Umowa o podział majątku małżonków – kiedy jest skuteczna?

Kiedy małżonkowie mogą umownie podzielić majątek?

Podział majątku wspólnego może nastąpić umownie albo sądownie, ale dopiero wtedy, gdy wspólność majątkowa małżeńska już ustała. Samo faktyczne rozstanie, wyprowadzka jednego z małżonków albo oddzielne prowadzenie gospodarstw domowych nie kończy wspólności ustawowej.

Wspólność może ustać przede wszystkim wskutek prawomocnego wyroku rozwodowego, prawomocnego orzeczenia separacji, zawarcia u notariusza umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność majątkową, sądowego ustanowienia rozdzielności albo śmierci jednego z małżonków. W praktyce oznacza to, że małżonkowie, którzy nie chcą rozwodu, nadal mogą uporządkować sprawy majątkowe, ale najpierw powinni ustanowić rozdzielność majątkową.

Podstawą umownego podziału jest art. 1037 Kodeksu cywilnego stosowany odpowiednio na podstawie art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli małżonkowie są zgodni co do sposobu rozliczeń, umowa zwykle jest szybsza i mniej konfliktowa niż sądowy podział majątku.

Forma umowy o podział majątku

Jeżeli w skład dzielonego majątku nie wchodzi składnik wymagający szczególnej formy, umowa może być zawarta zwykłą formą pisemną. Dla celów dowodowych nie warto jednak poprzestawać na ustnych ustaleniach, zwłaszcza gdy chodzi o spłaty, nakłady, środki na rachunkach, samochód, firmę albo rozliczenia kredytów.

Jeżeli podział obejmuje mieszkanie, dom, działkę, garaż stanowiący odrębną nieruchomość albo udział w nieruchomości, konieczny jest akt notarialny. Warto wtedy wcześniej ustalić nie tylko treść podziału, lecz także koszty u notariusza, podatki, wpisy w księdze wieczystej oraz sposób zapłaty ewentualnej spłaty.

Szczególnej ostrożności wymagają również składniki takie jak udziały w spółce z o.o., przedsiębiorstwo, prawa z umów leasingu czy wierzytelności. Przy udziałach w spółce z o.o. trzeba uwzględnić art. 180 Kodeksu spółek handlowych, a także ograniczenia wynikające z umowy spółki, np. wymóg zgody spółki na zbycie udziałów.

Co powinna zawierać dobra umowa?

Umowa powinna jasno określać, że strony dokonują podziału majątku objętego wcześniej wspólnością majątkową małżeńską. Najważniejsze jest ustalenie składu majątku, sposobu jego podziału, wartości składników, spłat lub dopłat, terminów płatności oraz tego, czy podział jest całkowity, czy tylko częściowy.

W umowie warto uregulować także nakłady i wydatki: z majątku wspólnego na majątek osobisty, z majątku osobistego na majątek wspólny oraz rozliczenia dokonane już po ustaniu wspólności. Jeżeli strony chcą zamknąć wszystkie rozliczenia, powinny napisać to wprost. Brak takiego postanowienia może później prowadzić do sporu, czy dane roszczenie zostało objęte umową, czy nadal można go dochodzić.

Podział majątku obejmuje zasadniczo aktywa, a nie długi. Małżonkowie mogą między sobą ustalić, kto ekonomicznie poniesie ciężar spłaty kredytu lub pożyczki, ale taka umowa nie wiąże automatycznie banku ani innego wierzyciela. Aby zwolnić jednego z małżonków z odpowiedzialności wobec wierzyciela, zwykle potrzebna jest zgoda tego wierzyciela.

Czy można opisać składnik majątku bez podawania jego wartości?

Tak, w wielu sytuacjach jest to możliwe, ale opis musi pozwalać jednoznacznie ustalić, o jaki składnik chodzi. Jeżeli strony dzielą środki zgromadzone w funduszu, na rachunku maklerskim albo na rachunku bankowym, bezpiecznie jest wskazać numer rachunku, nazwę instytucji, rodzaj aktywów oraz dzień, według którego ustala się stan lub wartość.

Wartości nie trzeba wpisywać w każdym przypadku, zwłaszcza gdy podział jest oczywisty i nie ma spłat. Jeżeli jednak od wartości zależy wysokość spłaty, rozliczenie nakładów, równowaga podziału albo opłaty notarialne i sądowe, brak wyceny może utrudnić wykonanie umowy. W takich sprawach lepiej wskazać konkretną wartość, sposób jej ustalenia albo mechanizm wyceny, np. wycenę rzeczoznawcy, wartość z dnia podpisania aktu albo cenę uzyskaną przy sprzedaży.

Umowa uzależniona od rozwodu albo sprzedaży domu

Przed ustaniem wspólności majątkowej nie można skutecznie dokonać właściwego podziału majątku wspólnego. Małżonkowie mogą jednak zawrzeć porozumienie, ugodę albo umowę przedwstępną, w której określą, jak podzielą majątek po rozwodzie, separacji albo po ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Trzeba przy tym pamiętać, że rozwód następuje wyrokiem, a nie postanowieniem, i dopiero po jego uprawomocnieniu wspólność ustawowa co do zasady ustaje.

Warunek w umowie jest dopuszczalny, o ile nie jest niemożliwy, sprzeczny z ustawą ani sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Wynika to z art. 89 i 94 Kodeksu cywilnego. Inaczej trzeba jednak traktować samo zobowiązanie do przyszłego podziału, a inaczej przeniesienie własności nieruchomości. Zgodnie z art. 157 Kodeksu cywilnego własność nieruchomości nie może zostać przeniesiona pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, dlatego w przypadku mieszkania lub domu potrzebny będzie późniejszy, bezwarunkowy akt przenoszący własność.

Można natomiast zastrzec, że jeden z małżonków spłaci drugiego dopiero wtedy, gdy sprzeda dom. Taki zapis powinien precyzować co najmniej: jaką część ceny sprzedaży należy zapłacić, przez jaki czas sprzedaż wywołuje obowiązek spłaty, czy podstawą jest cena brutto z aktu notarialnego, jak rozlicza się kredyt, koszty pośrednika i podatek oraz w jakim terminie po sprzedaży ma nastąpić zapłata. Dodatkowym zabezpieczeniem może być notarialne oświadczenie o poddaniu się egzekucji co do spłaty.

Rozstanie bez rozwodu a zakup mieszkania dla jednego małżonka

Jeżeli małżonkowie pozostają we wspólności ustawowej, mieszkanie kupione w czasie małżeństwa co do zasady wejdzie do majątku wspólnego, nawet jeśli w akcie notarialnym jako nabywca zostanie wskazany tylko jeden z małżonków. Wyjątkiem są sytuacje, w których zakup następuje ze środków należących do majątku osobistego, np. z darowizny, spadku albo ze sprzedaży składnika majątku osobistego, i zostanie to prawidłowo udokumentowane.

Dlatego w sytuacji rozstania bez rozwodu najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle notarialne ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie zakup mieszkania już do majątku osobistego jednego z małżonków. W tym samym akcie albo w kolejnych aktach można uregulować częściowy podział majątku, dalszą sprzedaż większego mieszkania, rozliczenie ceny oraz ewentualne spłaty.

Inny wariant polega na tym, że po ustanowieniu rozdzielności jeden małżonek nabywa mieszkanie do swojego majątku osobistego, a następnie dokonuje darowizny na rzecz drugiego małżonka. Darowizna między małżonkami może korzystać ze zwolnienia podatkowego, ale trzeba dopilnować formy aktu notarialnego przy nieruchomości oraz formalności podatkowych przy darowiźnie pieniędzy.

Równe udziały, nierówny podział i darowizna

Zasadą z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Nie oznacza to jednak, że każdy składnik trzeba dzielić po połowie. Strony mogą uzgodnić, że konkretna rzecz przypadnie jednemu małżonkowi, a drugi otrzyma spłatę, inne składniki albo zrezygnuje z części roszczeń w ramach ugody.

Jeżeli rzeczywisty podział znacząco odbiega od wartości udziałów, umowa powinna wyraźnie wskazywać, czy strony świadomie rezygnują ze spłat, dokonują darowizny, zawierają ugodę co do spornych rozliczeń, czy rozliczają inne nakłady i zobowiązania. Gdy jeden z małżonków nie zgadza się na takie rozwiązanie, żądanie ustalenia nierównych udziałów wymaga postępowania sądowego i wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku.

Co zrobić, gdy małżonkowie nie są zgodni?

Umowny podział majątku wymaga zgody obu stron. Jeżeli nie ma zgody co do składu majątku, wartości nieruchomości, spłaty, nakładów, firmy, udziałów w spółce albo terminu sprzedaży mieszkania, pozostaje droga sądowa. Wniosek składa się w trybie nieprocesowym, a podstawowe znaczenie ma art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego.

W sprawie sądowej można żądać ustalenia składu i wartości majątku, rozliczenia nakładów, przyznania składników jednemu z małżonków ze spłatą, sprzedaży rzeczy albo rozstrzygnięcia o nierównych udziałach. Przygotowując wniosek o sądowy podział, trzeba zebrać dokumenty własności, umowy kredytowe, potwierdzenia przelewów, faktury i dowody poniesionych nakładów.

FAQ

Czy można podzielić majątek wspólny bez rozwodu?

Tak, ale nie przy trwającej wspólności ustawowej. Małżonkowie mogą najpierw zawrzeć u notariusza umowę majątkową ustanawiającą rozdzielność majątkową, a następnie dokonać umownego podziału majątku. Rozwód nie jest jedynym sposobem zakończenia wspólności.

Czy umowa o podział majątku musi być u notariusza?

Nie zawsze. Akt notarialny jest konieczny wtedy, gdy podział obejmuje nieruchomość albo inny składnik wymagający szczególnej formy. Przy majątku ruchomym i rozliczeniach pieniężnych zwykle wystarczy forma pisemna, ale dla bezpieczeństwa warto zachować dokument potwierdzający dokładne ustalenia stron.

Czy można uzależnić podział majątku od rozwodu?

Można zawrzeć porozumienie albo umowę przedwstępną określającą sposób przyszłego podziału po rozwodzie, ale właściwy podział majątku wspólnego jest skuteczny dopiero po ustaniu wspólności. Jeżeli chodzi o nieruchomość, przeniesienie własności nie może nastąpić pod warunkiem i wymaga bezwarunkowego aktu notarialnego.

Czy spłatę można uzależnić od sprzedaży domu?

Tak, można powiązać obowiązek spłaty z przyszłą sprzedażą domu, ale postanowienie musi być precyzyjne. Należy wskazać okres, w którym sprzedaż rodzi obowiązek zapłaty, procent lub kwotę, podstawę wyliczenia oraz termin płatności. Warto też przewidzieć zabezpieczenie wykonania obowiązku.

Czy mieszkanie kupione dla żony podczas małżeństwa będzie tylko jej?

Jeżeli wciąż trwa wspólność ustawowa, mieszkanie kupione w czasie małżeństwa co do zasady wejdzie do majątku wspólnego. Aby było wyłącznie własnością jednego małżonka, trzeba zadbać o rozdzielność majątkową albo wykazać, że zakup nastąpił ze środków z majątku osobistego.

Czy umowa między małżonkami zwalnia z długu wobec banku?

Nie. Małżonkowie mogą ustalić między sobą, kto ma spłacać kredyt, ale bank nadal może żądać zapłaty od osób, które są stronami umowy kredytowej. Zwolnienie jednego z małżonków z długu wymaga odrębnej zgody wierzyciela.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 58, 89, 94, 1037 i 157 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, 33, 43, 46, 47 i 54 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 567 i art. 777 – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 180 – Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 września 2002 r., sygn. akt II CKN 329/01
7. Wyrok Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2009 r., sygn. akt II CSK 614/08