Ustalenie właściwości miejscowej sądu w sprawie o alimenty

Czy powód może wybrać sąd w sprawie o alimenty?

Podstawowa zasada z art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego jest prosta: pozew wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. W sprawach alimentacyjnych ustawodawca przewidział jednak ważne ułatwienie dla osoby uprawnionej do alimentów.

Zgodnie z art. 32 k.p.c. powództwo o roszczenie alimentacyjne można wytoczyć również według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Oznacza to, że osoba, która dochodzi alimentów albo domaga się ich podwyższenia, ma wybór: może złożyć pozew do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego albo do sądu właściwego dla własnego miejsca zamieszkania.

W praktyce jest to szczególnie istotne, gdy strony mieszkają w różnych województwach, jedna ze stron ma problemy zdrowotne, ograniczoną mobilność albo ponosiłaby znaczne koszty dojazdu. Jeżeli uprawniony do alimentów chce ustalić, w którym sądzie miejscowo złoży pozew, powinien najpierw sprawdzić, czy jest to zwykła sprawa krajowa, czy sprawa z elementem zagranicznym.

Jaki sąd rozpoznaje pozew o alimenty, podwyższenie albo obniżenie alimentów?

Sprawy o alimenty należą co do zasady do sądu rejonowego. Wynika to z ogólnej reguły, że sądy rejonowe rozpoznają sprawy, które nie zostały zastrzeżone dla sądów okręgowych. Nawet przy wysokiej wartości przedmiotu sporu sprawy o alimenty są wyłączone z właściwości sądu okręgowego przewidzianej dla wielu spraw majątkowych.

Po prawomocnym rozwodzie albo po wcześniejszym wyroku alimentacyjnym pozew o zmianę alimentów składa się więc zwykle do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Jeżeli jednak żądanie alimentów jest rozpoznawane w trwającej jeszcze sprawie o rozwód lub separację, kwestią alimentów może zajmować się sąd prowadzący tę sprawę.

W pozwie trzeba oznaczyć sąd, strony, żądanie, wysokość alimentów, uzasadnienie oraz dowody. Przy żądaniu wyższych alimentów pomocne są rachunki, faktury, zaświadczenia, dokumentacja medyczna i zestawienie wydatków. W sprawach dotyczących dzieci warto też zadbać o rzetelne dokumentowanie wydatków na dziecko.

Pozew o podwyższenie alimentów a właściwość miejscowa

Jeżeli osoba uprawniona do alimentów chce domagać się wyższej kwoty, składa pozew o podwyższenie alimentów. Podstawą merytoryczną takiego żądania jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.

Zmiana stosunków może polegać między innymi na wzroście usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, pogorszeniu jego stanu zdrowia, wzroście kosztów leczenia, nauki lub utrzymania, a także na poprawie możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. W przypadku alimentów na byłego małżonka znaczenie może mieć także zmiana sytuacji zdrowotnej, zawodowej i finansowej po rozwodzie.

Żądanie podwyższenia alimentów jest w orzecznictwie traktowane jako roszczenie alimentacyjne. Dlatego uprawniony może powołać się na art. 32 k.p.c. i wnieść pozew do sądu swojego miejsca zamieszkania, nawet jeżeli zobowiązany mieszka w innym mieście lub województwie.

Pozew o obniżenie alimentów a sąd właściwy

Inaczej wygląda sytuacja osoby zobowiązanej do płacenia alimentów, która chce ich obniżenia. Taki powód nie dochodzi alimentów dla siebie, lecz żąda zmniejszenia własnego obowiązku. Z tego względu nie korzysta z ułatwienia przewidzianego w art. 32 k.p.c. dla osoby uprawnionej.

W typowej sprawie o obniżenie alimentów pozwanym jest osoba uprawniona do alimentów. Pozew należy więc złożyć do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania uprawnionego, czyli pozwanego. Jeżeli zobowiązany złoży pozew do niewłaściwego sądu, sprawa może zostać przekazana sądowi właściwemu, co zwykle wydłuża postępowanie.

Przy pozwie o obniżenie alimentów trzeba wykazać istotną zmianę stosunków, na przykład trwałe pogorszenie możliwości zarobkowych, poważną chorobę, utratę źródła dochodu niezawinioną przez zobowiązanego albo istotną poprawę sytuacji uprawnionego. Sama niechęć do dalszego płacenia alimentów, zmiana miejsca zamieszkania albo przejściowe trudności finansowe nie zawsze wystarczą.

Co zrobić, gdy strony mieszkają za granicą?

Gdy jedna ze stron mieszka za granicą, samo ustalenie sądu miejscowo właściwego w Polsce może nie wystarczyć. Najpierw należy ocenić, czy polski sąd ma jurysdykcję, czyli czy w ogóle może rozpoznać sprawę. Dopiero później ustala się, który konkretnie sąd w Polsce będzie właściwy miejscowo.

W sprawach unijnych duże znaczenie ma rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 dotyczące zobowiązań alimentacyjnych. Przewiduje ono między innymi jurysdykcję sądu zwykłego miejsca pobytu pozwanego albo wierzyciela alimentacyjnego. W sprawach dotyczących Ukrainy i innych państw spoza Unii Europejskiej mogą dojść dodatkowe regulacje międzynarodowe, dlatego w pierwszej kolejności trzeba zbadać jurysdykcję w sprawach polsko-ukraińskich oraz możliwość późniejszego wykonania orzeczenia.

Jeżeli uprawniony mieszka w Polsce, a zobowiązany za granicą, polski sąd często może być właściwy, ale zależy to od miejsca pobytu stron, obywatelstwa, rodzaju sprawy, wcześniejszych orzeczeń oraz tego, czy chodzi o ustalenie, podwyższenie, obniżenie czy egzekucję alimentów.

Opłaty i wartość przedmiotu sporu

Osoba dochodząca roszczeń alimentacyjnych nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych przy wnoszeniu pozwu. Zwolnienie obejmuje stronę dochodzącą alimentów, a także stronę pozwaną w sprawie o obniżenie alimentów.

Osoba zobowiązana, która sama wnosi pozew o obniżenie alimentów, powinna natomiast liczyć się z opłatą od pozwu według zasad ogólnych dla spraw majątkowych. Wartość przedmiotu sporu w sprawach o świadczenia powtarzające się ustala się zasadniczo jako sumę świadczeń za jeden rok. Przy obniżeniu alimentów najczęściej znaczenie ma roczna różnica między alimentami dotychczasowymi a żądaną niższą kwotą.

Jeżeli sytuacja finansowa powoda jest trudna, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Trzeba wtedy rzetelnie wykazać stan rodzinny, majątek, dochody i stałe wydatki.

FAQ

Czy mogę złożyć pozew o podwyższenie alimentów w sądzie swojego miejsca zamieszkania?

Tak, jeżeli jesteś osobą uprawnioną do alimentów. Art. 32 k.p.c. pozwala wytoczyć powództwo o roszczenie alimentacyjne według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Dotyczy to także żądania podwyższenia alimentów.

Czy osoba płacąca alimenty może wybrać swój sąd przy pozwie o obniżenie alimentów?

Zasadniczo nie. Osoba zobowiązana, która żąda obniżenia alimentów, pozywa osobę uprawnioną, więc powinna kierować pozew do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania uprawnionego.

Czy sprawa o alimenty zawsze trafia do sądu rejonowego?

Po prawomocnym zakończeniu sprawy rozwodowej pozew o alimenty, podwyższenie albo obniżenie alimentów składa się co do zasady do sądu rejonowego. Jeżeli alimenty są rozpoznawane w trwającej sprawie rozwodowej, zajmuje się nimi sąd prowadzący rozwód.

Co się stanie, jeśli pozew trafi do niewłaściwego sądu?

Sąd, który stwierdzi swoją niewłaściwość, powinien przekazać sprawę sądowi właściwemu. Nie oznacza to zwykle definitywnej utraty sprawy, ale może spowodować opóźnienie i dodatkową wymianę pism.

Czy zły stan zdrowia wpływa na właściwość sądu?

Sam zły stan zdrowia nie tworzy osobnej podstawy właściwości miejscowej, ale w sprawie o alimenty osoba uprawniona i tak może skorzystać z art. 32 k.p.c. i wybrać sąd swojego miejsca zamieszkania. Problemy zdrowotne mogą być natomiast ważnym argumentem merytorycznym przy podwyższeniu alimentów.

Czy w sprawie z osobą mieszkającą za granicą obowiązują te same zasady?

Nie zawsze. W sprawach transgranicznych najpierw bada się jurysdykcję, czyli czy sprawę może rozpoznać sąd polski. Dopiero potem ustala się, który sąd w Polsce jest właściwy miejscowo.

Podsumowanie

Jeżeli jako osoba uprawniona do alimentów chcesz złożyć pozew o alimenty albo ich podwyższenie, możesz zasadniczo wybrać sąd rejonowy swojego miejsca zamieszkania albo sąd miejsca zamieszkania pozwanego. To rozwiązanie ma ułatwić dochodzenie alimentów osobie, która potrzebuje wsparcia.

Jeżeli natomiast to osoba zobowiązana chce obniżyć alimenty, zwykle musi pozwać osobę uprawnioną przed sąd jej miejsca zamieszkania. W sprawach transgranicznych konieczne jest dodatkowe sprawdzenie jurysdykcji, bo sama polska właściwość miejscowa nie przesądza jeszcze, że polski sąd może rozpoznać sprawę.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 16, art. 17, art. 22, art. 27, art. 32 i art. 200 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 135 i art. 138 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 96 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
4. Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie zobowiązań alimentacyjnych - EUR-Lex.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 24/91.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 1955 r., sygn. akt I CO 8/55.