Opiekun prawny osoby starszej – pełnomocnictwo, kurator czy ubezwłasnowolnienie?

Czy można ustanowić opiekuna prawnego osoby niedołężnej z powodu podeszłego wieku?

W polskim prawie nie ma osobnej instytucji „opiekuna prawnego osoby starszej” ustanawianego tylko dlatego, że senior jest w podeszłym wieku, choruje, nie wychodzi z domu albo potrzebuje pomocy w codziennych sprawach. Opiekun prawny w ścisłym znaczeniu jest ustanawiany przede wszystkim dla małoletniego albo dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie.

Dlatego w sprawach starszego rodzica trzeba najpierw odpowiedzieć na pytanie, jaki jest rzeczywisty cel działania: czy chodzi o załatwianie korespondencji i spraw urzędowych, zarządzanie rachunkami, podpisywanie dokumentów, ochronę przed niekorzystnymi decyzjami, czy także o rozłożenie kosztów opieki między dzieci. Od tego zależy wybór właściwego rozwiązania.

Najczęściej wchodzą w grę cztery możliwości: pełnomocnictwo, kurator dla osoby niepełnosprawnej, ubezwłasnowolnienie częściowe albo ubezwłasnowolnienie całkowite i ustanowienie opiekuna prawnego. Ubezwłasnowolnienie powinno być środkiem ostatecznym, gdy łagodniejsze rozwiązania nie chronią wystarczająco interesów osoby starszej.

Zobacz również: jeżeli problem dotyczy podziału obowiązków między rodzeństwo, pomocny może być artykuł o tym, czy istnieje obowiązek opieki nad rodzicem.

Pełnomocnictwo dla starszego rodzica

Jeżeli osoba starsza zachowuje świadomość i rozumie znaczenie podejmowanej czynności, najprostszym rozwiązaniem jest pełnomocnictwo. Może ono obejmować na przykład reprezentowanie przed urzędami, spółdzielnią lub wspólnotą mieszkaniową, dostawcami mediów, ZUS, NFZ, bankiem, placówkami medycznymi albo sądami.

Nie zawsze potrzebne jest pełnomocnictwo notarialne, ale w praktyce forma notarialna bywa najbezpieczniejsza, zwłaszcza gdy pełnomocnik ma wykonywać czynności majątkowe, składać ważne oświadczenia albo posługiwać się dokumentem wobec wielu instytucji. Niektóre czynności wymagają szczególnej formy, na przykład pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości powinno być udzielone w formie aktu notarialnego.

Jeżeli senior nie może pisać albo nie potrafi złożyć czytelnego podpisu, nie przekreśla to możliwości sporządzenia dokumentu. W określonych sytuacjach osoba niemogąca pisać może posłużyć się tuszowym odciskiem palca, a notariusz opisuje tę okoliczność w dokumencie. Kluczowe jest jednak to, aby osoba udzielająca pełnomocnictwa była w chwili czynności świadoma i swobodna w podjęciu decyzji.

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Jeżeli więc notariusz ma poważne wątpliwości co do świadomości osoby starszej, może odmówić dokonania czynności.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej bez ubezwłasnowolnienia

W wielu sprawach warto rozważyć rozwiązanie mniej ingerujące niż ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, która potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwieniu konkretnej sprawy, można ustanowić kuratora.

Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy. To bardzo ważne, ponieważ taki kurator nie zastępuje automatycznie osoby starszej we wszystkich sprawach. Może ją reprezentować tylko wtedy i tylko w takim zakresie, w jakim sąd wyraźnie to postanowi.

Kurator może być przydatny, gdy rodzic zachowuje zdolność do czynności prawnych, ale z powodu stanu zdrowia, niepełnosprawności, problemów z poruszaniem się, pamięcią lub organizacją spraw potrzebuje stałego wsparcia. Jeżeli natomiast osoba starsza całkowicie nie rozumie znaczenia decyzji i nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, trzeba rozważyć ubezwłasnowolnienie.

Ubezwłasnowolnienie osoby starszej – kiedy jest możliwe?

Ubezwłasnowolnienie nie służy wygodzie rodziny ani samemu uporządkowaniu spraw opiekuńczych. Jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe przesłanki. Podeszły wiek, samotność, nieporadność albo potrzeba pomocy w domu nie wystarczą same w sobie.

Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. W przypadku osoby starszej może chodzić na przykład o zaawansowaną demencję, chorobę Alzheimera albo inne zaburzenia psychiczne, ale sama diagnoza nie przesądza jeszcze o wyniku sprawy. Sąd bada, czy stan tej osoby rzeczywiście uniemożliwia jej świadome kierowanie swoim postępowaniem.

Możliwe jest także ubezwłasnowolnienie częściowe. Zgodnie z art. 16 Kodeksu cywilnego dotyczy ono osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora, a nie opiekuna prawnego.

Jak złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu. Nie jest to zwykła sprawa przed sądem rodzinnym, chociaż po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu sprawami opieki albo kurateli zajmuje się sąd opiekuńczy.

Wniosek może złożyć przede wszystkim małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W praktyce do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, zaświadczenia lekarskie, opis codziennego funkcjonowania oraz dowody pokazujące, dlaczego łagodniejsze rozwiązania nie wystarczą do ochrony osoby starszej.

Sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, chyba że jej stan to uniemożliwia. W sprawie zwykle uczestniczą biegli, a w razie potrzeby sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla ochrony osoby lub jej majątku jeszcze w toku postępowania.

Kto zostaje opiekunem prawnym osoby ubezwłasnowolnionej?

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna prawnego. Nie musi nim zostać osoba wskazana przez rodzinę, jeżeli sąd uzna, że nie leży to w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Zgoda wszystkich dzieci nie jest warunkiem ustanowienia opiekuna, ale sprzeciw rodzeństwa może mieć znaczenie, jeżeli wskazuje na realny konflikt interesów, brak rękojmi należytego wykonywania obowiązków albo ryzyko nadużyć. Powiązany problem omawia artykuł o ustanowienie doradcy tymczasowego.

Opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie i zarządza jej majątkiem, ale nie ma pełnej dowolności działania. W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku potrzebuje zgody sądu opiekuńczego. Dotyczy to zwłaszcza czynności przekraczających zwykły zarząd, takich jak sprzedaż mieszkania podopiecznego, istotne decyzje finansowe albo działania mogące trwale wpłynąć na sytuację osoby pozostającej pod opieką.

Objęcie opieki następuje przez złożenie przyrzeczenia przed sądem. Opiekun powinien działać z należytą starannością, kierować się dobrem osoby pozostającej pod opieką oraz liczyć się z obowiązkiem składania sprawozdań i rozliczeń, jeżeli sąd tego wymaga.

Czy dzieci można zobowiązać do kosztów opieki nad rodzicem?

Ustanowienie opiekuna prawnego nie jest właściwym narzędziem do „zmuszenia” rodzeństwa do osobistej opieki nad matką albo ojcem. Jeżeli celem jest sfinansowanie opiekunki, pobytu w placówce, leków, rehabilitacji lub innych koniecznych wydatków, właściwą drogą może być roszczenie alimentacyjne rodzica wobec dzieci. Zasady ustalania, kto i w jakiej wysokości ponosi opłaty za DPS rodzica, omawiamy w osobnym poradniku. Jeżeli koszty dotyczą pobytu rodzica w domu pomocy społecznej i gmina ustali należność w decyzji administracyjnej, trzeba pilnować terminu na odwołanie od decyzji o opłacie za DPS.

Obowiązek alimentacyjny między krewnymi obejmuje dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania. W przypadku rodzica chodzi przede wszystkim o sytuację niedostatku, czyli brak możliwości samodzielnego zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb. Zakres świadczeń zależy z jednej strony od potrzeb rodzica, a z drugiej od możliwości zarobkowych i majątkowych dzieci.

Nie oznacza to automatycznego podziału kosztów po równo. Dziecko o wyższych dochodach albo większym majątku może zostać obciążone większą kwotą niż dziecko, które samo utrzymuje rodzinę, choruje albo ma niskie dochody. Jeżeli rodzic ma zachowaną zdolność do czynności prawnych, może wystąpić z pozwem sam albo przez pełnomocnika. Gdy jest ubezwłasnowolniony całkowicie, działa za niego opiekun prawny za zgodą sądu, jeżeli jest ona potrzebna w konkretnej sprawie.

FAQ

Podsumowanie

W sprawach osób starszych nie należy automatycznie zaczynać od ubezwłasnowolnienia. Jeżeli rodzic zachowuje świadomość, zwykle warto najpierw rozważyć pełnomocnictwo. Jeżeli potrzebuje wsparcia, ale nie powinien być pozbawiany zdolności do czynności prawnych, możliwy jest kurator dla osoby niepełnosprawnej. Dopiero gdy stan zdrowia powoduje, że osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, wchodzi w grę ubezwłasnowolnienie całkowite i ustanowienie opiekuna prawnego.

Jeżeli spór rodzinny dotyczy przede wszystkim kosztów opieki, trzeba oddzielić sprawę reprezentacji rodzica od obowiązku alimentacyjnego dzieci. Opiekun prawny nie jest narzędziem do rozliczenia rodzeństwa, ale w odpowiedniej sytuacji można dochodzić od dzieci świadczeń na utrzymanie i opiekę nad rodzicem.

Gdy oprócz opieki pojawia się problem leczenia bez zgody osoby chorej, warto odrębnie przeanalizować zasady dotyczące leczenie chorego bez zgody, ponieważ jest to inna procedura niż ustanowienie opiekuna prawnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91