Obciążenie kosztami za pobyt siostry w DPS

Obowiązek alimentacyjny względem siostry

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie różne kwestie: administracyjną opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej oraz ewentualny obowiązek alimentacyjny między rodzeństwem. To nie są te same podstawy prawne i nie prowadzi się ich w tym samym trybie.

Opłata za DPS wynika z ustawy o pomocy społecznej. Alimenty między rodzeństwem wynikają natomiast z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 K.r.o. wstępni wyprzedzają rodzeństwo, a więc brat lub siostra mogą być brani pod uwagę dopiero wtedy, gdy nie ma osób zobowiązanych w bliższej kolejności albo nie mogą one realnie spełnić obowiązku.

W sprawie pełnoletniej siostry podstawowe znaczenie ma niedostatek. Co do zasady alimentów może żądać osoba, która nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Przy chorobie psychicznej, niezdolności do samodzielnego funkcjonowania, niskiej rencie i braku realnej możliwości pracy niedostatek może występować, ale zawsze trzeba ocenić konkretny stan zdrowia, dochody, majątek oraz dostępne świadczenia publiczne.

Zakres alimentów zależy od dwóch elementów: usprawiedliwionych potrzeb siostry oraz możliwości zarobkowych i majątkowych brata. Sąd nie bierze pod uwagę wyłącznie faktycznie uzyskiwanego dochodu, lecz również to, jakie dochody dana osoba może osiągać przy wykorzystaniu swoich kwalifikacji, stanu zdrowia i sytuacji życiowej. Jeżeli brat pracuje za granicą i prowadzi działalność gospodarczą, te okoliczności mogą być analizowane, ale nie oznaczają automatycznie obowiązku płacenia każdej żądanej kwoty.

Czy brat może uchylić się od alimentów na siostrę?

Tak, w sprawach między rodzeństwem przepisy przewidują dodatkową ochronę zobowiązanego. Zgodnie z art. 134 K.r.o. w stosunku do rodzeństwa zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli byłyby one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny. To bardzo ważny przepis, bo alimenty na rodzeństwo są oceniane inaczej niż alimenty na małoletnie dziecko.

W praktyce brat powinien wykazać wszystkie stałe koszty utrzymania, zobowiązania finansowe, koszty leczenia, koszty utrzymania małżonka lub innych osób najbliższych, a także realne obciążenia wynikające z pracy za granicą i prowadzenia działalności gospodarczej. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że alimenty byłyby uciążliwe. Trzeba pokazać konkretny budżet i dokumenty.

Znaczenie może mieć także art. 144(1) K.r.o., zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ten przepis nie dotyczy obowiązku rodziców wobec małoletniego dziecka, ale może mieć znaczenie w relacjach między dorosłym rodzeństwem, zwłaszcza gdy po stronie osoby żądającej alimentów istnieją niewykorzystane możliwości majątkowe albo żądanie jest rażąco niesprawiedliwe.

Jeżeli siostra ma nieruchomość, sąd może badać, czy ten majątek może służyć jej utrzymaniu. Nie oznacza to automatycznie obowiązku natychmiastowej sprzedaży domu, zwłaszcza gdy w grę wchodzi choroba, brak samodzielności, potrzeba ustanowienia opiekuna lub kuratora albo ryzyko sprzedaży poniżej wartości. Majątek siostry nie powinien jednak być pomijany przy ocenie jej niedostatku i zakresu ewentualnych alimentów.

Kto jest obowiązany do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Obowiązani do wnoszenia opłaty są w kolejności: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Jeżeli mieszkaniec ponosi pełną odpłatność, pozostałe osoby i gmina nie mają obowiązku dopłaty.

Mieszkaniec DPS wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli więc siostra otrzymuje rentę, dom pomocy społecznej lub organ pomocy społecznej może uwzględnić tę rentę przy odpłatności, ale tylko w ustawowym limicie. Pozostała część kosztu nie przechodzi automatycznie na rodzeństwo.

Małżonek, zstępni i wstępni mogą być obciążani dopłatą zasadniczo wtedy, gdy ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego z pomocy społecznej. Od 1 stycznia 2025 r., a także w 2026 r., kryterium wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to odpowiednio próg 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 2469 zł na osobę w rodzinie. Po wniesieniu opłaty dochód zobowiązanego nie może spaść poniżej tego progu.

Jeżeli osoba ustawowo zobowiązana odmawia zawarcia umowy w sprawie opłaty, organ może ustalić wysokość opłaty w decyzji administracyjnej. Jeżeli osoba odmawia także przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, przepisy przewidują szczególny sposób ustalenia opłaty. Te zasady dotyczą jednak osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, a więc małżonka, zstępnych i wstępnych, nie rodzeństwa.

Czy brat powinien ponosić koszty związane z pobytem siostry w DPS?

Na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej brat nie powinien zostać administracyjnie obciążony opłatą za pobyt siostry w DPS, ponieważ rodzeństwo nie zostało wymienione w katalogu osób zobowiązanych. Organ pomocy społecznej nie może rozszerzać tego katalogu przez analogię ani dlatego, że brat jest jedynym bliskim krewnym. Dla porównania, odrębne zasady dotyczą opłat za DPS rodzica, przy których ustawa wskazuje małżonka, zstępnych i wstępnych.

Brat może natomiast dobrowolnie zgodzić się na partycypowanie w kosztach. Ustawa dopuszcza wnoszenie opłaty przez osoby niewymienione w ustawowej kolejności, ale powinno to być świadome i dobrowolne. Przed podpisaniem jakiejkolwiek umowy warto sprawdzić, czy dokument nie tworzy stałego zobowiązania finansowego i czy można go wypowiedzieć albo zmienić przy pogorszeniu sytuacji majątkowej.

Jeżeli organ wyda wobec brata decyzję nakładającą opłatę za DPS siostry, należy rozważyć odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał. W odwołaniu warto podnieść przede wszystkim brak podstawy prawnej do obciążenia rodzeństwa opłatą z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Inaczej należy potraktować pozew o alimenty. W takim procesie nie wystarczy powołać się na to, że brat nie płaci za DPS na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Trzeba wykazywać brak przesłanek alimentacyjnych, brak niedostatku, możliwość wykorzystania majątku siostry, ograniczone możliwości zarobkowe i majątkowe brata albo nadmierny uszczerbek dla niego lub jego najbliższej rodziny.

Jak przygotować się do rozmów z MOPS-em albo do sprawy sądowej?

Najpierw warto zażądać pisemnego wskazania podstawy prawnej żądania. Jeżeli sprawa dotyczy DPS, trzeba sprawdzić, czy organ powołuje się na ustawę o pomocy społecznej, czy tylko proponuje dobrowolną umowę. Jeżeli sprawa dotyczy alimentów, należy ustalić, kto miałby wystąpić z pozwem: sama siostra, jej opiekun prawny, kurator albo inna osoba uprawniona do działania w jej imieniu. Jeżeli siostra zachowuje zdolność świadomego działania, może również udzielić pełnomocnictwa do prowadzenia spraw urzędowych i majątkowych.

Do sprawy alimentacyjnej warto przygotować dokumenty dotyczące dochodów, kosztów życia, zobowiązań, sytuacji rodzinnej, kosztów leczenia oraz majątku siostry. Warto również ustalić, czy siostra korzysta ze wszystkich świadczeń, które mogą jej przysługiwać, np. renty, dodatku pielęgnacyjnego, świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, zasiłku stałego albo usług opiekuńczych.

Jeżeli nieruchomość siostry wymaga remontu, trzeba ocenić jej realną wartość, stan prawny, możliwość sprzedaży, wynajmu albo zabezpieczenia środków na utrzymanie siostry w inny sposób. W sprawach osób chorujących psychicznie może być też potrzebna ocena, czy konieczne jest ustanowienie opiekuna prawnego albo kuratora dla osoby niepełnosprawnej.W praktyce wynik sprawy zależy od dokumentów, dochodów, stanu zdrowia i majątku osoby wymagającej pomocy.