Usunięcie pełnoletniego pasierba z mieszkania

Czy macocha może usunąć pełnoletniego pasierba ze swojego mieszkania?

Jeżeli mieszkanie stanowi Pani majątek osobisty i pasierb nie ma do niego własnego tytułu prawnego, może Pani domagać się zakończenia jego pobytu w lokalu. Nie oznacza to jednak, że wolno zastosować samopomoc: wyrzucić jego rzeczy, zmienić zamki podczas nieobecności albo fizycznie uniemożliwić mu wejście do mieszkania. Przy osobie, która faktycznie mieszka w lokalu, takie działania mogą wywołać dodatkowy spór o naruszenie posiadania, a w skrajnych sytuacjach także konsekwencje karne.

Trzeba odróżnić prawo własności mieszkania od faktycznego, tolerowanego przez lata zamieszkiwania. Jeśli pasierb został przyjęty do domu i mieszkał tam za Pani zgodą, sąd może potraktować jego pobyt jako użyczenie albo inny nieodpłatny stosunek korzystania z lokalu. W praktyce należy więc najpierw tę zgodę wyraźnie cofnąć, najlepiej na piśmie, a dopiero później kierować sprawę do sądu, jeśli pasierb nie opuści mieszkania dobrowolnie.

Uprawnienie męża do korzystania z mieszkania należącego do żony w celu zaspokajania potrzeb rodziny nie oznacza automatycznie, że pełnoletni syn męża uzyskuje samodzielne prawo do lokalu właścicielki. W podobnych sprawach znaczenie ma także to, czy pasierb jest jeszcze realnie utrzymywany jako członek rodziny, czy przeciwnie: jest osobą dorosłą, nie dokłada starań o samodzielność i swoim zachowaniem uniemożliwia spokojne zamieszkiwanie. Zobacz szerzej: uprawnieniu małżonka do mieszkania.

Czy zameldowanie pasierba ma znaczenie?

Zameldowanie ma charakter ewidencyjny. Sam meldunek nie tworzy prawa do mieszkania, a brak meldunku nie pozwala na natychmiastowe wyrzucenie osoby, która faktycznie w lokalu mieszka. W opisanej sytuacji istotniejsze jest to, czy pasierb ma jakikolwiek tytuł prawny do lokalu, czy tylko korzystał z mieszkania za zgodą właścicielki lub za zgodą ojca tolerowaną przez właścicielkę.

Jeżeli pasierb nie jest zameldowany w Pani mieszkaniu, nie trzeba prowadzić osobnej sprawy o jego wymeldowanie. Gdyby jednak był zameldowany, samo wymeldowanie nie zastąpiłoby procedury opuszczenia lokalu. Administracyjne wymeldowanie dorosłego dziecka jest możliwe zasadniczo wtedy, gdy dana osoba faktycznie opuściła miejsce pobytu, a nie jako sposób na usunięcie osoby nadal zamieszkującej w mieszkaniu.

Obowiązek alimentacyjny macochy wobec pasierba

Przez zawarcie małżeństwa z ojcem pasierba stała się Pani jego macochą. Z tego faktu nie wynika jednak automatyczny obowiązek utrzymywania pełnoletniego pasierba ani zapewniania mu mieszkania. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje szczególny obowiązek alimentacyjny między pasierbem a macochą albo ojczymem, ale tylko wtedy, gdy żądanie alimentów odpowiada zasadom współżycia społecznego.

Zgodnie z art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od żony swojego ojca, która nie jest jego matką, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Do tego obowiązku stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. W przypadku pełnoletniego pasierba znaczenie ma więc zwłaszcza to, czy znajduje się on w niedostatku, czy ma możliwości pracy, czy uczy się, czy stara się o samodzielne utrzymanie oraz czy jego rodzice biologiczni mogą zaspokoić jego potrzeby.

W praktyce sąd badałby całość relacji rodzinnych: jak długo pasierb mieszkał z macochą, czy był przez nią wychowywany i utrzymywany, czy między stronami istniała więź rodzinna, jak wygląda sytuacja majątkowa macochy oraz czy żądanie pasierba nie byłoby sprzeczne z poczuciem słuszności. Zachowanie pasierba opisane w pytaniu, czyli brak pracy, brak udziału w kosztach, awantury, hałaśliwe imprezy i lekceważenie domowników, przemawia przeciwko uznaniu, że macocha powinna dalej ponosić ciężar jego utrzymania.

Warto też pamiętać o art. 144¹ K.r.o., zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ponadto art. 133 § 3 K.r.o. pozwala rodzicom uchylić się od alimentów wobec pełnoletniego dziecka, jeżeli świadczenia wiążą się z nadmiernym uszczerbkiem albo dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Przy pasierbie nie jest to proste automatyczne przełożenie, ale argument o braku starań o samodzielność będzie istotny.

Stanowisko Sądu Najwyższego w sprawach alimentów od macochy lub ojczyma

W orzecznictwie podkreśla się, że sam fakt zawarcia małżeństwa z rodzicem dziecka nie wystarcza do obciążenia macochy lub ojczyma alimentami. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 kwietnia 1968 r., sygn. akt III CZP 27/68, wskazał, że obowiązek alimentacyjny ojczyma albo macochy istnieje tylko wtedy, gdy odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Obowiązek ten nie powinien także wyprzedzać obowiązku rodziców biologicznych dziecka.

Dla Pani oznacza to, że ewentualny spór o alimenty nie przekreśla możliwości żądania wyprowadzki, ale może pojawić się jako argument obronny pasierba. Właśnie dlatego przed skierowaniem sprawy do sądu warto uporządkować dowody: dokumenty potwierdzające własność mieszkania, korespondencję z pasierbem, dowody awantur, interwencji Policji, nagminnego zakłócania ciszy nocnej, odmowy dokładania się do kosztów oraz informacje o jego wieku, wykształceniu, pracy lub możliwościach zatrudnienia.

Wezwanie do wyprowadzki i wypowiedzenie użyczenia

Pierwszym praktycznym krokiem powinno być pisemne wezwanie pasierba do opuszczenia i wydania lokalu. W piśmie należy wskazać, że jest Pani właścicielką mieszkania, cofa Pani zgodę na dalsze zamieszkiwanie albo wypowiada użyczenie oraz wyznacza termin dobrowolnej wyprowadzki. Warto zażądać również zabrania rzeczy osobistych i zwrotu kluczy.

Przepisy nie przewidują jednego sztywnego terminu wypowiedzenia dla każdej sytuacji nieodpłatnego zamieszkiwania członka rodziny w lokalu. Termin powinien być rozsądny i możliwy do wykonania, na przykład 14 albo 30 dni, a przy wieloletnim stałym zamieszkiwaniu można rozważyć dłuższy termin, aby nie narazić się na zarzut działania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego. W konkretnych sprawach sądy mogą różnie oceniać, czy relację należy traktować jako użyczenie, zgodę grzecznościową czy inny tytuł do korzystania z lokalu.

Dla porównania analogiczna mechanika dla dziecka biologicznego również zwykle zaczyna się od cofnięcia zgody na dalsze zamieszkiwanie, wezwania do wyprowadzki i dopiero później skierowania sprawy do sądu, jeżeli dorosłe dziecko nie chce opuścić lokalu dobrowolnie.

Pozew o eksmisję albo wydanie lokalu

Jeżeli pasierb nie wyprowadzi się po wezwaniu, zasadniczą drogą jest pozew do sądu cywilnego. W zależności od okoliczności sprawy żądanie może być oparte na prawie własności, czyli art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym właściciel może żądać wydania rzeczy od osoby, która faktycznie nią włada, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne wobec właściciela uprawnienie do władania rzeczą. W sprawach mieszkaniowych żądanie formułuje się praktycznie jako nakazanie opróżnienia, opuszczenia i wydania lokalu.

Jeżeli podstawowym problemem jest rażąco naganne zachowanie pasierba, można rozważyć także art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów. Przepis ten pozwala współlokatorowi wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka lub innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli ten swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Nie wystarczy zwykły konflikt rodzinny. Potrzebne są dowody zachowań powtarzalnych, poważnych albo szczególnie uciążliwych, takich jak awantury, agresja, uporczywe zakłócanie spokoju, niszczenie rzeczy lub sprowadzanie osób zagrażających bezpieczeństwu domowników.

W pozwie warto jasno rozdzielić dwie kwestie: po pierwsze brak prawa pasierba do dalszego korzystania z mieszkania, a po drugie jego zachowanie uniemożliwiające spokojne wspólne zamieszkiwanie. Sąd może badać, czy pasierb był lokatorem w rozumieniu ustawy o ochronie praw lokatorów i czy trzeba orzekać o uprawnieniu do lokalu socjalnego. To zależy od podstawy jego zamieszkiwania, sytuacji życiowej, wieku, zdrowia i możliwości utrzymania się.

Co zrobić, gdy pasierb jest agresywny albo stosuje przemoc domową?

Jeżeli zachowanie pasierba wykracza poza konflikt domowy i obejmuje przemoc, groźby, nękanie, niszczenie rzeczy lub realne zagrożenie bezpieczeństwa, nie należy ograniczać się wyłącznie do cywilnego wezwania do wyprowadzki. W takiej sytuacji warto wzywać Policję, dokumentować interwencje, rozważyć zawiadomienie o przestępstwie oraz skorzystać z instrumentów przewidzianych w przepisach o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Policjant może w określonych sytuacjach wydać wobec osoby stosującej przemoc domową nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakazy zbliżania się, kontaktowania albo wstępu do określonych miejsc. Można także wystąpić do sądu o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania. Ten tryb służy jednak ochronie przed przemocą, a nie zwykłemu rozwiązaniu sporu o dorosłego domownika, który jest uciążliwy, ale nie stosuje przemocy.

FAQ

Czy mogę od razu wyrzucić rzeczy pasierba z mieszkania?

Nie jest to bezpieczne rozwiązanie. Nawet jeżeli jest Pani właścicielką mieszkania, osoba faktycznie zamieszkująca w lokalu może bronić się zarzutem naruszenia posiadania. Najpierw należy cofnąć zgodę na zamieszkiwanie, wezwać do wyprowadzki, a przy braku dobrowolnego opuszczenia lokalu wystąpić do sądu.

Czy brak zameldowania oznacza, że pasierb nie ma żadnych praw?

Brak zameldowania ułatwia argumentację, że pasierb nie ma formalnego związku z lokalem, ale nie rozstrzyga sprawy samodzielnie. Najważniejsze jest to, czy przysługuje mu tytuł prawny do mieszkania albo czy jego pobyt był tylko tolerowany za zgodą właścicielki.

Czy pasierb może żądać alimentów od macochy?

Może próbować, ale takie roszczenie jest wyjątkowe. Musiałby wykazać przesłanki alimentacyjne oraz to, że żądanie wobec macochy odpowiada zasadom współżycia społecznego. Sąd oceni także sytuację rodziców biologicznych, relacje rodzinne, zachowanie pasierba i jego starania o samodzielność.

Jaki termin wyprowadzki należy dać pełnoletniemu pasierbowi?

Nie ma jednego ustawowego terminu dla każdej takiej sprawy. Termin powinien być rozsądny i dostosowany do okoliczności. W praktyce często wyznacza się 14 albo 30 dni, a przy długotrwałym zamieszkiwaniu można rozważyć dłuższy termin, zwłaszcza gdy zależy Pani na ograniczeniu ryzyka zarzutu nadużycia prawa.

Czy mąż może sprzeciwić się wyprowadzce swojego pełnoletniego syna?

Mąż może nie zgadzać się z Pani decyzją, ale jeżeli mieszkanie należy wyłącznie do Pani, a pasierb nie ma własnego tytułu prawnego, sam sprzeciw męża nie daje pasierbowi automatycznego prawa do stałego zamieszkiwania. W sporze sądowym znaczenie może mieć jednak to, czy mieszkanie służy zaspokajaniu potrzeb rodziny i jak wygląda rzeczywista sytuacja pasierba.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji ma Pani realne podstawy, aby żądać od pełnoletniego pasierba opuszczenia mieszkania, zwłaszcza jeżeli lokal należy do Pani, pasierb nie ponosi kosztów utrzymania, nie pracuje, zakłóca spokój i nie podejmuje starań o samodzielność. Należy jednak działać formalnie: pisemnie cofnąć zgodę na zamieszkiwanie lub wypowiedzieć użyczenie, wyznaczyć termin wyprowadzki, zgromadzić dowody i w razie odmowy skierować sprawę do sądu.

Obowiązek alimentacyjny macochy wobec pasierba nie powstaje automatycznie. Jest oceniany wyjątkowo, przez pryzmat zasad współżycia społecznego, relacji rodzinnych, niedostatku pasierba oraz możliwości jego rodziców biologicznych. Im bardziej pasierb jest osobą dorosłą, zdolną do pracy i rażąco narusza zasady wspólnego zamieszkiwania, tym słabsze są jego argumenty przeciwko wyprowadzce i ewentualnemu roszczeniu o alimenty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 28¹, art. 133, art. 144 i art. 144¹.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 222 § 1 oraz przepisy o użyczeniu.
3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego - Dz.U. 2001 nr 71 poz. 733, w szczególności art. 13 ust. 2.
4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493, w szczególności art. 11a.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1968 r., sygn. akt III CZP 27/68.