowym.

Co powinna zawierać umowa u notariusza?

Przy prostym powrocie do wspólności akt notarialny powinien jasno wskazywać dotychczasową umowę o rozdzielności oraz wolę jej rozwiązania. Jeżeli małżonkowie nie chcą żadnych szczególnych postanowień, z mocy art. 47 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powstanie między nimi wspólność ustawowa.

Jeżeli małżonkowie chcą czegoś więcej, akt powinien precyzyjnie określać:

• czy wspólność ma powstać od dnia podpisania aktu, czy od późniejszej daty,
• czy wspólnością mają zostać objęte konkretne składniki nabyte w czasie rozdzielności,
• jakie składniki pozostają majątkiem osobistym każdego z małżonków,
• czy konieczne są wpisy w księdze wieczystej lub zawiadomienie banku,
• czy istnieją długi albo wierzyciele, dla których zmiana ustroju może mieć znaczenie.

FAQ

Czy zniesienie rozdzielności majątkowej wymaga aktu notarialnego?

Tak. Jeżeli rozdzielność została ustanowiona umową majątkową małżeńską, jej zmiana albo rozwiązanie wymaga aktu notarialnego. Zwykłe pisemne porozumienie małżonków nie wystarczy. Przed podjęciem decyzji warto też sprawdzić, co daje intercyza i czego nie zabezpiecza. Przesłanki i dowody potrzebne do uzyskania sądowej rozdzielności majątkowej z datą wsteczną omawiamy w osobnym poradniku.

Czy po rozwiązaniu rozdzielności automatycznie wraca wspólność ustawowa?

Tak, jeżeli małżonkowie rozwiązują umowę w czasie trwania małżeństwa i nie postanowią inaczej. Wynika to z art. 47 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy majątek kupiony w czasie rozdzielności staje się wspólny?

Nie automatycznie. Majątek nabyty w czasie rozdzielności pozostaje zasadniczo majątkiem tego małżonka, który go nabył, albo współwłasnością ułamkową, jeżeli rzecz została kupiona wspólnie. Objęcie go wspólnością wymaga wyraźnego postanowienia w akcie notarialnym.

Czy można objąć wspólnością mieszkanie kupione przez jednego małżonka?

Często jest to możliwe, ale wymaga dokładnego opisania nieruchomości w akcie notarialnym i sprawdzenia, czy nie ma przeszkód prawnych, kredytowych albo podatkowych. Przy nieruchomości zwykle potrzebne są także czynności dotyczące księgi wieczystej.

Czy powrót do wspólności chroni przed długami jednego z małżonków?

Nie należy tak tego traktować. Zmiana ustroju majątkowego może mieć znaczenie dla odpowiedzialności majątkowej, ale nie niweczy automatycznie wcześniejszych zobowiązań i nie powinna służyć pokrzywdzeniu wierzycieli.

Ile kosztuje umowa znosząca rozdzielność majątkową?

Maksymalna taksa notarialna za umowę majątkową małżeńską wynosi 400 zł netto. Do tego dochodzi 23% VAT oraz koszt wypisów aktu notarialnego. Dodatkowe czynności, np. wpisy w księdze wieczystej, mogą zwiększyć całkowity koszt.

Podsumowanie

Zniesienie rozdzielności majątkowej jest możliwe, ale wymaga aktu notarialnego i świadomego określenia skutków. Jeżeli małżonkowie tylko rozwiązują umowę o rozdzielności, powstaje między nimi wspólność ustawowa na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że majątek nabyty w czasie rozdzielności automatycznie zmienia swój status.

Jeżeli celem jest objęcie wspólnością także wcześniejszych składników, trzeba w akcie notarialnym wyraźnie przewidzieć rozszerzenie wspólności i sprawdzić ograniczenia wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawach z nieruchomościami, kredytami, działalnością gospodarczą albo długami warto najpierw przeanalizować dokumenty, a dopiero potem podpisać akt.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 47, art. 47¹, art. 49, art. 50, art. 51 i art. 51¹.
2. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 lutego 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 2026 poz. 236.
3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564.
4. Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 października 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2024 poz. 1566.