Leczenie osoby chorej psychicznie bez jej zgody i ubezwłasnowolnienie

Czy można zmusić osobę chorą psychicznie do leczenia?

Co do zasady leczenie psychiatryczne wymaga zgody pacjenta. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego wychodzi z założenia, że osoba z zaburzeniami psychicznymi zachowuje prawo do decydowania o sobie, a sama diagnoza nie oznacza automatycznie utraty zdolności do podejmowania decyzji. Dotyczy to również osób, które chorują przewlekle, unikają leczenia, ukrywają objawy przed lekarzem albo są uciążliwe dla domowników.

Przymus może być zastosowany tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki przewidziane w ustawie. Najważniejsze z nich dotyczą sytuacji nagłych: bezpośredniego zagrożenia własnego życia albo życia lub zdrowia innych osób. Osobną kategorią jest przyjęcie do szpitala bez zgody na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego, gdy brak leczenia może spowodować znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego albo gdy osoba chora nie jest zdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych.

W praktyce rodzina powinna rozróżnić trzy sytuacje: pilną interwencję medyczną, wnioskowy tryb sądowy przyjęcia do szpitala oraz ubezwłasnowolnienie. Każda z tych procedur służy innemu celowi i ma inne przesłanki.

Badanie psychiatryczne bez zgody pacjenta

Jeżeli zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych może ona bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, bądź nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, może zostać poddana badaniu psychiatrycznemu również bez zgody. Wynika to z art. 21 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Konieczność takiego badania stwierdza lekarz psychiatra, a jeżeli uzyskanie pomocy psychiatry jest niemożliwe, także inny lekarz. Przed badaniem pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy powinien zostać poinformowany o przyczynach przeprowadzenia badania bez zgody. Lekarz musi też odnotować czynność w dokumentacji medycznej i wskazać okoliczności uzasadniające tryb przymusowy.

W razie potrzeby lekarz może zarządzić bezzwłoczne przewiezienie osoby badanej do szpitala. Przewiezienie z zastosowaniem przymusu bezpośredniego powinno odbywać się w obecności lekarza, pielęgniarki albo zespołu ratownictwa medycznego. Rodzina nie powinna samodzielnie stosować przymusu fizycznego poza sytuacjami absolutnie koniecznymi do odparcia bezpośredniego zagrożenia.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody w trybie nagłym

Najbardziej znany tryb przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody wynika z art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby bezpośrednio zagraża własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Powiązany problem omawia artykuł: rozwód z osobą chorą psychicznie.

O przyjęciu decyduje lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu pacjenta i, w miarę możliwości, po zasięgnięciu opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Lekarz ma obowiązek wyjaśnić choremu przyczyny przyjęcia bez zgody i poinformować go o jego prawach.

Przyjęcie wymaga zatwierdzenia przez ordynatora albo lekarza kierującego oddziałem w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia. Kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy właściwy dla siedziby szpitala w ciągu 72 godzin. Następnie sąd kontroluje zasadność hospitalizacji bez zgody, co jest istotnym zabezpieczeniem praw pacjenta.

Zobacz również: umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym

Obserwacja psychiatryczna, gdy są wątpliwości co do choroby

Inny tryb przewiduje art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Dotyczy on osoby, której zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych bezpośrednio zagraża własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, ale istnieją wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie. W takiej sytuacji można przyjąć ją do szpitala bez zgody w celu wyjaśnienia tych wątpliwości.

Pobyt w tym trybie nie może trwać dłużej niż 10 dni. Jego celem jest przede wszystkim ustalenie, czy osoba jest chora psychicznie i czy istnieją podstawy do dalszego postępowania. Jeżeli choroba zostanie rozpoznana, a przesłanki zagrożenia nadal występują, możliwe jest dalsze leczenie w trybie właściwym dla art. 23. Jeżeli choroby psychicznej nie stwierdzono albo brak jest podstaw do dalszego pobytu bez zgody, pacjent powinien zostać wypisany.

Warto odróżnić tę obserwację od obserwacji sądowo-psychiatrycznej w sprawie karnej albo w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie. Obserwacja w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie ma inny cel: umożliwia sądowi uzyskanie opinii biegłych o stanie osoby, której dotyczy wniosek.

Wniosek do sądu o przyjęcie do szpitala bez zgody

Nie każda trudna sytuacja rodzinna ma charakter nagły. Zdarza się, że osoba chora nie atakuje domowników i nie podejmuje bezpośrednich prób samobójczych, ale jej stan wyraźnie się pogarsza, odmawia leczenia, zaniedbuje higienę, jedzenie, leki, rachunki lub bezpieczne funkcjonowanie. W takich sprawach znaczenie ma art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Na podstawie tego przepisu osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego, albo jeżeli jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a leczenie w szpitalu prawdopodobnie przyniesie poprawę.

W tym trybie o potrzebie przyjęcia do szpitala orzeka sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby chorej. Wniosek może złożyć małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy albo osoba sprawująca faktyczną opiekę. W stosunku do osoby objętej oparciem społecznym wniosek może złożyć również organ pomocy społecznej.

Do wniosku co do zasady dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Jeżeli uzyskanie takiego orzeczenia jest niemożliwe, a wniosek i załączone dokumenty uprawdopodabniają zasadność hospitalizacji, sąd może zarządzić badanie osoby, której wniosek dotyczy. Gdy osoba odmawia badania, może ono zostać przeprowadzone bez jej zgody.

Przymus bezpośredni i leczenie w szpitalu

Przymus bezpośredni w psychiatrii jest środkiem wyjątkowym. Może obejmować m.in. przytrzymanie, przymusowe zastosowanie leków, unieruchomienie albo izolację, ale tylko na zasadach określonych w ustawie. Nie jest to narzędzie dyscyplinowania pacjenta ani sposób rozwiązania konfliktu rodzinnego.

Pacjent przyjęty do szpitala bez zgody w trybie art. 23 może być leczony także bez zgody w zakresie niezbędnym do usunięcia przyczyn przyjęcia. Inaczej wygląda sytuacja osoby przyjętej na obserwację z art. 24: dopóki nie wiadomo, czy jest chora psychicznie, celem pobytu jest wyjaśnienie wątpliwości, a nie rutynowe leczenie przymusowe.

Rodzina powinna dokumentować konkretne zdarzenia: groźby, próby samookaleczenia, agresję, omamy, urojenia, odmowę jedzenia, ucieczki z domu, pozostawianie włączonego gazu, zaniedbywanie leków czy inne sytuacje zagrażające bezpieczeństwu. Ogólne stwierdzenie, że osoba jest trudna, złośliwa albo odmawia leczenia, zwykle nie wystarczy.

Co może zrobić rodzina osoby chorej?

W pierwszej kolejności trzeba ocenić, czy mamy do czynienia z zagrożeniem nagłym. Jeżeli tak, należy wezwać pogotowie ratunkowe albo Policję i jasno opisać zachowania wskazujące na zagrożenie życia lub zdrowia. Dobrze jest podać informacje o rozpoznaniu, dotychczasowym leczeniu, lekach, wcześniejszych hospitalizacjach i konkretnych incydentach.

Jeżeli nie ma bezpośredniego zagrożenia, ale osoba z powodu choroby nie funkcjonuje bezpiecznie, warto skontaktować się z lekarzem psychiatrą, poradnią zdrowia psychicznego, ośrodkiem pomocy społecznej albo najbliższym szpitalem psychiatrycznym i ustalić, czy sprawa nadaje się do trybu wnioskowego z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

W sytuacjach przewlekłych, zwłaszcza gdy osoba chora nie podpisze dokumentów, nie rozumie skutków decyzji, trwoni majątek, nie odbiera świadczeń albo nie można załatwić spraw urzędowych, rodzina powinna rozważyć ubezwłasnowolnienie albo inne formy wsparcia prawnego. W sprawach osób starszych pomocny może być również tekst o tym, kiedy potrzebny jest opiekun prawny osoby starszej.

Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe

Ubezwłasnowolnienie nie jest karą ani automatycznym skutkiem choroby. Jest środkiem ochrony osoby, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wynika to z art. 13 Kodeksu cywilnego. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona traci zdolność do czynności prawnych, a sąd opiekuńczy ustanawia dla niej opiekuna, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Powiązany problem omawia artykuł o małżeństwo osoby ubezwłasnowolnionej.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może dotyczyć osoby pełnoletniej, gdy jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw. Wynika to z art. 16 Kodeksu cywilnego. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a sąd ustanawia dla niej kuratora.

Przy chorobie Alzheimera, głębokiej demencji, ciężkich zaburzeniach psychotycznych albo innych zaburzeniach powodujących utratę zdolności rozumienia decyzji ubezwłasnowolnienie bywa konieczne. Sąd nie orzeka go jednak wyłącznie dlatego, że rodzina chce sprawniej załatwiać formalności. Trzeba wykazać, że środek jest potrzebny dla dobra osoby chorej.

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że samo ustalenie choroby psychicznej albo innego zaburzenia nie wystarcza. Konieczne jest także ustalenie, że dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw. Znaczenie mają rodzaj i nasilenie zaburzeń, zachowanie w życiu codziennym, relacje rodzinne, sposób gospodarowania pieniędzmi oraz zdolność rozumienia skutków własnych decyzji.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma ona miejsca zamieszkania, sąd miejsca jej pobytu. Aktualnie art. 544 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje właściwość sądu okręgowego, ale nie zawiera już dawnego zapisu o rozpoznawaniu sprawy w składzie trzech sędziów.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, czyli np. dzieci, rodzice, wnuki lub dziadkowie, jej rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Krewni nie mogą zgłaszać wniosku, jeżeli osoba ma już przedstawiciela ustawowego. W odpowiednich sytuacjach z żądaniem może wystąpić także prokurator.

We wniosku trzeba wskazać, czy chodzi o ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe, opisać stan zdrowia i konkretne zdarzenia pokazujące, że osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo prowadzić spraw. Dołącza się dokumentację medyczną, zaświadczenia, wypisy ze szpitali, dokumenty z pomocy społecznej, korespondencję z instytucjami, a także wskazuje świadków.

Opłata od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi obecnie co do zasady 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Trzeba też liczyć się z wydatkami na opinie biegłych, choć osoba, która nie może ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Osoba, której dotyczy wniosek, jest uczestnikiem postępowania. Uczestnikami z mocy prawa są także jej przedstawiciel ustawowy i małżonek, a postępowanie toczy się z udziałem prokuratora. Sąd powinien niezwłocznie wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, w obecności biegłego psychologa oraz, zależnie od stanu zdrowia, biegłego lekarza psychiatry albo neurologa.

W toku sprawy sąd korzysta z opinii biegłych. Osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Opinia powinna oceniać nie tylko diagnozę, ale też zakres zdolności do samodzielnego kierowania postępowaniem i prowadzenia spraw.

Jeżeli jest to konieczne, sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym. W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie taka obserwacja może trwać nie dłużej niż 6 tygodni, a w wyjątkowych wypadkach sąd może przedłużyć ją do 3 miesięcy. Przed wydaniem takiego postanowienia sąd wysłuchuje uczestników, a na postanowienie przysługuje zażalenie.

W czasie trwania sprawy sąd może ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli jest to konieczne dla ochrony osoby lub jej mienia. To rozwiązanie bywa potrzebne, gdy postępowanie potrwa dłużej, a już teraz trzeba zabezpieczyć leczenie, opiekę, mieszkanie, świadczenia albo majątek. Szerzej ten temat omawia artykuł o ustanowieniu doradcy tymczasowego.

Co może zrobić opiekun lub kurator po ubezwłasnowolnieniu?

Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej albo kuratora dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Sąd okręgowy orzeka samo ubezwłasnowolnienie, a sąd rejonowy jako sąd opiekuńczy organizuje opiekę lub kuratelę.

Opiekun reprezentuje osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną, sprawuje pieczę nad jej osobą i majątkiem oraz działa pod nadzorem sądu opiekuńczego. Może załatwiać sprawy urzędowe, występować wobec ZUS, banku, placówek medycznych i opiekuńczych, dbać o świadczenia, leczenie, opiekę i bezpieczeństwo osoby chorej. W sprawach ważniejszych, zwłaszcza majątkowych albo dotyczących istotnych decyzji osobistych, potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego. W podobnym kontekście przydatny jest tekst o przymusowe leczenie męża alkoholika.

Do ważniejszych spraw należą w szczególności: sprzedaż lub obciążenie nieruchomości, zaciąganie istotnych zobowiązań, odrzucenie spadku, darowizny, niektóre decyzje dotyczące pobytu w placówce albo poważniejszych zabiegów medycznych. W kontekście majątku osoby chorej warto przeczytać także o tym, kiedy potrzebna jest sprzedaż mieszkania ubezwłasnowolnionego.

Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej nie zastępuje jej we wszystkich sprawach. Co do zasady jego zadaniem jest udzielanie pomocy i wyrażanie zgody na czynności przekraczające drobne sprawy życia codziennego. Zakres kurateli powinien odpowiadać potrzebom konkretnej osoby.

Trzeba podkreślić, że ubezwłasnowolnienie nie daje opiekunowi dowolnego prawa do przymusowego leczenia psychiatrycznego. Hospitalizacja i leczenie bez zgody nadal muszą odpowiadać zasadom ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Opiekun może jednak skuteczniej występować w imieniu osoby chorej, składać wnioski, odbierać korespondencję, współpracować z lekarzami i zabezpieczać sprawy bytowe.

FAQ

Czy rodzina może sama zawieźć chorego do szpitala psychiatrycznego wbrew jego woli?

Rodzina może pomóc w przewiezieniu chorego, jeżeli współpracuje on dobrowolnie. Gdy osoba odmawia, a sytuacja jest nagła, należy wezwać pomoc medyczną lub Policję. O badaniu, przewiezieniu i przyjęciu bez zgody decydują osoby uprawnione na podstawie ustawy, przede wszystkim lekarz.

Czy sama odmowa leczenia wystarcza do hospitalizacji bez zgody?

Nie. Dorosły pacjent co do zasady może odmówić leczenia. Hospitalizacja bez zgody wymaga szczególnych przesłanek, takich jak bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia albo przesłanki trybu sądowego, np. ryzyko znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego.

Jak długo może trwać obserwacja psychiatryczna bez zgody?

Obserwacja z art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, gdy istnieją wątpliwości, czy osoba jest chora psychicznie, może trwać maksymalnie 10 dni. Inna jest obserwacja w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie: sąd może ją zarządzić zasadniczo na okres do 6 tygodni, wyjątkowo do 3 miesięcy.

Czy ubezwłasnowolnienie pozwala opiekunowi samodzielnie umieścić chorego w szpitalu?

Nie w każdej sytuacji. Opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną i może podejmować wiele czynności w jej interesie, ale przymusowa hospitalizacja psychiatryczna nadal wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego albo decyzji sądu w odpowiednim trybie.

Czy choroba Alzheimera może uzasadniać ubezwłasnowolnienie?

Może, jeżeli stopień zaburzeń powoduje, że osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw. Sama diagnoza nie wystarczy. Sąd bada realne funkcjonowanie chorego, dokumentację medyczną, opinie biegłych i to, czy ubezwłasnowolnienie leży w interesie tej osoby.

Ile kosztuje wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Opłata sądowa od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi obecnie co do zasady 100 zł. W sprawie mogą pojawić się także wydatki na opinie biegłych. Osoba w trudnej sytuacji majątkowej może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Podsumowanie

Leczenie osoby chorej psychicznie bez jej zgody jest możliwe tylko wyjątkowo. W nagłych przypadkach kluczowe znaczenie ma bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. W sprawach mniej nagłych, ale poważnych, rodzina może rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o przyjęcie do szpitala bez zgody. Jeżeli problem dotyczy długotrwałej niezdolności do prowadzenia spraw, właściwszym rozwiązaniem może być ubezwłasnowolnienie, ustanowienie opiekuna, kuratora albo doradcy tymczasowego.

Najważniejsze jest opisanie konkretnych faktów, a nie tylko ogólnej oceny zachowania chorego. Dla lekarza i sądu znaczenie mają zdarzenia pokazujące zagrożenie, brak zdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb, pogarszanie się stanu zdrowia, brak rozumienia decyzji oraz ryzyko dla osoby chorej lub jej otoczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - ELI / Dziennik Ustaw
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - ISAP
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - ISAP
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ISAP
5. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - ISAP
6. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1974 r., sygn. akt I CR 580/74
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 1971 r., sygn. akt I CR 297/71