Widzenia ojca z dzieckiem przed rozwodem

Kontakty ojca z dzieckiem przed rozwodem

Rozstanie rodziców nie zawiesza praw i obowiązków wobec dziecka. Zgodnie z art. 113 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej. Kontakty obejmują w szczególności odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, rozmowy, korespondencję oraz kontakt telefoniczny lub elektroniczny.

Jeżeli dziecko mieszka stale z jednym z rodziców, sposób kontaktów z drugim rodzicem rodzice powinni ustalić wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Gdy porozumienia nie ma, rozstrzyga sąd opiekuńczy. Dotyczy to zarówno rodziców pozostających jeszcze w małżeństwie, jak i rodziców żyjących w rozłączeniu, a także sytuacji, gdy ojciec pracuje za granicą i pojawia się w Polsce okresowo.

W praktyce największe problemy pojawiają się wtedy, gdy jeden z rodziców nagle chce intensywnie realizować kontakty, mimo że wcześniej rzadko uczestniczył w codziennej opiece. W takiej sytuacji nie chodzi o pozbawienie ojca relacji z dzieckiem, lecz o ustalenie takiego modelu spotkań, który pozwoli budować więź bez naruszania poczucia bezpieczeństwa dziecka. Szerzej ten problem opisuje także materiał o tym, jak wyglądają kontakty ojca z małym dzieckiem po rozstaniu rodziców.

Dobro małego dziecka jako granica sposobu widzeń

Sąd nie ustala kontaktów według wygody jednego z rodziców, lecz według dobra dziecka. Przy dziecku kilkumiesięcznym, rocznym czy dwuletnim znaczenie mają przede wszystkim: dotychczasowy rytm dnia, osoba głównego opiekuna, karmienie, sen, stan zdrowia, reakcje na zmianę otoczenia oraz realna więź z rodzicem, który domaga się kontaktów.

Nie jest więc przesądzone, że ojciec od razu powinien zabierać małe dziecko do siebie na kilka godzin albo na cały dzień. Jeżeli dziecko nie zna ojca, reaguje lękiem, po spotkaniach ma problemy ze snem, jest rozdrażnione albo trafia do środowiska pełnego nieznanych osób, można żądać kontaktów stopniowych: krótszych, częstszych, w znanym miejscu i początkowo w obecności matki lub innej osoby wskazanej przez sąd.

Podstawę prawną daje art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może ograniczyć kontakty, na przykład zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd, a w wyjątkowych przypadkach ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się.

Czy matka musi zgodzić się na zabieranie dziecka przez ojca?

Matka nie powinna bezpodstawnie blokować kontaktów ojca z dzieckiem, ponieważ kontakty są prawem dziecka i rodzica. Nie ma jednak obowiązku akceptowania każdego żądania ojca, jeżeli sposób spotkań jest nagły, nieprzewidywalny, niedostosowany do wieku dziecka albo może naruszać jego dobro.

Do czasu wydania orzeczenia przez sąd rodzice mają formalnie równe prawa, ale w razie konfliktu nie oznacza to prawa do samodzielnego narzucania drugiemu rodzicowi harmonogramu. Rozsądnym rozwiązaniem jest zaproponowanie kontaktów przejściowych, na przykład w domu dziecka, w obecności matki, przez 1–2 godziny, z możliwością stopniowego wydłużania spotkań po okresie adaptacji.

Jeżeli ojciec mieszka za granicą i przyjeżdża do Polski raz w miesiącu, sąd może ustalić kontakty bardziej skoncentrowane w czasie, ale nadal powinien uwzględnić wiek dziecka i przerwy między spotkaniami. Długie rozłąki mogą powodować, że dziecko potrzebuje ponownego oswojenia się z ojcem, zanim zostanie zabrane do innego mieszkania albo do dalszej rodziny.

Wniosek o ustalenie kontaktów i zabezpieczenie

Jeżeli rodzice nie są w stanie porozumieć się co do kontaktów, należy złożyć do sądu rodzinnego wniosek o ustalenie sposobu utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

We wniosku trzeba zaproponować konkretny harmonogram, a nie tylko ogólnie napisać, że kontakty mają odbywać się „w obecności matki”. Przykładowo można wnosić o kontakty w każdą środę od 16:00 do 18:00 oraz w co drugą sobotę od 10:00 do 12:00, w miejscu zamieszkania dziecka, w obecności matki przez pierwsze trzy miesiące, a następnie o stopniowe wydłużanie spotkań. Właśnie taka mechanika ograniczenia kontaktów pozwala sądowi ocenić, czy propozycja jest proporcjonalna i nastawiona na dobro dziecka.

Jeżeli sytuacja jest pilna, do wniosku należy dołączyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania postępowania. Sąd może wtedy tymczasowo określić zasady spotkań do czasu prawomocnego zakończenia sprawy. W postanowieniu o zabezpieczeniu może także, na wniosek uprawnionego, zagrozić obowiązanemu nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej za naruszenie obowiązków wynikających z zabezpieczenia.

Do wniosku warto dołączyć odpis aktu urodzenia dziecka, potwierdzenie uiszczenia opłaty sądowej, korespondencję rodziców, opis dotychczasowej opieki oraz dowody pokazujące reakcje dziecka. Obecnie od samodzielnego wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe w takiej sprawie pobierana jest co do zasady opłata stała 100 zł, chyba że szczególny tryb albo połączenie z innym postępowaniem uzasadnia inną ocenę kosztów.

Jakie dowody mogą mieć znaczenie?

W sprawach o kontakty ogólne obawy rodzica zwykle nie wystarczą. Sąd potrzebuje konkretnych faktów pokazujących, dlaczego proponowany sposób spotkań jest albo nie jest zgodny z dobrem dziecka. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza: wiek dziecka, dotychczasowa częstotliwość kontaktów z ojcem, reakcje dziecka po spotkaniach, zaburzenia snu, lęk, płacz, problemy zdrowotne, nieodpowiednie warunki opieki albo narażanie dziecka na konflikt dorosłych.

Pomocne bywają wiadomości SMS i e-maile, notatki z przebiegu kontaktów, zaświadczenia lekarskie, dokumentacja psychologiczna, zeznania świadków oraz opinia biegłych lub opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, jeżeli sąd uzna ją za potrzebną. W sprawach małych dzieci często ważna jest także ocena, czy więź z ojcem ma być budowana od podstaw, czy jedynie podtrzymywana.

Nie należy natomiast opierać sprawy wyłącznie na tym, że matka „nie ufa” ojcu. Trzeba wykazać, jakie konkretne zachowania ojca albo reakcje dziecka uzasadniają stopniowe kontakty, obecność matki albo zakaz zabierania dziecka poza miejsce zamieszkania.

Czy policja może pomóc ojcu zabrać dziecko?

Co do zasady ojciec nie może przyjść z policją i na tej podstawie zabrać dziecka, jeżeli nie ma orzeczenia sądu określającego sposób kontaktów albo innej podstawy prawnej. Policja nie ustala harmonogramu widzeń i nie rozstrzyga, czy dziecko ma zostać wydane ojcu na kilka godzin.

Jeżeli istnieje prawomocne orzeczenie albo zabezpieczenie kontaktów, niewykonywanie obowiązków nie polega zwykle na fizycznym odbieraniu dziecka przez policję. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje odrębną procedurę dotyczącą wykonywania kontaktów, w tym zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, a następnie nakazanie zapłaty, jeżeli rodzic nadal narusza obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody.

Policja może interweniować, gdy dochodzi do awantury, przemocy, zagrożenia bezpieczeństwa dziecka albo naruszenia porządku publicznego. Nie zastępuje jednak sądu rodzinnego w ustalaniu, czy kontakty mają odbywać się samodzielnie, w obecności matki, w domu dziecka czy poza nim.

Kontakty ojca mieszkającego za granicą

Praca ojca za granicą nie pozbawia go prawa do kontaktów, ale wpływa na sposób ich organizacji. Gdy ojciec przyjeżdża do Polski na kilka dni w miesiącu, harmonogram powinien być realny, przewidywalny i dostosowany do dziecka. Przy małym dziecku przerwy między kontaktami mogą powodować, że każde spotkanie wymaga krótkiego etapu oswojenia.

Wniosek do sądu może przewidywać kontakty osobiste podczas pobytów ojca w Polsce oraz krótkie, regularne kontakty na odległość, na przykład rozmowy wideo, jeżeli wiek dziecka i okoliczności na to pozwalają. U niemowląt i bardzo małych dzieci rozmowy zdalne mają ograniczone znaczenie, ale mogą służyć utrzymaniu rozpoznawalności głosu i twarzy rodzica.

Jeżeli ojciec chce włączać w kontakty swoją dalszą rodzinę, a dziecko reaguje silnym stresem, można wnosić o etapowe rozwiązanie: najpierw spotkania z samym ojcem, później krótkie spotkania z jedną dodatkową osobą, a dopiero po adaptacji szersze kontakty rodzinne. Sąd może też reagować, gdy konflikt rodziców przeradza się w presję na dziecko lub manipulowanie jego nastawieniem; w takich sytuacjach pomocny może być materiał o tym, co robić, gdy ojciec próbuje wpłynąć na dziecko.

Zmiana kontaktów w przyszłości

Ustalenie kontaktów nie musi być rozwiązaniem raz na zawsze. Zgodnie z art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Ma to szczególne znaczenie przy małych dzieciach, ponieważ ich potrzeby szybko się zmieniają.

Kontakty, które na początku powinny odbywać się w obecności matki i w domu dziecka, po kilku miesiącach mogą zostać rozszerzone, jeżeli ojciec konsekwentnie buduje więź, dziecko reaguje spokojnie, a rodzice potrafią współpracować. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: jeżeli kontakty powodują silny stres, ojciec narusza ustalenia albo naraża dziecko na konflikt, można wnosić o ich ograniczenie.

Przy okazji rozstania rodziców warto także uporządkować szersze kwestie opieki, miejsca zamieszkania dziecka i decydowania o sprawach dziecka. Pomocny może być tekst omawiający opiekę nad dzieckiem po rozpadzie związku.

FAQ

Czy przed rozwodem ojciec ma prawo do kontaktów z dzieckiem?

Tak. Prawo i obowiązek kontaktów istnieją niezależnie od rozwodu i niezależnie od tego, czy pozew rozwodowy został już złożony. Sporny może być jednak sposób wykonywania kontaktów, zwłaszcza gdy dziecko jest bardzo małe albo nie ma z ojcem utrwalonej więzi.

Czy można żądać, aby kontakty odbywały się w obecności matki?

Tak, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka. Sąd może zezwolić na kontakty tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd. Trzeba jednak wykazać, dlaczego taka obecność jest potrzebna, na przykład ze względu na wiek dziecka, brak więzi z ojcem lub silny stres po spotkaniach.

Czy matka może całkowicie odmówić ojcu widzeń?

Całkowita odmowa kontaktów powinna być wyjątkiem i wymaga poważnych powodów, takich jak zagrożenie dobra dziecka. Jeżeli problemem jest nie sam kontakt, lecz jego forma, bezpieczniej zaproponować inny model spotkań i wystąpić do sądu o uregulowanie kontaktów.

Do jakiego sądu składa się wniosek o ustalenie kontaktów?

Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli trwa już sprawa rozwodowa, kontakty i ich zabezpieczenie mogą być rozpoznawane w ramach postępowania rozwodowego.

Ile kosztuje wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem?

Od samodzielnego wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe pobierana jest obecnie co do zasady opłata stała 100 zł. W konkretnej sprawie koszty mogą zależeć od trybu postępowania, połączenia kilku wniosków albo zwolnienia od kosztów sądowych.

Czy ojciec może przyjść z policją i zabrać dziecko?

Co do zasady nie. Policja nie ustala zasad widzeń i nie zastępuje sądu rodzinnego. Jeżeli nie ma orzeczenia albo zabezpieczenia kontaktów, ojciec nie może sam narzucić matce wydania dziecka. Przy istniejącym orzeczeniu spory o wykonywanie kontaktów rozwiązuje się przede wszystkim przez procedurę sądową, w tym sankcje pieniężne.

Podsumowanie

Widzenia ojca z dzieckiem przed rozwodem powinny być wykonywane w sposób, który buduje relację, ale nie narusza bezpieczeństwa emocjonalnego dziecka. Ojciec ma prawo do kontaktów, jednak nie oznacza to prawa do nagłego zabierania małego dziecka bez uzgodnień, szczególnie gdy dotychczasowa więź była słaba albo dziecko źle reaguje na zmianę otoczenia.

Najlepszym rozwiązaniem jest konkretne i przewidywalne uregulowanie kontaktów: najpierw między rodzicami, a gdy to niemożliwe – przez sąd rodzinny. Przy małych dzieciach uzasadnione może być stopniowe zwiększanie kontaktów, obecność matki, ograniczenie miejsca spotkań oraz zabezpieczenie zasad widzeń na czas postępowania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 113-113⁵.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 576 § 2, art. 756² oraz art. 598¹⁵ i nast.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.
4. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., sygn. akt III CZP 70/66.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2000 r., sygn. akt II CKN 869/00; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2000 r., sygn. akt I CKN 1115/00.