Zgoda na wyjazd dziecka za granicę

W praktyce problem pojawia się najczęściej po rozstaniu rodziców. Jeden z nich chce wyjechać z dzieckiem do nowego partnera, do pracy albo do rodziny za granicą, a drugi rodzic sprzeciwia się przeprowadzce. Niekiedy sprzeciw wynika z realnej troski o więź z dzieckiem, a niekiedy jest elementem konfliktu między dorosłymi. Dla sądu rozstrzygające nie jest jednak to, czy rodzice pozostają w konflikcie, lecz to, które rozwiązanie najlepiej zabezpiecza dobro dziecka.

Czy potrzebna jest zgoda drugiego rodzica na wyjazd dziecka za granicę?

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest uprawnione i zobowiązane do jej wykonywania. Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Do istotnych spraw dziecka zalicza się w szczególności wyjazd za granicę na pobyt stały, zmianę państwa zamieszkania, wybór szkoły, sposób leczenia, a także organizację kontaktów z drugim rodzicem. Również krótkotrwały wyjazd zagraniczny może wymagać zgody drugiego rodzica, jeżeli drugi rodzic wykonuje władzę rodzicielską. W przypadku przeprowadzki na stałe wymóg zgody jest tym bardziej istotny, bo zmienia się całe środowisko życia dziecka. W orzeczeniu warto precyzyjnie uregulować miejsce pobytu dziecka przy jednym z rodziców.

Nie ma znaczenia, czy rodzice byli małżeństwem, czy dziecko pochodzi ze związku partnerskiego. Kluczowe jest to, czy oboje mają władzę rodzicielską albo czy drugi rodzic ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Jeżeli drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została ograniczona w taki sposób, że nie obejmuje decyzji o wyjazdach i miejscu pobytu dziecka, zakres wymaganej zgody może wyglądać inaczej.

Co zrobić, gdy ojciec albo matka nie wyraża zgody na wyjazd?

Jeżeli nie można uzyskać zgody drugiego rodzica, właściwą drogą jest wniosek do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka. W praktyce rodzic wnosi o wyrażenie zgody zastępującej zgodę drugiego rodzica, np. na wyjazd dziecka za granicę na stałe, zmianę miejsca zamieszkania dziecka, wydanie paszportu albo podjęcie nauki w określonej szkole za granicą.

Sprawę co do zasady rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli między rodzicami toczy się sprawa o rozwód, separację albo inne postępowanie, w którym sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, właściwość sądu może wymagać odrębnej oceny. Opłata od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe wynosi obecnie zasadniczo 100 zł, chyba że szczególny przepis w konkretnej sprawie stanowi inaczej albo strona uzyska zwolnienie od kosztów sądowych.

Wniosek powinien być konkretny. Nie wystarczy napisać, że rodzic chce wyjechać z dzieckiem za granicę. Należy wskazać, dokąd dziecko ma wyjechać, czy wyjazd ma być stały czy czasowy, od kiedy ma nastąpić, gdzie dziecko będzie mieszkać, gdzie będzie się uczyć, z kim będzie przebywać oraz jak będą utrzymywane kontakty z drugim rodzicem.

Jak sąd ocenia zgodę na wyjazd dziecka za granicę?

Sąd opiekuńczy kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka. Ocenia nie tylko interes rodzica, który chce wyjechać, lecz całość sytuacji dziecka: stabilność opieki, warunki mieszkaniowe, edukację, zdrowie, relacje rodzinne, dotychczasową więź z drugim rodzicem, możliwość adaptacji w nowym kraju oraz realność planu przedstawionego przez wnioskodawcę.

Duże znaczenie mają dowody. Rodzic, który chce uzyskać zgodę sądu, powinien przygotować dokumenty i argumenty pokazujące, że wyjazd jest przemyślany i korzystny dla dziecka. Mogą to być w szczególności:

• potwierdzenie zatrudnienia lub realnej możliwości pracy za granicą,
• umowa najmu, potwierdzenie zamieszkania albo opis warunków mieszkaniowych,
• informacje o szkole, przedszkolu, opiece medycznej i nauce języka,
• propozycja kontaktów dziecka z drugim rodzicem, w tym kontakty online, wakacje, ferie i święta,
• dowody dotyczące dotychczasowych kontaktów drugiego rodzica z dzieckiem, płacenia alimentów i zaangażowania w wychowanie,
• korespondencja pokazująca próby uzyskania porozumienia albo odmowę zgody.

Sąd może wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Wynika to z art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawach bardziej spornych sąd może skorzystać z opinii specjalistów, zwłaszcza gdy trzeba ocenić więzi rodzinne, potrzeby dziecka albo skutki zmiany środowiska.

Czy wcześniejsza zgoda na paszport albo dowód wystarczy do stałego wyjazdu?

Zgoda na wydanie dokumentu podróży nie zawsze oznacza zgodę na stałą przeprowadzkę dziecka za granicę. Rodzic może zgodzić się na paszport albo dowód osobisty, ale nadal sprzeciwiać się zmianie miejsca zamieszkania dziecka. Dlatego przy wyjeździe na stałe warto uzyskać wyraźną pisemną zgodę drugiego rodzica na konkretny wyjazd albo postanowienie sądu.

Przy paszporcie dla dziecka co do zasady potrzebna jest zgoda matki i ojca, drugiego opiekuna prawnego albo kuratora, chyba że z przepisów lub orzeczenia sądu wynika inaczej. W przypadku dowodu osobistego procedura administracyjna jest inna, ale sam fakt posiadania dokumentu nie rozwiązuje sporu o wyjazd i miejsce zamieszkania dziecka. Dokument pozwala przekroczyć granicę, lecz nie zastępuje zgody wymaganej w istotnej sprawie dziecka. Powiązany problem omawia artykuł o dzieckiem przez znajomych.

Mediacja i ugoda w sprawie wyjazdu dziecka

Nie każda sprawa musi zakończyć się długim sporem. W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd może skierować rodziców do mediacji. Przedmiotem mediacji może być także sposób wykonywania władzy rodzicielskiej, w tym zasady wyjazdu dziecka, kontakty z drugim rodzicem, podział kosztów podróży, sposób wymiany informacji o dziecku i udział drugiego rodzica w ważnych decyzjach.

Ugoda powinna być możliwie precyzyjna. Warto określić w niej nie tylko zgodę na wyjazd, ale także państwo i miejscowość pobytu, termin wyjazdu, sposób kontaktów telefonicznych i online, pobyty dziecka w Polsce, koszty podróży, przekazywanie dokumentów szkolnych i medycznych oraz zasady informowania o zmianach miejsca zamieszkania. Ugoda zawarta przed mediatorem może zostać przedstawiona sądowi do zatwierdzenia.

Kontakty z dzieckiem po wyjeździe za granicę

Jednym z najważniejszych elementów sprawy jest zabezpieczenie kontaktów dziecka z rodzicem, który zostaje w Polsce. Nawet jeżeli drugi rodzic rzadko korzystał z kontaktów, sąd będzie badał, czy po wyjeździe relacja dziecka z tym rodzicem będzie mogła być utrzymywana w sposób realny i bezpieczny.

Dobry plan kontaktów powinien uwzględniać wiek dziecka, odległość, koszty podróży, obowiązek szkolny oraz dotychczasowe więzi rodzinne. W praktyce można zaproponować regularne rozmowy wideo, dłuższe pobyty w wakacje i ferie, naprzemienne święta, udział rodzica w kosztach przejazdów albo zobowiązanie rodzica wyjeżdżającego do przywożenia dziecka do Polski w określonych terminach.

Jeżeli drugi rodzic ma ograniczoną władzę rodzicielską, ale zachował prawo do kontaktów, przeprowadzka nie znosi tych kontaktów automatycznie. Może natomiast wymagać ich nowego uregulowania, tak aby były wykonalne po zmianie państwa pobytu dziecka. W niektórych sytuacjach zasadne jest równoległe wystąpienie o zmianę sposobu wykonywania kontaktów.

Samowolny wyjazd dziecka za granicę a ryzyko prawne

Wyjazd dziecka za granicę bez wymaganej zgody drugiego rodzica albo bez zgody sądu jest ryzykowny. Drugi rodzic może złożyć wniosek do sądu rodzinnego, domagać się zmiany rozstrzygnięć dotyczących władzy rodzicielskiej lub kontaktów, a w sprawach transgranicznych może powstać także problem bezprawnego uprowadzenia albo zatrzymania dziecka w rozumieniu przepisów międzynarodowych.

Po legalnej przeprowadzce do innego państwa Unii Europejskiej znaczenie może mieć rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, czyli tzw. Bruksela II ter. Co do zasady w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej istotne znaczenie ma zwykły pobyt dziecka. Dlatego przed wyjazdem warto uregulować najważniejsze kwestie w Polsce: zgodę na wyjazd, kontakty, dokumenty, szkołę i zasady komunikacji między rodzicami.

W podobnym kontekście warto sprawdzić także artykuł o powrocie dziecka do Polski.

Krótkie wakacje za granicą a kontrola dokumentów

Przy krótkim wyjeździe wakacyjnym za granicę również warto zadbać o dokumenty potwierdzające, że drugi rodzic wie o podróży i nie sprzeciwia się wyjazdowi. W praktyce przydatna może być pisemna zgoda rodzica, kopia dokumentu tożsamości dziecka, informacja o miejscu pobytu, terminie powrotu oraz danych kontaktowych osoby podróżującej z dzieckiem.

Sama zgoda na wydanie paszportu albo dowodu osobistego nie zawsze oznacza zgodę na konkretny wyjazd, zwłaszcza gdy między rodzicami istnieje konflikt. Im dłuższy wyjazd, dalszy kierunek albo większe ryzyko braku powrotu dziecka, tym większe znaczenie ma wyraźne porozumienie rodziców albo wcześniejsze rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy matka może wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody ojca?

Jeżeli ojciec ma władzę rodzicielską albo prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, wyjazd na stałe bez jego zgody jest co do zasady niedopuszczalny. W razie odmowy matka powinna uzyskać zgodę sądu opiekuńczego.

Czy ojciec może zablokować każdy wyjazd dziecka?

Nie. Sprzeciw drugiego rodzica nie jest ostateczny. Jeżeli rodzice nie potrafią się porozumieć, sprawę rozstrzyga sąd, który bada dobro dziecka, a nie samą wolę rodziców.

Czy zgoda na paszport oznacza zgodę na przeprowadzkę za granicę?

Nie zawsze. Zgoda na dokument podróży może służyć tylko umożliwieniu podróży, a nie zgodzie na stałą zmianę miejsca zamieszkania. Przy przeprowadzce najlepiej uzyskać osobną, jednoznaczną zgodę albo postanowienie sądu.

Jak długo trwa sprawa o zgodę na wyjazd dziecka za granicę?

To zależy od sądu, stopnia konfliktu i liczby dowodów. Prostsze sprawy mogą zakończyć się szybciej, a sporne postępowania z wysłuchaniem dziecka, opinią specjalistów albo mediacją mogą trwać wiele miesięcy.

Czy sąd pyta dziecko o zdanie?

Sąd może wysłuchać dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój, stan zdrowia i dojrzałość. Zdanie dziecka nie przesądza automatycznie wyniku sprawy, ale może mieć istotne znaczenie przy ocenie jego dobra.

Co powinno znaleźć się we wniosku do sądu?

Wniosek powinien wskazywać konkretne żądanie, planowany kraj i miejsce pobytu, termin wyjazdu, warunki mieszkaniowe, szkołę lub przedszkole, źródło utrzymania oraz propozycję kontaktów dziecka z drugim rodzicem.

Podsumowanie

Zgoda na wyjazd dziecka za granicę jest potrzebna wtedy, gdy wyjazd należy do istotnych spraw dziecka, a oboje rodzice mają prawo współdecydować. Stała przeprowadzka za granicę niemal zawsze wymaga wyraźnego porozumienia rodziców albo rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego. Największe znaczenie ma dobro dziecka, dlatego rodzic planujący wyjazd powinien wykazać, że zapewni dziecku stabilne warunki życia, edukację, opiekę i realne kontakty z drugim rodzicem.

W sprawach tego typu warto unikać działań jednostronnych. Dobrze przygotowany wniosek, komplet dowodów i rozsądna propozycja kontaktów często mają większe znaczenie niż ogólne twierdzenia o konflikcie z drugim rodzicem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych - Dz.U. 2022 poz. 350
6. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. - Bruksela II ter
7. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1971 r., sygn. akt III CZP 69/71
8. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1985 r., sygn. akt III CRN 19/85