Podział majątku za granicą – mieszkanie w Irlandii

Czy można podzielić w Polsce majątek położony za granicą?

Co do zasady małżonkowie mogą uregulować między sobą podział majątku wspólnego w Polsce, jeżeli ich stosunki majątkowe podlegają prawu polskiemu albo strony chcą zawrzeć umowę rozliczającą ich wzajemne prawa i obowiązki. Trzeba jednak odróżnić dwa skutki takiej umowy: rozliczenie między małżonkami oraz skuteczne przeniesienie prawa własności nieruchomości w zagranicznym rejestrze.

Jeżeli małżonkowie posiadają mieszkanie w Irlandii, polska umowa może określać, komu ostatecznie ma przypaść lokal, kto ma spłacić drugiego małżonka, kto ponosi koszty kredytu i kto ma wykonać dalsze formalności. Nie oznacza to jednak automatycznie, że irlandzki rejestr nieruchomości dokona wpisu wyłącznie na podstawie polskiego aktu. W praktyce taki podział majątku za granicą trzeba skoordynować z prawem państwa, w którym znajduje się składnik majątku.

Najważniejsza zasada jest praktyczna: o tym, czy i jak można wpisać zmianę właściciela nieruchomości, decyduje prawo miejsca położenia nieruchomości oraz wymogi tamtejszego rejestru. Dlatego przy mieszkaniu w Irlandii zwykle potrzebna będzie konsultacja z lokalnym prawnikiem albo przygotowanie dokumentów akceptowanych przez irlandzki system rejestrowy.

Kiedy można dokonać podziału majątku wspólnego?

Podstawowe znaczenie ma art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi:

§ 1. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

§ 2. Do majątku wspólnego należą w szczególności:

1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;

2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;

3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;

4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Dopóki trwa wspólność ustawowa, żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który przypadłby mu w poszczególnych przedmiotach w razie ustania wspólności. Podział jest więc zasadniczo aktualny dopiero po ustaniu wspólności, np. po rozwodzie, separacji, zawarciu umowy majątkowej ustanawiającej rozdzielność albo po sądowym ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Powiązany problem omawia artykuł o majątku po rozwodzie Polki i Niemca.

Po ustaniu wspólności majątkowej stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności i o dziale spadku, w szczególności art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 1037 Kodeksu cywilnego. Podział może nastąpić umownie, jeżeli małżonkowie są zgodni, albo sądownie, jeżeli spór dotyczy składu majątku, wartości składników, wysokości spłat, nakładów lub kredytu.

Forma umowy o podział majątku

Umowa o podział majątku wspólnego podlega ogólnym uregulowaniom prawa zobowiązań, w tym przepisom o formie czynności prawnych. Jeżeli jednak w skład dzielonego majątku wchodzi nieruchomość, zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. W praktyce podział majątku u notariusza jest najprostszy wtedy, gdy małżonkowie są zgodni co do wszystkich istotnych elementów.

Przy nieruchomości położonej w Polsce akt notarialny jest dokumentem potrzebnym do dokonania wpisu w księdze wieczystej. Przy nieruchomości położonej za granicą polski akt notarialny może być ważnym dokumentem rozliczeniowym między małżonkami, ale nie przesądza sam przez się, że zagraniczny rejestr uzna go za wystarczającą podstawę wpisu.

Nieruchomość w Irlandii a prawo miejsca położenia nieruchomości

W przypadku nieruchomości kluczowe znaczenie ma prawo państwa, w którym nieruchomość jest położona. Dotyczy to zwłaszcza wymogów rejestrowych, dokumentów potrzebnych do przeniesienia tytułu prawnego, opłat, podatków oraz zasad działania lokalnych organów lub rejestrów.

W polskim prawie prywatnym międzynarodowym przyjmuje się, że prawa rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym znajduje się ich przedmiot. Podobną praktyczną zasadę potwierdzają regulacje unijne dotyczące małżeńskich ustrojów majątkowych: nawet jeżeli dla rozliczeń między małżonkami właściwe jest jedno prawo, wymogi wpisu do rejestru nieruchomości i skutki tego wpisu ocenia się według prawa państwa prowadzącego rejestr.

Dlatego przy mieszkaniu w Irlandii bezpieczne rozwiązanie polega zwykle na rozdzieleniu sprawy na dwa etapy. Najpierw małżonkowie ustalają w Polsce zasady rozliczeń: komu przypadnie mieszkanie, jaka będzie spłata, kto odpowiada za kredyt i koszty. Następnie wykonują czynności wymagane przez prawo irlandzkie, aby doprowadzić do realnej zmiany tytułu prawnego albo wpisu w rejestrze.

Kredyt hipoteczny i spłaty między małżonkami

Jeżeli mieszkanie w Irlandii zostało kupione na kredyt, sam podział majątku nie zmienia automatycznie umowy kredytowej. Bank nadal może traktować oboje małżonków jako dłużników, dopóki nie wyrazi zgody na zmianę umowy, przejęcie długu albo zwolnienie jednego z małżonków z odpowiedzialności.

W umowie o podział majątku można ustalić, że jeden z małżonków przejmuje ciężar spłaty rat i zwróci drugiemu określone kwoty. Takie postanowienie działa jednak przede wszystkim między małżonkami. Wobec banku skuteczne będzie dopiero wtedy, gdy bank zaakceptuje zmianę dłużników albo podpisze stosowny aneks.

Trzeba też pamiętać o rozliczeniu nakładów i wydatków. Jeżeli jedno z małżonków po ustaniu wspólności spłaca raty kredytu, utrzymuje lokal, opłaca remonty albo ponosi koszty podatkowe, może powstać roszczenie o odpowiednie rozliczenie tych wydatków przy podziale majątku. Ocena zależy jednak od dat, źródeł finansowania i tego, czy wydatki zwiększyły wartość majątku.

Czy można zrobić częściowy podział majątku?

Tak. Prawo dopuszcza częściowy podział majątku wspólnego. Jest to szczególnie przydatne wtedy, gdy część składników łatwo rozliczyć w Polsce, a część wymaga formalności zagranicznych. Małżonkowie mogą więc osobno uregulować np. samochód, rachunki bankowe, oszczędności, wyposażenie mieszkania, rozliczenie nakładów lub spłat, a sprawę nieruchomości w Irlandii przeprowadzić według miejscowych wymogów.

Częściowy podział powinien być opisany jednoznacznie. W umowie warto wskazać, które składniki są objęte podziałem, które pozostają do późniejszego rozliczenia, czy strony zrzekają się dalszych roszczeń w określonym zakresie oraz jakie dokumenty mają jeszcze podpisać.

Co powinno znaleźć się w umowie?

Przy majątku położonym w Polsce i za granicą umowa powinna być możliwie precyzyjna. W szczególności warto uregulować:

• składniki majątku wspólnego objęte podziałem, z opisem nieruchomości, ruchomości, kont i zobowiązań,
• wartość poszczególnych składników oraz sposób ustalenia tej wartości,
• komu przypada konkretny składnik majątku,
• wysokość, termin i sposób zapłaty spłaty albo dopłaty,
• zasady rozliczenia kredytu, rat, ubezpieczenia, podatków, czynszu i kosztów utrzymania lokalu,
• obowiązek współpracy przy podpisaniu dokumentów wymaganych w Irlandii,
• konsekwencje zwłoki albo odmowy podpisania dalszych dokumentów,
• rozliczenie nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny albo z majątku wspólnego na majątek osobisty.

Jeżeli strony nie są zgodne, konieczne może być sądowe postępowanie o podział majątku. W takim postępowaniu sąd ustala skład i wartość majątku, rozlicza nakłady, może przyznać składnik jednemu z małżonków ze spłatą na rzecz drugiego oraz rozstrzygnąć inne sporne kwestie. Przy nieruchomości zagranicznej nadal trzeba jednak uwzględnić granice skuteczności polskiego rozstrzygnięcia wobec zagranicznego rejestru.

FAQ

Czy polski notariusz może podzielić mieszkanie w Irlandii?

Może sporządzić umowę regulującą rozliczenia między małżonkami, jeżeli sprawa podlega prawu polskiemu albo strony chcą w Polsce ustalić zasady rozliczeń. Nie oznacza to jednak automatycznej zmiany wpisu w irlandzkim rejestrze nieruchomości.

Czy polski akt notarialny wystarczy do przepisania nieruchomości za granicą?

Nie zawsze. Zagraniczny rejestr może wymagać dokumentów sporządzonych według prawa lokalnego, tłumaczeń, poświadczeń, dodatkowych formularzy albo udziału lokalnego prawnika. Trzeba to sprawdzić w państwie położenia nieruchomości.

Czy można podzielić tylko część majątku?

Tak. Częściowy podział majątku jest dopuszczalny. W praktyce można najpierw podzielić składniki położone w Polsce lub bezsporne, a nieruchomość zagraniczną rozliczyć później, po ustaleniu lokalnych wymogów.

Czy podział majątku zwalnia z kredytu hipotecznego?

Nie. Ustalenie między małżonkami, że jedna osoba spłaca kredyt, nie zwalnia drugiej wobec banku. Do skutecznej zmiany odpowiedzialności wobec banku potrzebna jest zgoda banku i zmiana umowy kredytowej.

Czy nieruchomość kupiona za granicą wchodzi do majątku wspólnego?

Może wchodzić do majątku wspólnego, jeżeli została nabyta w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków wspólnych. Trzeba jednak sprawdzić prawo właściwe dla ustroju majątkowego małżonków oraz dokumenty nabycia nieruchomości.

Co zrobić, gdy drugi małżonek nie chce podpisać dokumentów w Irlandii?

Warto zadbać, aby polska umowa zawierała wyraźny obowiązek współdziałania i skutki odmowy. Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, pozostaje droga sądowa, ale późniejsze wykonanie rozstrzygnięcia za granicą może wymagać odrębnych działań według prawa miejscowego.

Podsumowanie

Podział majątku wspólnego obejmujący mieszkanie w Irlandii wymaga ostrożnego zaplanowania. Polska umowa może skutecznie uporządkować rozliczenia między małżonkami, wysokość spłaty, zasady ponoszenia kosztów oraz obowiązek współdziałania przy dalszych czynnościach. Nie zastępuje jednak automatycznie formalności wymaganych przez prawo irlandzkie i lokalny rejestr nieruchomości.

Najbezpieczniej ustalić najpierw, jakie prawo reguluje stosunki majątkowe małżonków, czy wspólność majątkowa już ustała, jakie składniki mają zostać objęte podziałem i jakie dokumenty będą potrzebne za granicą. Dopiero wtedy można zdecydować, czy wystarczy umowa u polskiego notariusza, czy potrzebne będą równoległe czynności w Irlandii.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe - Dz.U. 2011 nr 80 poz. 432
4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
5. Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. dotyczące małżeńskich ustrojów majątkowych - EUR-Lex