Zwrot kosztów utrzymania dzieci od drugiego rodzica

Czy można żądać zwrotu kosztów utrzymania dzieci?

Tak, ale trzeba odróżnić kilka różnych roszczeń. Sam fakt, że jeden rodzic przez kilka lat ponosił większość albo całość kosztów utrzymania dzieci, nie oznacza jeszcze, że sąd automatycznie zasądzi od drugiego rodzica połowę wszystkich wydatków. W sprawach alimentacyjnych nie stosuje się prostego podziału 50/50. Sąd bada przede wszystkim usprawiedliwione potrzeby dzieci oraz zarobkowe i majątkowe możliwości każdego z rodziców.

W opisanej sytuacji możliwe są zasadniczo trzy kierunki działania: pozew o alimenty bieżące na rzecz dzieci, żądanie uwzględnienia niezaspokojonych potrzeb dzieci z okresu sprzed wniesienia pozwu oraz własne roszczenie rodzica, który wyłożył środki utrzymania lub wychowania za drugiego zobowiązanego rodzica. To ostatnie wynika z art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Istotne jest również to, że sprawa o podział majątku wspólnego ma inny przedmiot niż sprawa o alimenty. Jeżeli w postępowaniu o podział majątku sąd nie rozliczał kosztów utrzymania dzieci, nie zamyka to automatycznie drogi do dochodzenia alimentów albo roszczenia zwrotnego, ale trzeba sprawdzić dokładną treść orzeczenia, uzasadnienia oraz zgłoszonych wcześniej żądań.

Dwie podstawowe drogi: alimenty dzieci albo roszczenie własne rodzica

Pierwsza droga polega na wystąpieniu w imieniu dzieci o alimenty. Wtedy wierzycielami są dzieci, a rodzic, u którego dzieci mieszkają, działa jako ich przedstawiciel ustawowy. W pozwie można żądać alimentów na przyszłość, a w odpowiednich przypadkach również kwoty odpowiadającej niezaspokojonym potrzebom dzieci z okresu sprzed wniesienia pozwu.

Druga droga to własne roszczenie rodzica, który przez określony czas ponosił wydatki za drugiego rodzica. Art. 140 § 1 k.r.o. pozwala żądać zwrotu od osoby, która powinna była spełnić świadczenia alimentacyjne, jeżeli ktoś inny dostarczał dziecku środków utrzymania lub wychowania w warunkach wskazanych w tym przepisie. W praktyce nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że drugi rodzic nie płacił. Trzeba pokazać, jakie środki zostały wydane, na jakie potrzeby dzieci i dlaczego w danym zakresie powinien partycypować drugi rodzic.

Wybór podstawy roszczenia ma znaczenie praktyczne. Inaczej formułuje się żądanie alimentów należnych dzieciom, inaczej roszczenie regresowe rodzica, a jeszcze inaczej ewentualne zarzuty dotyczące rozliczeń majątkowych między byłymi małżonkami.

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci wynika w szczególności z art. 128, art. 133 i art. 135 k.r.o. Rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego rodzica. To oznacza, że sąd bierze pod uwagę nie tylko faktyczne dochody rodzica, lecz także jego realne możliwości zarobkowe, kwalifikacje, stan zdrowia, majątek oraz sytuację rodzinną. Znaczenie ma również osobista opieka nad dziećmi, ponieważ wykonywanie obowiązku alimentacyjnego może polegać w całości albo w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie dziecka.

W praktyce dla wyliczenia udziału rodzica w kosztach kluczowa jest mechanika art. 135 k.r.o.: jeżeli jedno z rodziców codziennie opiekuje się dziećmi, organizuje leczenie, szkołę, posiłki i zajęcia, sąd może uznać, że w ten sposób wykonuje ono część swojego obowiązku alimentacyjnego, a drugi rodzic powinien w większym stopniu łożyć pieniężnie.

Alimenty za okres sprzed wniesienia pozwu

Zgodnie z art. 137 § 1 k.r.o. roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat. Art. 137 § 2 k.r.o. przewiduje natomiast, że niezaspokojone potrzeby uprawnionego z czasu przed wniesieniem powództwa o alimenty sąd uwzględnia, zasądzając odpowiednią sumę pieniężną. W uzasadnionych przypadkach sąd może rozłożyć zasądzone świadczenie na raty.

Nie należy więc zakładać, że sąd bez dodatkowej analizy zasądzi alimenty za całe 6 lat. Jeżeli drugi rodzic podniesie zarzut przedawnienia, roszczenia starsze niż 3 lata mogą okazać się nieskuteczne. Każdy miesiąc opóźnienia może mieć znaczenie, dlatego z roszczeniami za okresy przeszłe warto działać szybko.

W pozwie trzeba dokładnie opisać, jakie potrzeby dzieci nie zostały zaspokojone albo zostały zaspokojone wyłącznie przez jednego rodzica: koszty mieszkania, wyżywienia, ubrań, leczenia, szkoły, dojazdów, zajęć dodatkowych, wypoczynku czy sprzętu potrzebnego dziecku do nauki. Im bardziej konkretne zestawienie, tym łatwiej sądowi ocenić zasadność żądania.

Roszczenie zwrotne z art. 140 k.r.o.

Art. 140 k.r.o. dotyczy sytuacji, w której jedna osoba dostarcza drugiej środków utrzymania lub wychowania, choć nie była do tego zobowiązana albo była zobowiązana dlatego, że uzyskanie na czas świadczeń od właściwej osoby było niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Wtedy może żądać zwrotu od osoby, która powinna była świadczenia spełnić.

W sprawach między rodzicami przepis ten bywa podstawą roszczenia rodzica, który faktycznie utrzymywał dzieci ponad własny udział, podczas gdy drugi rodzic nie łożył na dzieci albo robił to w zbyt małym zakresie. Roszczenie to również przedawnia się z upływem 3 lat. W praktyce należy więc analizować wydatki z poszczególnych okresów, a nie tylko łączną kwotę poniesioną przez wiele lat.

Przy takim roszczeniu trzeba wykazać nie tylko sumę wydatków, ale też to, że były one uzasadnione potrzebami dzieci oraz że drugi rodzic, przy swoich możliwościach, powinien był partycypować w ich pokryciu. Nie każde świadczenie ponad standard albo każdy koszt poniesiony dobrowolnie zostanie automatycznie przerzucony na drugiego rodzica.

Podział majątku a koszty utrzymania dzieci

Podział majątku wspólnego po rozwodzie lub po ustaniu wspólności majątkowej nie jest tym samym co rozliczenie alimentów. Spłata udziału w domu, mieszkaniu czy innym składniku majątku wynika z prawa majątkowego między małżonkami. Alimenty i koszty utrzymania dzieci wynikają natomiast z relacji rodzic–dziecko oraz z obowiązku alimentacyjnego.

Jeżeli sąd przyznał byłej żonie spłatę z tytułu udziału w domu, nie oznacza to automatycznie, że można jednostronnie pomniejszyć tę spłatę o koszty utrzymania dzieci. Potrącenie w sprawach o dostarczenie środków utrzymania jest ograniczone, a przy roszczeniach alimentacyjnych trzeba zachować szczególną ostrożność. Bezpieczniej jest uzyskać osobne rozstrzygnięcie sądu albo profesjonalnie ocenić, czy w konkretnej sprawie istnieje dopuszczalna podstawa do potrącenia.

Jeżeli postępowanie o podział majątku już się zakończyło, trzeba sprawdzić, czy orzeczenie jest prawomocne, jakie roszczenia były zgłaszane oraz czy jakiekolwiek kwestie związane z kosztami dzieci zostały tam rzeczywiście rozpoznane. W wielu przypadkach właściwą drogą będzie odrębny pozew dotyczący alimentów lub roszczenia zwrotnego.

Jak przygotować dowody?

W sprawie o alimenty lub zwrot wydatków sąd opiera się na faktach i dowodach. Zgodnie z ogólną zasadą z art. 6 K.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W postępowaniu cywilnym znaczenie ma też art. 232 K.p.c., zgodnie z którym strony powinny wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Warto przygotować miesięczne zestawienie kosztów dzieci z podziałem na kategorie: mieszkanie, media, wyżywienie, ubrania, szkoła, leczenie, leki, dojazdy, zajęcia dodatkowe, wakacje i inne stałe potrzeby. Do zestawienia należy dołączyć rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów, historię płatności kartą, umowy, zaświadczenia ze szkoły, dokumentację medyczną oraz korespondencję z drugim rodzicem dotyczącą kosztów dzieci.

Przydatne są również dowody dotyczące sytuacji drugiego rodzica: jego pracy, kwalifikacji, prowadzonej działalności, majątku, poziomu życia, posiadanych pojazdów, wyjazdów czy innych okoliczności pokazujących realne możliwości zarobkowe i majątkowe.

Jak złożyć pozew i czego żądać?

W sprawie o alimenty na dzieci pozew składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Można żądać alimentów bieżących, a także rozważyć żądanie odpowiedniej sumy pieniężnej za niezaspokojone potrzeby dzieci sprzed wniesienia pozwu. Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

W pozwie alimentacyjnym warto złożyć wniosek o zabezpieczenie. Zgodnie z art. 753 § 1 K.p.c. w sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej, a podstawą zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia. Dzięki temu sąd może zobowiązać drugiego rodzica do płacenia określonej kwoty już na czas trwania postępowania.

Jeżeli rodzic chce dochodzić własnego roszczenia zwrotnego z art. 140 k.r.o., żądanie trzeba sformułować inaczej niż klasyczny pozew o alimenty na dzieci. Należy wskazać, jaką kwotę rodzic wyłożył za drugiego rodzica, z jakiego okresu pochodzą wydatki, jakie potrzeby dzieci pokrywały i w jakiej części drugi rodzic powinien je zwrócić.

Władza rodzicielska a obowiązek płacenia na dzieci

Brak zainteresowania dziećmi, unikanie udziału w kosztach utrzymania lub lekceważenie istotnych potrzeb dziecka może mieć znaczenie nie tylko alimentacyjne, ale także opiekuńcze. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 k.r.o. W szczególnie poważnych sytuacjach możliwe jest zawieszenie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 110 k.r.o. albo pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 k.r.o.

Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie znosi samo przez się obowiązku alimentacyjnego. Rodzic nadal może być zobowiązany do łożenia na dziecko. Szerzej ten problem opisuje zagadnienie: alimenty mimo pozbawienia władzy.

FAQ

Podsumowanie

Rodzic, który przez kilka lat sam utrzymywał dzieci, nie jest pozbawiony ochrony prawnej. Powinien jednak dobrze dobrać podstawę roszczenia. W zależności od okoliczności może chodzić o alimenty bieżące, alimenty za okres sprzed pozwu, odpowiednią sumę na niezaspokojone potrzeby dzieci albo własne roszczenie zwrotne z art. 140 k.r.o.

Największe znaczenie mają terminy przedawnienia, precyzyjne wyliczenie żądania i dowody. W sprawie obejmującej kilka lat wydatków, podział majątku i brak wcześniejszych alimentów warto unikać uproszczeń, zwłaszcza założenia, że zawsze należy się automatyczny zwrot połowy kosztów. Sąd będzie oceniał konkretną sytuację dzieci i rodziców.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 128, art. 133, art. 135, art. 137, art. 140 oraz art. 109-111.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 6, art. 117 oraz art. 498-505.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 232, art. 730 i nast. oraz art. 753.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 96 ust. 1 pkt 2.