Podział majątku po rozwodzie zagranicznym i nierówne udziały

Podział majątku po rozwodzie zagranicznym w Polsce – od czego zacząć?

Rozwód orzeczony za granicą nie przekreśla możliwości przeprowadzenia w Polsce sprawy dotyczącej majątku byłych małżonków. Nie można jednak od razu przejść do polskich zasad podziału majątku. W sprawie z elementem zagranicznym trzeba uporządkować kilka odrębnych zagadnień.

Po pierwsze, należy ustalić, czy zagraniczne orzeczenie rozwodowe wywołuje skutki w Polsce. Jeżeli pochodzi z państwa Unii Europejskiej objętego właściwymi przepisami unijnymi dotyczącymi uznawania orzeczeń małżeńskich, co do zasady nie jest potrzebne odrębne postępowanie sądowe o uznanie rozwodu. W praktyce konieczne mogą być jednak odpowiednie dokumenty i zaświadczenia. W odniesieniu do orzeczeń pochodzących z państw trzecich trzeba sprawdzić właściwą umowę międzynarodową, a gdy jej brak lub nie reguluje danej sytuacji – przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące uznawania zagranicznych orzeczeń.

Po drugie, trzeba ustalić jurysdykcję, czyli odpowiedzieć na pytanie, czy sprawę o podział może rozpoznać sąd polski. Jedną z krajowych podstaw jest art. 1106² § 2 k.p.c., zgodnie z którym sprawy o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej należą do jurysdykcji krajowej także wtedy, gdy majątek wspólny albo jego znaczna część znajduje się w Polsce. W sprawie transgranicznej należy jednak sprawdzić również przepisy unijne i właściwe umowy międzynarodowe. Więcej o tym problemie omawia materiał dotyczący jurysdykcji w sprawach transgranicznych.

Po trzecie, nawet po stwierdzeniu jurysdykcji polskiego sądu trzeba ustalić prawo właściwe dla małżeńskich stosunków majątkowych. Dopiero czwartym etapem jest zastosowanie wynikających z tego prawa zasad dotyczących składu majątku, udziałów, nakładów, rozliczeń i sposobu podziału.

Jakie prawo stosuje polski sąd do majątku małżeńskiego?

Jurysdykcja i prawo właściwe to dwie różne kwestie. Jurysdykcja odpowiada na pytanie, sąd którego państwa może rozpoznać sprawę. Prawo właściwe wskazuje natomiast, według przepisów którego państwa należy ocenić stosunki majątkowe małżonków. Polski sąd nie zawsze stosuje w takiej sprawie polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli zastosowanie znajdują polskie przepisy Prawa prywatnego międzynarodowego, punktem wyjścia jest art. 51 tej ustawy. Stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami podlegają każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego prawa ojczystego, stosuje się kolejno prawo państwa, w którym oboje mają miejsce zamieszkania, następnie – przy braku wspólnego miejsca zamieszkania – prawo państwa, w którym oboje mają miejsce zwykłego pobytu, a jeżeli również ten łącznik nie pozwala wskazać prawa właściwego, prawo państwa, z którym małżonkowie są wspólnie najściślej związani.

Dlatego w konkretnej sprawie trzeba ustalić nie tylko obywatelstwo byłych małżonków, lecz także ich miejsca zamieszkania i zwykłego pobytu oraz istotne daty. Łączniki przewidziane przez art. 51 mogą zmieniać się w czasie, a dla prawidłowego rozliczenia majątku trzeba odtworzyć sytuację prawną małżonków w odpowiednich okresach.

Znaczenie może mieć również art. 52 Prawa prywatnego międzynarodowego. Pozwala on małżonkom w określonym zakresie wybrać dla stosunków majątkowych prawo ojczyste jednego z nich albo prawo państwa, w którym jedno z nich ma miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu. Trzeba więc sprawdzić, czy małżonkowie zawierali umowę majątkową, dokonywali wyboru prawa albo składali inne oświadczenia wpływające na ustrój majątkowy. Art. 53 przewiduje natomiast szczególne reguły dotyczące skuteczności ustroju majątkowego wobec osób trzecich.

Polska nie uczestniczy we wzmocnionej współpracy ustanowionej rozporządzeniem Rady (UE) 2016/1103 dotyczącym małżeńskich ustrojów majątkowych. Rozporządzenia tego nie należy więc przedstawiać jako bezpośredniej podstawy, na której polski sąd automatycznie ustala prawo właściwe dla majątku małżeńskiego. W konkretnej sprawie trzeba również sprawdzić, czy relacji z danym państwem nie reguluje odpowiednia umowa międzynarodowa.

Dodatkowa reguła dotyczy praw rzeczowych. Zgodnie z art. 41 Prawa prywatnego międzynarodowego własność i inne prawa rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym znajduje się ich przedmiot. Oznacza to, że nawet jeżeli małżeński ustrój majątkowy podlega innemu prawu, skutki rzeczowe dotyczące nieruchomości i wymagania związane z lokalnym rejestrem trzeba oceniać z uwzględnieniem prawa miejsca położenia nieruchomości. Przy majątku położonym częściowo poza Polską przydatne może być również omówienie majątku małżonków znajdującego się za granicą.

Jeżeli właściwe jest prawo polskie – podstawy podziału majątku

Dopiero po ustaleniu, że do stosunków majątkowych małżonków ma zastosowanie prawo polskie, można bez zastrzeżeń przejść do reguł Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podstawą rozliczeń po ustaniu wspólności ustawowej jest wtedy art. 46 k.r.o. Zgodnie z nim od chwili ustania wspólności do majątku, który był nią objęty, oraz do jego podziału stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku.

W postępowaniu sądowym zastosowanie mają m.in. art. 566 i 567 k.p.c. Art. 567 § 3 k.p.c. odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku, a dalsze odesłania prowadzą do przepisów dotyczących zniesienia współwłasności. Sam rozwód i późniejszy podział majątku po ustaniu małżeństwa są jednak odrębnymi postępowaniami, chyba że wyjątkowo podział został przeprowadzony już w wyroku rozwodowym.

Ustalenie składu i wartości majątku

Jeżeli podział odbywa się według prawa polskiego, sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi. Skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności majątkowej. Jeżeli wspólność ustała wskutek rozwodu, jest to co do zasady chwila uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, chyba że wcześniej doszło do ustanowienia rozdzielności majątkowej na innej podstawie, np. umową majątkową albo orzeczeniem sądu.

Inaczej należy określać wartość majątku. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 23 lutego 2018 r., sygn. III CZP 103/17, wartość ustala się według stanu majątku oraz cen z chwili dokonywania podziału. Nie jest więc prawidłowa reguła, według której należałoby zawsze przyjmować stan techniczny rzeczy z chwili ustania wspólności i jedynie późniejsze ceny.

Znaczenie mają zatem zmiany, które nastąpiły pomiędzy ustaniem wspólności a podziałem: zużycie rzeczy, jej pogorszenie, remont, modernizacja, wzrost albo spadek wartości czy utrata składnika. Jednocześnie trzeba ustalić, z czyich środków finansowano późniejsze nakłady i czy powstała podstawa do ich odrębnego rozliczenia. W sprawach spornych sąd często korzysta z opinii biegłego, zwłaszcza przy nieruchomościach, przedsiębiorstwach i wartościowych ruchomościach.

Czym jest majątek wspólny, a czym majątek osobisty?

Jeżeli właściwe jest prawo polskie i między małżonkami obowiązywała wspólność ustawowa, art. 31 § 1 k.r.o. obejmuje nią przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Do majątku wspólnego należą m.in. pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego.

Nie wszystko, co zostało nabyte w czasie małżeństwa, musi jednak należeć do majątku wspólnego. Art. 33 k.r.o. wskazuje składniki majątku osobistego, w tym co do zasady przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności oraz przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej.

Jeżeli rodzice przekazali małżonkom dom, decydujące znaczenie ma treść aktu notarialnego. Jeżeli darowizna była dokonana wyłącznie na rzecz jednego małżonka, nieruchomość może należeć do jego majątku osobistego, a przedmiotem rozliczenia mogą być nakłady dokonane na tę nieruchomość. Jeżeli darczyńcy wyraźnie przekazali ją obojgu małżonkom do majątku wspólnego, sytuacja będzie inna. Zbliżony problem omawia materiał o zwrocie nakładów na majątek małżonka.

Każdy sporny składnik warto analizować osobno: kiedy i na jakiej podstawie został nabyty, kto był stroną umowy, z jakich środków zapłacono cenę, kto jest właścicielem oraz jakie dokumenty potwierdzają te okoliczności. Sam wpis w dowodzie rejestracyjnym, zameldowanie albo korzystanie z rzeczy nie zawsze przesądza o jej przynależności majątkowej.

Jakie dokumenty zgromadzić przed złożeniem wniosku?

W sprawie po zagranicznym rozwodzie dokumenty powinny umożliwić ustalenie nie tylko składu i wartości majątku, lecz także jurysdykcji oraz prawa właściwego. W zależności od sytuacji potrzebne mogą być:

• prawomocny zagraniczny wyrok rozwodowy wraz z wymaganym zaświadczeniem i tłumaczeniem, jeżeli dokument jest obcojęzyczny,
• dokumenty dotyczące uznania lub rejestracji zagranicznego rozwodu w Polsce, jeżeli są potrzebne w danej sytuacji,
• dokumenty potwierdzające obywatelstwa małżonków oraz ich miejsca zamieszkania i zwykłego pobytu w istotnych okresach,
• umowy majątkowe małżeńskie i dokumenty wskazujące na ewentualny wybór prawa,
• akty notarialne, odpisy ksiąg wieczystych, umowy darowizny, dokumenty kredytowe i hipoteczne,
• wyciągi bankowe, potwierdzenia przelewów, historię lokat, rachunków inwestycyjnych i kredytów,
• umowy kupna pojazdów, faktury, dokumenty rejestracyjne i polisy,
• dowody dotyczące remontów, nakładów, spłat kredytu i kosztów utrzymania nieruchomości,
• korespondencję, dokumenty i zeznania świadków dotyczące wyprowadzania środków, ukrywania składników lub finansowania drugiego gospodarstwa domowego.

Praktycznym rozwiązaniem jest sporządzenie tabeli obejmującej każdy składnik majątku, datę i podstawę nabycia, źródło finansowania, aktualną wartość, dokumenty potwierdzające własność oraz proponowany sposób rozliczenia. W sprawie międzynarodowej warto dodać również państwo, w którym dany składnik się znajduje.

Nierówne udziały i zachowanie byłego małżonka

Poniższe zasady dotyczą sytuacji, w której do stosunków majątkowych ma zastosowanie prawo polskie. Zasadą wynikającą z art. 43 § 1 k.r.o. jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Na podstawie art. 43 § 2 k.r.o. można jednak żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli przemawiają za tym ważne powody, z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego.

Żądanie nie działa automatycznie. Należy wskazać konkretną proporcję udziałów i udowodnić okoliczności uzasadniające odejście od zasady równości. Sama różnica w wysokości zarobków zwykle nie wystarczy. Art. 43 § 3 k.r.o. nakazuje bowiem przy ocenie stopnia przyczynienia się uwzględniać również nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Sama zdrada także nie oznacza automatycznie nierównych udziałów. Znaczenie mogą mieć natomiast konkretne zachowania towarzyszące rozpadowi rodziny, np. trwałe uchylanie się od obowiązków rodzinnych, trwonienie wspólnego majątku, finansowanie drugiego gospodarstwa domowego ze wspólnych środków albo celowe uszczuplanie majątku. Każdorazowo trzeba wykazać fakty i ich związek z przesłankami przewidzianymi przez art. 43 k.r.o.

Jeżeli zagraniczny rozwód został orzeczony bez rozstrzygania o winie, polski sąd prowadzący sprawę o podział nie zmienia tego wyroku i nie przeprowadza ponownie procesu rozwodowego. Jeżeli jednak prawem właściwym dla majątkowych stosunków małżonków jest prawo polskie, może oceniać konkretne zachowania byłych małżonków w takim zakresie, w jakim są one istotne dla żądania nierównych udziałów lub innych rozliczeń majątkowych.

Ukrywanie majątku i środki wyprowadzone ze wspólnego budżetu

Częstym problemem jest podejrzenie, że jeden z małżonków wypłacił pieniądze przed rozwodem, przeniósł środki na rachunki osób trzecich albo kupował rzeczy formalnie na inną osobę. Takie okoliczności trzeba wykazać dowodami. Największe znaczenie mogą mieć historia rachunków, przelewy, umowy, faktury, dokumenty kredytowe, korespondencja oraz zeznania świadków.

Jeżeli samochód został sfinansowany ze wspólnych pieniędzy, ale stroną umowy kupna była partnerka byłego małżonka, samo źródło finansowania nie oznacza jeszcze, że samochód automatycznie podlega podziałowi jako własność małżonków. Trzeba ustalić, kto rzeczywiście nabył własność, jaki był charakter przekazania pieniędzy oraz czy istnieje podstawa do rozliczenia wydanych środków, zakwestionowania czynności albo dochodzenia innego roszczenia.

Jeżeli strona nie może samodzielnie uzyskać określonych dokumentów, może zgłosić odpowiednio uzasadniony wniosek dowodowy zmierzający do uzyskania ich od banku, urzędu, pracodawcy lub innego podmiotu. Wniosek powinien możliwie dokładnie wskazywać, jakiego dokumentu dotyczy i jakie istotne dla sprawy okoliczności ma wykazać.

Gdy istnieje realne ryzyko wyprzedaży albo obciążania majątku, należy również rozważyć odpowiednio dobrane zabezpieczenie. Przy nieruchomości pomocny może być materiał dotyczący sprzedaży wspólnego domu bez zgody małżonka.

Czy warto zatrudnić detektywa?

Detektyw nie jest standardowym ani obowiązkowym elementem sprawy o podział majątku. Jeżeli najważniejsze fakty można ustalić na podstawie dokumentów finansowych, aktów notarialnych, rejestrów i zeznań świadków, takie dowody zwykle mają większą wartość praktyczną niż obserwacja byłego małżonka.

Pomoc detektywa może być przydatna, gdy trzeba legalnie ustalić faktyczne korzystanie z określonych rzeczy, miejsce pobytu osoby, bieżące wyprzedawanie majątku albo okoliczności wskazujące, że formalne przeniesienie składnika na osobę trzecią nie odpowiada rzeczywistemu sposobowi korzystania z niego. Materiał przygotowany przez detektywa może zostać przedstawiony sądowi, ale jego wartość dowodowa jest oceniana wraz z pozostałym materiałem sprawy.

Nie należy zdobywać dowodów przez włamanie do poczty elektronicznej, nielegalny podsłuch, przełamywanie zabezpieczeń kont lub inne działania naruszające prawo. Ryzyko odpowiedzialności prawnej może być wtedy znacznie większe niż potencjalna korzyść dowodowa.

Jak przygotować wniosek o podział majątku?

Jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, wniosek powinien wskazywać uczestników, podstawę ustania wspólności, składniki objęte żądaniem, ich wartości, proponowany sposób podziału oraz dodatkowe rozliczenia. W sprawie transgranicznej trzeba ponadto przedstawić okoliczności pozwalające ustalić jurysdykcję i wyjaśnić, jakie prawo powinno być zastosowane do małżeńskich stosunków majątkowych.

Jeżeli strona żąda nierównych udziałów na podstawie prawa polskiego, powinna sformułować to żądanie jednoznacznie, wskazać oczekiwaną proporcję, np. 70% do 30%, oraz przedstawić fakty i dowody uzasadniające zarówno ważne powody, jak i ocenę stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego.

Wnioski dowodowe warto przygotować już na początku: dokumenty, świadków, opinię biegłego, dokumentację bankową oraz dane dotyczące nieruchomości i innych wartościowych składników. Przy składnikach położonych za granicą trzeba dodatkowo ocenić, czy mogą być objęte polskim postępowaniem i jakie będą praktyczne możliwości wykonania rozstrzygnięcia w państwie ich położenia.

FAQ

Czy polski sąd zawsze stosuje polskie prawo przy podziale majątku?

Nie. Jurysdykcja polskiego sądu nie przesądza o zastosowaniu polskiego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawie z elementem zagranicznym trzeba osobno ustalić prawo właściwe dla stosunków majątkowych małżonków.

Czy rozporządzenie UE 2016/1103 obowiązuje bezpośrednio polski sąd?

Polska nie uczestniczy we wzmocnionej współpracy ustanowionej tym rozporządzeniem. Nie należy więc traktować rozporządzenia 2016/1103 jako automatycznej podstawy ustalania przez polski sąd prawa właściwego dla małżeńskiego ustroju majątkowego. Trzeba zbadać polskie normy kolizyjne oraz ewentualne umowy międzynarodowe.

Według jakiej daty wycenia się majątek przy podziale?

Jeżeli podział podlega prawu polskiemu, skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności, natomiast wartość według stanu tego majątku i cen z chwili dokonywania podziału. Taką zasadę potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 103/17.

Czy brak orzeczenia o winie za granicą wyklucza nierówne udziały?

Nie przesądza to samo w sobie o wyniku sprawy. Jeżeli dla stosunków majątkowych właściwe jest prawo polskie, sąd może badać konkretne zachowania małżonków istotne dla art. 43 k.r.o., mimo że nie zmienia i nie uzupełnia zagranicznego wyroku rozwodowego o rozstrzygnięcie dotyczące winy.

Czy majątek znajdujący się za granicą można uwzględnić w polskiej sprawie?

Może to być możliwe, ale wymaga analizy jurysdykcji, prawa właściwego, rodzaju składnika oraz możliwości wykonania polskiego orzeczenia za granicą. Przy nieruchomościach szczególne znaczenie mają również przepisy państwa ich położenia dotyczące praw rzeczowych i wpisów rejestrowych.

Czy rzecz kupiona na osobę trzecią automatycznie wchodzi do majątku wspólnego, jeżeli zapłacono za nią wspólnymi pieniędzmi?

Nie. Trzeba ustalić, kto był stroną umowy i kto nabył własność. Finansowanie ze wspólnych środków może uzasadniać odpowiednie roszczenie lub rozliczenie, ale nie powoduje automatycznie, że rzecz należąca prawnie do osoby trzeciej może zostać podzielona między byłych małżonków.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP, w szczególności art. 31, 33, 43 i 46.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP, w szczególności art. 566, 567, 684, 688, 1106² oraz przepisy o uznawaniu orzeczeń zagranicznych.
3. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe – ELI, w szczególności art. 41 oraz art. 51–53.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r., sygn. III CZP 103/17 – Sąd Najwyższy.
5. Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. dotyczące małżeńskich ustrojów majątkowych i wykaz państw uczestniczących we wzmocnionej współpracy – EUR-Lex.
6. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej – EUR-Lex.