Renta rodzinna po byłym mężu po rozwodzie z jego winy

Kiedy była żona ma prawo do renty rodzinnej po byłym mężu?

Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Zasadę tę określa art. 65 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Rozwód nie zamyka automatycznie drogi do renty rodzinnej. Małżonka rozwiedziona może być uprawniona do świadczenia, jeżeli spełnia warunki przewidziane dla wdowy oraz w dniu śmierci byłego męża miała prawo do alimentów z jego strony. W sprawach takich jak opisana w artykule znaczenie mają więc jednocześnie przepisy ubezpieczeniowe oraz przepisy rodzinne o alimentach po rozwodzie.

Najczęściej trzeba wykazać łącznie, że:

• zmarły były mąż miał prawo do emerytury lub renty albo spełniał warunki do uzyskania takiego świadczenia,
• była żona spełnia warunki ustawowe dotyczące wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania uprawnionego dziecka,
• w dniu śmierci byłego męża istniało po jego stronie zobowiązanie alimentacyjne wobec byłej żony,
• alimenty były zasądzone, ustalone ugodą sądową albo faktycznie wykonywane na podstawie porozumienia, które można udowodnić.

Jeżeli rozwód został orzeczony z wyłącznej winy męża, a sąd zasądził alimenty na rzecz byłej żony, sytuacja dowodowa jest zwykle znacznie lepsza. O samych zasadach alimentów po takim rozwodzie więcej wyjaśnia artykuł: alimenty po rozwodzie z winy męża.

Warunki dla rozwiedzionej małżonki

Art. 70 ustawy emerytalnej przewiduje, że wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli w chwili śmierci męża ukończyła 50 lat albo była niezdolna do pracy. Prawo może przysługiwać także wtedy, gdy wdowa wychowuje dziecko, wnuka lub rodzeństwo uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym, jeżeli dziecko nie ukończyło 16 lat, a w razie nauki 18 lat, albo gdy sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy.

Ustawa dopuszcza również powstanie prawa do renty rodzinnej później. Jeżeli wdowa osiągnie 50 lat albo stanie się niezdolna do pracy nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci męża albo od zaprzestania wychowywania uprawnionych dzieci, również może spełnić warunek ustawowy.

Te zasady stosuje się do małżonki rozwiedzionej, ale z dodatkowym warunkiem alimentacyjnym. W dniu śmierci byłego męża musi ona mieć prawo do alimentów z jego strony. W praktyce najprościej wykazać to prawomocnym wyrokiem, postanowieniem zabezpieczającym, ugodą sądową albo późniejszym orzeczeniem zmieniającym wysokość alimentów.

Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r., sygn. SK 61/13, nie można jednak sprowadzać sprawy wyłącznie do pytania, czy istnieje wyrok albo ugoda sądowa. Jeżeli była żona otrzymywała alimenty na podstawie porozumienia z byłym mężem, powinna zebrać dowody potwierdzające alimentacyjny charakter tych świadczeń, np. przelewy, przekazy pocztowe, korespondencję, potwierdzenia odbioru pieniędzy i inne dokumenty pokazujące regularne wsparcie na jej utrzymanie.

Czy rozwód z wyłącznej winy męża wystarczy?

Nie. Orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy męża nie daje samo przez się prawa do renty rodzinnej po jego śmierci. Jest jednak bardzo ważne, ponieważ wpływa na możliwość uzyskania alimentów po rozwodzie.

Zgodnie z art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek niewinny może żądać alimentów od małżonka wyłącznie winnego, jeżeli rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Nie trzeba wtedy wykazywać niedostatku w takim znaczeniu, jak przy zwykłych alimentach między rozwiedzionymi małżonkami.

Ważne jest także to, że alimenty zasądzone na rzecz małżonka niewinnego nie wygasają automatycznie po 5 latach, jak ma to zasadniczo miejsce przy alimentach między byłymi małżonkami, gdy zobowiązanym nie jest małżonek uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Obowiązek alimentacyjny może jednak ustać np. po zawarciu przez uprawnionego nowego małżeństwa albo po zmianie okoliczności uzasadniającej uchylenie lub zmianę alimentów.

Dlatego przy rencie rodzinnej po byłym mężu trzeba odróżnić dwie kwestie: alimenty po rozwodzie i rentę rodzinną po śmierci. Alimenty co do zasady kończą się wraz ze śmiercią zobowiązanego, ale ich istnienie przed śmiercią może być warunkiem uzyskania renty rodzinnej. Szerzej o skutkach rozwodu z winy i alimentach można przeczytać także w artykule: alimenty po rozwodzie z winy.

Jakie dokumenty złożyć do ZUS?

Wniosek o rentę rodzinną składa się do ZUS na formularzu właściwym dla tego świadczenia. Do wniosku trzeba dołączyć dokumenty potwierdzające zarówno sytuację zmarłego, jak i uprawnienia osoby ubiegającej się o świadczenie.

W sprawie rozwiedzionej żony po śmierci byłego męża szczególnie istotne będą:

• odpis aktu zgonu byłego męża,
• odpis prawomocnego wyroku rozwodowego,
• wyrok, ugoda sądowa lub inne dokumenty dotyczące alimentów,
• potwierdzenia przelewów, przekazy pocztowe, pokwitowania albo korespondencja potwierdzająca faktyczne otrzymywanie alimentów,
• dokumenty dotyczące zatrudnienia, okresów składkowych i nieskładkowych oraz wynagrodzenia zmarłego, jeżeli ZUS ich nie posiada,
• dokumenty potwierdzające wiek, niezdolność do pracy albo wychowywanie dziecka, zależnie od podstawy żądania renty.

Jeżeli oryginały świadectw pracy zaginęły, warto ustalić, gdzie znajduje się dokumentacja osobowa i płacowa byłego pracodawcy. Może ją przechowywać następca prawny zakładu pracy, archiwum państwowe, archiwum zakładowe, firma przechowalnicza albo inny podmiot wskazany w dokumentach likwidacyjnych pracodawcy.

Nie należy rezygnować z wniosku tylko dlatego, że brakuje jednego oryginału. Kopie dokumentów, legitymacje ubezpieczeniowe, stare zaświadczenia, wpisy w książeczkach, korespondencja z pracodawcą i zeznania świadków mogą być przydatne, zwłaszcza na etapie sądowym.

Co zrobić, gdy ZUS nie uznaje kopii dokumentów?

ZUS w postępowaniu rentowym może rygorystycznie oceniać dokumenty dotyczące zatrudnienia, wynagrodzenia i okresów ubezpieczenia. Jeżeli organ uzna, że kopie świadectw pracy albo inne niepełne dokumenty nie potwierdzają prawa zmarłego do świadczenia, może wydać decyzję odmowną albo ustalić świadczenie w zaniżonej wysokości.

Po otrzymaniu decyzji trzeba dokładnie przeczytać jej uzasadnienie i pouczenie. Od decyzji ZUS w sprawie emerytury lub renty przysługuje odwołanie do sądu okręgowego, czyli sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto wskazać, z którą częścią decyzji się nie zgadzasz, czego żądasz oraz jakie dowody mają potwierdzić Twoje stanowisko. W sprawie o rentę rodzinną po byłym małżonku dowody mogą dotyczyć zarówno prawa zmarłego do emerytury lub renty, jak i prawa byłej żony do alimentów.

Postępowanie sądowe przeciwko ZUS

Postępowanie sądowe daje większe możliwości dowodowe niż postępowanie przed organem rentowym. Zgodnie z art. 473 K.p.c. w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ograniczeń dowodowych dotyczących dowodu ze świadków i z przesłuchania stron.

Przed sądem można więc wnosić m.in. o:

• zobowiązanie archiwum albo dawnego pracodawcy do przedstawienia dokumentacji,
• przeprowadzenie dowodu z akt osobowych lub płacowych,
• przesłuchanie dawnych współpracowników zmarłego,
• przesłuchanie byłej żony jako strony,
• uwzględnienie kopii dokumentów w zestawieniu z innymi dowodami.

W orzecznictwie podkreśla się, że okoliczności wpływające na prawo do świadczenia lub jego wysokość mogą być w sądzie ubezpieczeń społecznych wykazywane wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego. Tak wskazał m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. II URN 3/95.

Nie oznacza to, że każda kopia dokumentu wystarczy. Sąd ocenia cały materiał dowodowy: spójność dokumentów, ich pochodzenie, zgodność z innymi dowodami, wiarygodność świadków oraz realność twierdzeń strony. Dobrze przygotowane odwołanie powinno więc zawierać konkretne wnioski dowodowe, a nie tylko ogólną prośbę o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Ile może wynosić renta rodzinna?

Wysokość renty rodzinnej zależy od świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, oraz od liczby osób uprawnionych. Co do zasady renta rodzinna wynosi 85% świadczenia zmarłego dla jednej osoby uprawnionej, 90% dla dwóch osób i 95% dla trzech lub więcej osób. Jeżeli do renty uprawnionych jest kilka osób, świadczenie jest dzielone między nie w równych częściach.

Dla byłej żony oznacza to, że na wysokość świadczenia wpływa nie tylko jej własna sytuacja, ale także to, czy do renty rodzinnej są uprawnione np. dzieci zmarłego. Jeżeli ZUS przyzna świadczenie, ale błędnie ustali jego wysokość albo nie uwzględni wszystkich okresów pracy zmarłego, również można rozważyć odwołanie.

Praktyczne kroki po odmowie ZUS

Jeżeli ZUS odmówił prawa do renty rodzinnej po byłym mężu, warto działać według uporządkowanego planu:

1. sprawdź datę doręczenia decyzji, bo od niej liczy się miesięczny termin na odwołanie,
2. ustal, czy ZUS zakwestionował alimenty, wiek, niezdolność do pracy, dokumenty zmarłego czy wysokość świadczenia,
3. zbierz wyrok rozwodowy, orzeczenie lub ugodę alimentacyjną oraz dowody faktycznych wpłat,
4. ustal, gdzie mogą znajdować się dokumenty zatrudnienia i wynagrodzenia byłego męża,
5. przygotuj listę świadków, którzy mogą potwierdzić zatrudnienie, okres pracy albo faktyczne płacenie alimentów,
6. złóż odwołanie w ZUS, który wydał decyzję, kierując je do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych,
7. w odwołaniu wskaż konkretne dowody, których przeprowadzenia żądasz.

W takich sprawach nie warto czekać do ostatnich dni terminu. Odtworzenie dokumentacji, ustalenie archiwum i przygotowanie wniosków dowodowych często zajmuje więcej czasu niż samo napisanie odwołania.

FAQ

Czy rozwód z winy męża wystarczy do renty rodzinnej?

Nie. Rozwód z wyłącznej winy męża nie wystarcza. Była żona musi jeszcze spełnić warunki z ustawy emerytalnej, a w dniu śmierci byłego męża musi mieć prawo do alimentów z jego strony albo wykazać faktyczne otrzymywanie alimentów na podstawie porozumienia.

Czy była żona musi mieć wyrok zasądzający alimenty?

Wyrok albo ugoda sądowa to najbezpieczniejszy dowód. Po wyroku TK SK 61/13 znaczenie może mieć także porozumienie między byłymi małżonkami i faktyczne otrzymywanie alimentów, ale wymaga to dobrego udokumentowania. W praktyce trzeba wykazać, że pieniądze miały charakter alimentacyjny, a nie były jedynie okazjonalną pomocą.

Ile jest czasu na odwołanie od decyzji ZUS?

Odwołanie od decyzji ZUS wnosi się w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Składa się je za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, a sprawę rozpoznaje sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.

Czy kopie świadectw pracy mogą pomóc w sądzie?

Tak, ale zwykle warto połączyć je z innymi dowodami. Mogą to być dokumenty z archiwum, akta osobowe, legitymacja ubezpieczeniowa, zaświadczenia, zeznania świadków albo korespondencja potwierdzająca zatrudnienie i okresy składkowe zmarłego.

Czy utrata pracy przez byłą żonę ma znaczenie?

Utrata pracy sama w sobie nie jest ustawową przesłanką renty rodzinnej po byłym mężu. Może jednak pokazywać znaczenie alimentów i sytuację życiową byłej żony. Dla ZUS i sądu kluczowe pozostają warunki ustawowe: wiek, niezdolność do pracy, wychowywanie dziecka, prawo do alimentów oraz status ubezpieczeniowy zmarłego.

Podsumowanie

Rozwiedziona małżonka może otrzymać rentę rodzinną po zmarłym byłym mężu, jeżeli spełnia warunki przewidziane dla wdowy i w dniu jego śmierci miała prawo do alimentów z jego strony. Rozwód z wyłącznej winy męża jest ważny, ale nie działa automatycznie. Najczęściej pomaga dlatego, że ułatwia wykazanie podstawy alimentów po rozwodzie.

Jeżeli ZUS odmawia świadczenia z powodu braku oryginałów dokumentów, kwestionowania alimentów albo nieuznania okresów pracy zmarłego, warto rozważyć odwołanie. W sądzie można przedstawiać szersze dowody niż tylko dokumenty znajdujące się w aktach ZUS.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - ISAP
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ISAP
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - ISAP
4. Informacja ZUS: renta rodzinna - ZUS
5. Informacja ZUS: postępowanie odwoławcze - ZUS
6. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., sygn. SK 61/13 - Trybunał Konstytucyjny
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. II URN 3/95