Podział majątku po rozwodzie zagranicznym i nierówne udziały

Podział majątku po rozwodzie zagranicznym w Polsce

Rozwód orzeczony za granicą nie przekreśla możliwości przeprowadzenia w Polsce sprawy o podział majątku wspólnego. Najpierw trzeba jednak ustalić, czy zagraniczne orzeczenie rozwodowe wywołuje skutki w Polsce oraz czy polski sąd może rozpoznać sprawę. W praktyce potrzebny będzie przede wszystkim prawomocny wyrok rozwodowy, a gdy dokument jest sporządzony w języku obcym także tłumaczenie przysięgłe.

Jeżeli rozwód pochodzi z państwa Unii Europejskiej, co do zasady jest uznawany bez osobnego postępowania sądowego, z zachowaniem zasad wynikających z przepisów unijnych. W przypadku orzeczeń spoza Unii Europejskiej znaczenie ma data orzeczenia, państwo pochodzenia wyroku i ewentualne przeszkody w uznaniu. Dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić zarówno formalny status rozwodu, jak i jurysdykcję w sprawach transgranicznych.

Jeżeli istotna część majątku znajduje się w Polsce, zwłaszcza nieruchomość, sprawa o postępowanie o podział majątku może być prowadzona przed polskim sądem. Przy majątku położonym częściowo za granicą trzeba dodatkowo zbadać prawo właściwe, możliwość wykonania orzeczenia za granicą oraz to, czy zagraniczny składnik majątku powinien być ujęty w polskim postępowaniu. Powiązany problem omawia artykuł o sprawę majątku.

Podstawy prawne podziału majątku

Podstawą rozliczeń po ustaniu wspólności ustawowej jest art. 46 k.r.o. Zgodnie z tym przepisem od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, oraz do podziału tego majątku stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku. Przez art. 1035 k.c. prowadzi to dalej do odpowiedniego stosowania przepisów o współwłasności, w szczególności art. 210, 211 i 212 k.c.

W postępowaniu sądowym zastosowanie mają art. 566 i 567 k.p.c. Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku. Z kolei art. 688 k.p.c. odsyła w odpowiednim zakresie do przepisów o zniesieniu współwłasności.

W sprawach z elementem zagranicznym trzeba osobno ocenić jurysdykcję i skuteczność orzeczeń. Art. 1106² k.p.c. przewiduje, że sprawy o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej należą do jurysdykcji krajowej także wtedy, gdy majątek wspólny albo jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej Polskiej. Jeżeli część składników znajduje się poza Polską, praktyczne znaczenie może mieć również problem podział majątku za granicą.

Ustalenie składu i wartości majątku

Sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi. Co do zasady podział obejmuje składniki, które wchodziły do majątku wspólnego w chwili ustania wspólności majątkowej. Jeżeli wspólność ustała wskutek rozwodu, decydująca jest chwila uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, chyba że wcześniej powstała rozdzielność majątkowa, na przykład na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej albo orzeczenia sądu.

Wartość składników majątku ustala się zasadniczo według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, ale według cen z chwili orzekania. W sprawach spornych sąd często dopuszcza dowód z opinii biegłego, zwłaszcza przy nieruchomościach, przedsiębiorstwie, wartościowych ruchomościach albo składnikach, których wartość istotnie się zmieniła.

Trzeba dokładnie przeanalizować, czy dom przekazany przez rodziców rzeczywiście wszedł do majątku wspólnego. Z art. 33 pkt 2 k.r.o. wynika, że przedmioty nabyte przez darowiznę należą do majątku osobistego małżonka, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Decydujące znaczenie ma więc treść aktu notarialnego. Jeżeli rodzice darowali nieruchomość wyraźnie obojgu małżonkom do majątku wspólnego, dom powinien być objęty podziałem. Jeżeli darowizna była dokonana na rzecz jednego małżonka albo do majątków osobistych małżonków, konieczna może być odmienna kwalifikacja oraz rozliczenie nakładów.

W składzie majątku należy ująć także składniki, które zostały formalnie przeniesione na osoby trzecie, jeżeli w rzeczywistości zostały sfinansowane ze wspólnych środków i miały służyć obejściu rozliczeń. Dotyczy to na przykład samochodów kupionych w czasie małżeństwa, lecz zarejestrowanych na partnerkę byłego małżonka. W takiej sytuacji nie wystarczy samo twierdzenie, że pojazd był wspólny. Potrzebne są przelewy, umowy, faktury, korespondencja, zeznania świadków i inne dowody pokazujące źródło finansowania.

Jeżeli istnieje ryzyko zbywania nieruchomości, obciążania jej hipoteką lub wyprowadzania pieniędzy, warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie. W sprawach dotyczących nieruchomości praktyczne znaczenie może mieć również problem, czy dopuszczalna jest sprzedaż domu bez zgody małżonka. Osobno należy rozliczyć wydatki z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków oraz odwrotnie, w tym zwrot nakładów na majątek małżonka.

Czym jest majątek wspólny, a czym majątek osobisty

Zgodnie z art. 31 § 1 k.r.o. z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Do majątku wspólnego należą między innymi pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i osobistego, a także środki wskazane w art. 31 § 2 k.r.o.

Nie wszystko, co pojawiło się w czasie małżeństwa, musi jednak być majątkiem wspólnym. Art. 33 k.r.o. wymienia składniki majątku osobistego, w tym przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił, oraz określone prawa majątkowe ściśle związane z osobą małżonka.

W praktyce każdy sporny składnik trzeba opisać osobno: kiedy został nabyty, z jakich środków, na kogo został wpisany, kto nim faktycznie dysponował i czy istnieją dokumenty potwierdzające źródło finansowania. Samo zameldowanie, używanie rzeczy albo wpis w dowodzie rejestracyjnym nie zawsze rozstrzygają o przynależności do majątku wspólnego, ale mogą być ważnym elementem dowodowym.

Jakie dokumenty należy zgromadzić

Do wniosku o podział majątku warto przygotować dokumenty pozwalające sądowi ustalić skład, wartość i historię majątku. W sprawie po rozwodzie zagranicznym szczególnie ważne są:

• prawomocny wyrok rozwodowy albo inny dokument potwierdzający ustanie małżeństwa, wraz z tłumaczeniem przysięgłym, jeżeli dokument jest obcojęzyczny,
• dokumenty potwierdzające uznanie albo rejestrację zagranicznego rozwodu w Polsce, jeżeli są wymagane w konkretnej sytuacji,
• akt małżeństwa, akty notarialne, odpisy ksiąg wieczystych, umowy darowizny, umowy kredytowe i dokumenty dotyczące hipoteki,
• wyciągi z rachunków bankowych, potwierdzenia przelewów, historię lokat, rachunków inwestycyjnych i kredytów,
• umowy kupna pojazdów, faktury, polisy ubezpieczeniowe, dowody rejestracyjne i dokumenty serwisowe,
• dowody dotyczące nakładów na dom, remontów, spłat kredytu, podatków, kosztów utrzymania nieruchomości i opieki nad dzieckiem,
• korespondencję, zdjęcia, zeznania świadków i inne dowody wskazujące na prowadzenie drugiego gospodarstwa domowego albo wyprowadzanie wspólnych pieniędzy.

Warto również przygotować zestawienie majątku w formie tabeli: składnik, data nabycia, źródło finansowania, aktualna wartość, dowody oraz proponowany sposób podziału. Takie zestawienie ułatwia sporządzenie wniosku i ogranicza ryzyko pominięcia istotnego składnika.

Nierówny podział majątku i wina małżonka

Zasadą jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Wynika to z art. 43 § 1 k.r.o. Od tej zasady można odejść tylko wtedy, gdy zostanie zgłoszone wyraźne żądanie ustalenia nierównych udziałów i wystąpią ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. Sąd ocenia wtedy również stopień, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego.

Nie wystarczy wykazać, że były małżonek zdradził. Zdrada, opuszczenie rodziny, prowadzenie drugiego gospodarstwa domowego, przeznaczanie wspólnych pieniędzy na partnerkę albo uchylanie się od obowiązków rodzinnych mogą jednak tworzyć ważne powody, jeżeli pokazują rażąco nielojalne zachowanie i prowadzą do niesprawiedliwego skutku przy równym podziale. W takich sprawach przydatna może być analiza zasad dotyczących żądania o ustalenie nierównych udziałów.

Istotne znaczenie ma art. 43 § 3 k.r.o., zgodnie z którym przy ocenie przyczynienia się do powstania majątku wspólnego uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Samodzielna opieka nad niepełnosprawnym dzieckiem, prowadzenie domu, ograniczenie aktywności zawodowej z powodu obowiązków rodzinnych i przejmowanie kosztów utrzymania rodziny mogą więc mieć realne znaczenie dla sprawy.

Ważny jest również kierunek wynikający z postanowienia Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., sygn. II CSKP 1401/22. Sąd Najwyższy wskazał, że pojęcie ważnych powodów z art. 43 § 2 k.r.o. nie jest zamknięte i nie można z góry eliminować czynnika winy rozkładu pożycia jako potencjalnie istotnego. Jednocześnie sama wina nie przesądza automatycznie o nierównych udziałach. Konieczna jest ocena całokształtu okoliczności, zasad współżycia społecznego oraz rzeczywistego przyczynienia się małżonków do powstania majątku.

Jeżeli rozwód zagraniczny został orzeczony bez badania winy, polski sąd w sprawie o podział majątku nie zmienia wyroku rozwodowego i nie orzeka ponownie o winie za rozpad małżeństwa. Może jednak oceniać konkretne zachowania małżonka jako element ważnych powodów oraz jako okoliczności wpływające na rozliczenie majątku.

Ukrywanie majątku i środki wyprowadzone ze wspólnego budżetu

W sprawach o podział majątku częstym problemem jest twierdzenie, że jeden z małżonków ukrył pieniądze, kupił składniki majątku na osobę trzecią albo doprowadził do ich pozornego zbycia. Takie okoliczności trzeba udowodnić. Największe znaczenie mają dokumenty bankowe, historia przelewów, dokumenty zakupu, umowy, potwierdzenia spłaty kredytu, korespondencja oraz zeznania osób, które znają faktyczny sposób korzystania z majątku.

Jeżeli samochód został kupiony za wspólne pieniądze, lecz zarejestrowany na partnerkę byłego małżonka, trzeba wykazać źródło finansowania i rzeczywisty cel transakcji. Sąd może uwzględnić takie okoliczności przy rozliczeniach, ale nie zastąpi wnioskodawcy w poszukiwaniu dowodów. W razie potrzeby można wnosić o zobowiązanie banku, urzędu, pracodawcy albo innej instytucji do przedstawienia dokumentów, jeżeli strona nie może uzyskać ich samodzielnie.

Warto też rozważyć, czy oprócz podziału majątku nie trzeba zgłosić roszczeń o rozliczenie wydatków, nakładów, pobranych pożytków, bezumownego korzystania z rzeczy albo równowartości składników, które zostały zbyte lub zużyte z naruszeniem interesów rodziny. Zakres żądań zależy od konkretnych faktów i powinien być opisany już we wniosku albo w dalszym piśmie procesowym.

Czy warto zatrudnić detektywa

Detektyw nie jest obowiązkowy i nie zawsze będzie potrzebny. Jeżeli kluczowe fakty dotyczą okresu trwania małżeństwa, większe znaczenie zwykle mają dokumenty finansowe, zeznania świadków i historia nabywania majątku niż samo ustalenie, gdzie były małżonek mieszka obecnie.

Pomoc licencjonowanego detektywa może być przydatna, gdy trzeba wykazać faktyczne miejsce pobytu dla doręczeń, rzeczywiste korzystanie z ukrytego majątku, pozorne przeniesienie samochodu lub innego składnika na osobę trzecią albo bieżące wyprzedawanie majątku. Raport detektywistyczny może zostać przedstawiony jako dowód, ale sąd ocenia go tak jak inne dowody i nie jest nim automatycznie związany.

Należy unikać dowodów zdobytych z naruszeniem prawa, na przykład przez włamanie do poczty elektronicznej, podsłuch albo bezprawne śledzenie korespondencji. Takie działania mogą zaszkodzić sprawie i narazić stronę na odpowiedzialność prawną.

Jak przygotować wniosek o podział majątku

Wniosek powinien jasno wskazywać sąd, uczestników, podstawę ustania wspólności majątkowej, składniki majątku, ich wartość, proponowany sposób podziału oraz ewentualne rozliczenia dodatkowe. Jeżeli strona żąda nierównych udziałów, musi podać konkretną proporcję, na przykład 70% do 30%, oraz fakty uzasadniające odejście od zasady równości.

Warto od razu zgłosić wnioski dowodowe: dokumenty, świadków, opinię biegłego, zobowiązanie banku do przedstawienia historii rachunku, zobowiązanie urzędu do udzielenia informacji o pojazdach albo zobowiązanie drugiej strony do przedstawienia umów i dokumentów finansowych. Im bardziej precyzyjne wnioski, tym większa szansa, że postępowanie nie będzie niepotrzebnie przedłużane.

Jeżeli sprawa obejmuje nieruchomość, kredyt, majątek za granicą albo składniki zapisane na osoby trzecie, warto przygotować strategię dowodową przed złożeniem wniosku. Późniejsze uzupełnianie twierdzeń bywa możliwe, ale może powodować zwłokę i spory o to, czy dowody zostały zgłoszone we właściwym czasie.

FAQ

Czy po rozwodzie zagranicznym można dzielić majątek w Polsce?

Tak, jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, a zagraniczny rozwód wywołuje skutki w Polsce. Najczęściej znaczenie ma położenie majątku, obywatelstwo, miejsce pobytu stron oraz to, czy istotna część majątku znajduje się w Polsce.

Czy brak orzeczenia o winie za granicą uniemożliwia nierówny podział majątku?

Nie. Polski sąd w sprawie o podział majątku nie zmienia zagranicznego wyroku rozwodowego, ale może ocenić konkretne zachowania byłego małżonka jako ważne powody z art. 43 § 2 k.r.o. Trzeba je jednak udowodnić.

Czy zdrada wystarczy do ustalenia nierównych udziałów?

Sama zdrada nie daje automatycznie nierównego podziału. Może mieć znaczenie, jeżeli łączyła się z rażącym naruszeniem obowiązków rodzinnych, wyprowadzaniem pieniędzy, prowadzeniem drugiego gospodarstwa domowego albo innymi okolicznościami, które przemawiają za odejściem od zasady równych udziałów.

Czy opieka nad niepełnosprawnym dzieckiem ma znaczenie przy podziale majątku?

Tak. Art. 43 § 3 k.r.o. nakazuje uwzględniać także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Taka opieka może mieć istotne znaczenie, zwłaszcza gdy ograniczała możliwości zarobkowe jednego z małżonków.

Czy samochód zarejestrowany na partnerkę byłego męża można rozliczyć?

Można próbować rozliczyć środki wydane na taki samochód, jeżeli da się wykazać, że pochodziły z majątku wspólnego i że rejestracja na osobę trzecią służyła ukryciu składnika albo wyprowadzeniu pieniędzy. Potrzebne są dokumenty finansowe i inne dowody.

Czy warto zatrudnić detektywa do sprawy o podział majątku?

Warto wtedy, gdy detektyw może ustalić fakty istotne dla sprawy, na przykład miejsce pobytu, korzystanie z ukrytego majątku albo pozorne zbywanie składników. Detektyw nie zastąpi jednak dokumentów bankowych, aktów notarialnych, umów i innych podstawowych dowodów.

Jaką wartość majątku wskazać we wniosku?

Należy wskazać wartość możliwie realną i uzasadnioną dokumentami, wycenami lub cenami rynkowymi. Jeżeli strony się spierają, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, zwłaszcza przy nieruchomościach i wartościowych ruchomościach.

Podsumowanie

W sprawie o podział majątku po rozwodzie zagranicznym najważniejsze jest uporządkowanie trzech kwestii: skuteczności zagranicznego rozwodu w Polsce, jurysdykcji polskiego sądu oraz składu majątku wspólnego. Dopiero potem można oceniać, czy istnieją podstawy do żądania nierównych udziałów i jakie rozliczenia dodatkowe należy zgłosić.

Zdrada, prowadzenie drugiego gospodarstwa domowego, finansowanie partnerki ze wspólnych środków i uchylanie się od obowiązków rodzinnych mogą mieć znaczenie, ale nie działają automatycznie. Sąd oczekuje konkretnych dowodów i precyzyjnych żądań. Im lepiej przygotowane dokumenty, historia rachunków, akty notarialne, umowy i wnioski dowodowe, tym większa szansa na sprawne i rzetelne rozliczenie majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 23, art. 31, art. 33, art. 43 i art. 46.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 210-212 i art. 1035.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 566, art. 567, art. 684, art. 688 i art. 1106².
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2023 r., sygn. akt II CSKP 1401/22 - orzeczenie SN.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2013 r., sygn. akt II CSK 583/12.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2013 r., sygn. akt II CSK 349/12.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., sygn. akt II CKN 1194/00.