Niedokonany podział majątku a śmierć współwłaściciela

Śmierć współwłaściciela przed podziałem majątku

Jeżeli rodzeństwo odziedziczyło nieruchomość po rodzicach, ale nie przeprowadziło działu spadku ani zniesienia współwłasności, każdy ze współwłaścicieli ma udział w tej nieruchomości. Sam fakt, że jeden ze współwłaścicieli zmarł, nie powoduje, że jego udział przechodzi na pozostałego współwłaściciela. Udział zmarłego staje się częścią spadku po nim.

W praktyce oznacza to, że mama nie będzie już prowadzić sprawy wyłącznie z bratem, lecz z jego spadkobiercami. Jeżeli zmarły miał dwoje dzieci i nie pozostawił testamentu, a w chwili śmierci był rozwiedziony, dzieci co do zasady dziedziczą po nim po połowie. Była żona nie jest wtedy spadkobiercą ustawowym po byłym mężu.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy zmarły sporządził testament albo gdy była żona ma własne prawa wynikające nie z dziedziczenia, lecz z nierozliczonego majątku wspólnego po rozwodzie. Te dwie kwestie trzeba od siebie wyraźnie oddzielić.

Czy była żona ma prawa do udziału w nieruchomości?

Jeżeli udział w nieruchomości został odziedziczony przez wujka po jego rodzicach, to zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego taki składnik zasadniczo należy do majątku osobistego małżonka. Wyjątek występuje wtedy, gdy spadkodawca wyraźnie postanowił, że nabywany składnik ma wejść do majątku wspólnego małżonków.

Dlatego w typowej sytuacji była żona zmarłego nie nabywa udziału w nieruchomości tylko dlatego, że kiedyś pozostawała z nim w małżeństwie. Może natomiast pojawić się osobny problem rozliczeń, jeżeli z majątku wspólnego małżonków były ponoszone nakłady na tę nieruchomość albo jeżeli z dokumentów wynika, że udział rzeczywiście wszedł do majątku wspólnego.

Co powinna zrobić mama, aby uregulować podział majątku?

Najpierw trzeba ustalić, jakie postępowania spadkowe zostały już przeprowadzone. Jeżeli nie ma jeszcze dokumentów po rodzicach, od których pochodzi nieruchomość, trzeba uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza albo postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Podobnie należy ustalić spadkobierców po zmarłym wujku.

Co ma zrobić mama, aby uregulować podział tego majątku? W praktyce warto wykonać następujące kroki:

• sprawdzić aktualną treść księgi wieczystej nieruchomości,
• zebrać akty zgonu, akty stanu cywilnego oraz dokumenty spadkowe po poprzednich właścicielach,
• ustalić, kto jest uczestnikiem sprawy po śmierci wujka,
• określić proponowany sposób podziału: przyznanie nieruchomości jednej osobie ze spłatą, fizyczny podział albo sprzedaż,
• ustalić wartość nieruchomości i wysokość ewentualnych spłat.

Jeżeli wszyscy uczestnicy są zgodni, a sprawa dotyczy nieruchomości, najczęściej można zawrzeć umowę w formie aktu notarialnego. Jeżeli zgody nie ma, konieczny będzie wniosek do sądu. Gdy w sprawie pojawia się także nierozliczony majątek wspólny byłych małżonków, przydatny może być prawidłowo przygotowany wniosek o podział majątku wspólnego.

Połączenie działu spadku, zniesienia współwłasności i podziału majątku

Zgodnie z art. 689 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli cały majątek spadkowy stanowi współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, a dodatkowym problemem jest śmierć współwłaściciela, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu.

Jeżeli natomiast w skład spadku wchodzi udział zmarłego w majątku objętym wcześniej wspólnością ustawową małżeńską, najpierw albo jednocześnie trzeba rozliczyć ten majątek wspólny. Wynika to z art. 567 § 3 K.p.c. oraz utrwalonego stanowiska Sądu Najwyższego, w szczególności z uchwały z 2 marca 1972 r., sygn. III CZP 100/71.

W sprawach, w których potrzebne jest przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, znaczenie ma nie tylko krąg spadkobierców, lecz także przebieg postępowania o podział majątku, sposób ustalenia składu majątku, jego wartości oraz ewentualnych nakładów i spłat.

Do którego sądu złożyć wniosek i co dołączyć?

W sprawach dotyczących nieruchomości właściwość sądu zależy od rodzaju żądania. Wniosek o zniesienie współwłasności nieruchomości składa się co do zasady do sądu rejonowego właściwego według miejsca położenia nieruchomości. W sprawie o dział spadku zasadą jest sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli żądania są łączone, warto precyzyjnie oznaczyć podstawę i zakres wniosku.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• aktualny odpis księgi wieczystej albo numer księgi wieczystej,
• postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo akty poświadczenia dziedziczenia,
• akty zgonu i dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, jeżeli są potrzebne,
• wyrok rozwodowy, jeżeli ma znaczenie dla ustalenia majątku wspólnego,
• propozycję podziału nieruchomości oraz rozliczenia spłat, dopłat i nakładów,
• dokumenty dotyczące wartości nieruchomości, a przy podziale fizycznym także mapy lub wstępny projekt podziału.

Opłata sądowa zależy od rodzaju sprawy. Dla działu spadku jest to zasadniczo 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł. Dla działu spadku połączonego ze zniesieniem współwłasności opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie 600 zł. W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności opłata wynosi 1000 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt podziału, 300 zł. Do tego mogą dojść wydatki, zwłaszcza zaliczka na opinię biegłego rzeczoznawcy.

Jak sąd może podzielić nieruchomość?

Sąd nie ogranicza się do samego stwierdzenia, kto jest właścicielem udziałów. W postępowaniu działowym trzeba określić, co ma się stać z nieruchomością. Najczęściej wchodzą w grę trzy rozwiązania:

• fizyczny podział nieruchomości, jeżeli jest dopuszczalny prawnie i technicznie,
• przyznanie nieruchomości jednemu albo kilku uczestnikom z obowiązkiem spłaty pozostałych,
• sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty, gdy inne rozwiązania nie są możliwe albo racjonalne.

Przy nieruchomości mieszkalnej lub domu sąd zwykle bada, czy da się dokonać realnego podziału, czy ktoś z uczestników faktycznie korzysta z nieruchomości, kto jest w stanie spłacić pozostałych oraz jakie rozwiązanie będzie najmniej konfliktowe i zgodne z przepisami.

Korzystanie z nieruchomości do czasu podziału

Dopóki współwłasność nie zostanie zniesiona, każdy współwłaściciel ma prawo współposiadania i korzystania z rzeczy w zakresie dającym się pogodzić z takim samym prawem pozostałych osób. Spadkobiercy zmarłego współwłaściciela wchodzą w jego sytuację prawną, dlatego nie można ich traktować jak osób całkowicie obcych wobec nieruchomości.

Jeżeli wcześniej istniał ustalony podział do korzystania, czyli tak zwany podział quoad usum, trzeba sprawdzić jego treść i sposób wykonywania. Jeżeli jedna strona wyłącznie zajmuje nieruchomość albo uniemożliwia korzystanie innym, mogą pojawić się roszczenia o dopuszczenie do współposiadania, rozliczenie pożytków, wynagrodzenie za korzystanie ponad udział albo zabezpieczenie sposobu korzystania na czas trwania sprawy.

FAQ

Czy śmierć współwłaściciela blokuje podział nieruchomości?

Nie. Sprawę można prowadzić dalej, ale z udziałem spadkobierców zmarłego. Najpierw trzeba ustalić, kto nabył po nim spadek, albo przynajmniej wykazać to w toku właściwego postępowania.

Czy dzieci zmarłego współwłaściciela mają prawo do nieruchomości?

Tak, jeżeli dziedziczą po zmarłym, nabywają jego udział w spadku. Nie oznacza to automatycznie fizycznego wydzielenia części nieruchomości, ale daje im udział, który trzeba uwzględnić przy dziale spadku albo zniesieniu współwłasności.

Czy była żona dziedziczy po byłym mężu?

Nie dziedziczy z ustawy, jeżeli w chwili śmierci rozwód był prawomocny. Może jednak mieć odrębne prawa lub roszczenia, gdy przed śmiercią nie został rozliczony majątek wspólny po rozwodzie albo gdy została wskazana w testamencie. Powiązany problem omawia artykuł o kto dziedziczy po bezdzietnym małżeństwie.

Czy sprawę można załatwić u notariusza?

Tak, jeżeli wszyscy spadkobiercy i współwłaściciele są zgodni, mają pełną zdolność do czynności prawnych i potrafią ustalić sposób podziału. Przy nieruchomości potrzebny jest akt notarialny.

Co zrobić, gdy spadkobiercy zmarłego nie chcą współpracować?

Wtedy pozostaje droga sądowa. We wniosku trzeba wskazać uczestników, opisać nieruchomość, udziały, proponowany sposób podziału i żądane rozliczenia. Brak zgody uczestników nie uniemożliwia wydania orzeczenia.

Czy sąd sam ustala wartość nieruchomości?

Jeżeli strony nie są zgodne co do wartości, sąd zwykle korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy. Wartość ma znaczenie przede wszystkim dla wysokości spłat i dopłat.

Czy można połączyć kilka spraw w jednym postępowaniu?

Tak, w określonych sytuacjach możliwe jest połączenie działu spadku ze zniesieniem współwłasności, a czasem także z rozliczeniem majątku wspólnego. Wymaga to prawidłowego sformułowania wniosku i wskazania wszystkich uczestników.

Podsumowanie

Niedokonany podział majątku po rodzicach nie znika po śmierci jednego ze współwłaścicieli. Udział zmarłego przechodzi na jego spadkobierców i to z nimi trzeba dalej uregulować stan prawny nieruchomości. W opisanej sytuacji dzieci zmarłego mają zasadnicze znaczenie jako potencjalni spadkobiercy, natomiast była żona po rozwodzie nie dziedziczy z ustawy po byłym mężu.

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia dokumentów spadkowych, treści księgi wieczystej i charakteru udziału zmarłego. Dopiero potem można zdecydować, czy wystarczy umowa notarialna, czy konieczny będzie sądowy dział spadku, zniesienie współwłasności albo dodatkowo podział majątku wspólnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 567 § 3, art. 684 i art. 689 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 i art. 33 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 922 i przepisy o dziedziczeniu ustawowym - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności przepisy o opłatach od wniosków działowych - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r., sygn. III CZP 100/71, OSNC 1972, nr 7-8, poz. 129.