Alimenty z majątku wspólnego po rozwodzie

Czy można przejąć udział byłego małżonka w majątku za zaległe alimenty?

W opisanej sytuacji podstawowy problem polega na tym, że dług alimentacyjny jest długiem wobec dzieci. Rodzic, z którym dzieci mieszkają, zwykle działa w ich imieniu i odbiera alimenty, ale nie staje się przez to wierzycielem alimentacyjnym we własnym imieniu.

Oznacza to, że w umowie o podział majątku wspólnego między byłymi małżonkami nie powinno się wpisywać prostego postanowienia, że spłata należna byłemu mężowi zostaje zaliczona na poczet alimentów dla dzieci. Stronami podziału majątku są byli małżonkowie, natomiast wierzycielami alimentacyjnymi są dzieci. Brakuje więc tożsamości stron obu rozliczeń.

Jeżeli dzieci są małoletnie, trzeba dodatkowo pamiętać o zasadach zarządu ich majątkiem. Zrzeczenie się, umorzenie albo niekorzystne rozporządzenie zaległymi alimentami może zostać uznane za czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka i wymagać zgody sądu opiekuńczego. Jeżeli dzieci są pełnoletnie, to one decydują o swojej wierzytelności alimentacyjnej albo mogą udzielić pełnomocnictwa do działania w ich imieniu.

Podział majątku wspólnego obejmującego ruchomości

Po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej byli małżonkowie mogą dokonać podziału majątku wspólnego. Jeżeli w majątku są tylko ruchomości, takie jak meble, sprzęt AGD, RTV, wyposażenie domu albo obrazy, najczęściej wystarczy zwykła umowa pisemna. Dla bezpieczeństwa warto w niej dokładnie opisać składniki majątku, ich orientacyjną wartość, komu przypadają oraz czy przewidziano spłaty lub dopłaty.

Forma aktu notarialnego jest konieczna przede wszystkim wtedy, gdy podział obejmuje nieruchomość, użytkowanie wieczyste albo inne prawa, dla których ustawa wymaga szczególnej formy. Przy samych ruchomościach notariusz zwykle nie jest potrzebny, choć czasem strony wybierają tę formę dla większej pewności dowodowej.

Jeżeli nie ma zgody co do podziału, można złożyć wniosek do sądu. Opłata od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł.

W sprawie sądowej sąd może przyznać rzeczy jednemu z byłych małżonków i zasądzić spłatę na rzecz drugiego. Może też rozłożyć spłatę na raty, oznaczyć termin jej zapłaty, odsetki oraz sposób zabezpieczenia. Przy planowaniu rozliczeń warto odróżnić sam podział majątku a alimenty, bo są to dwa różne stosunki prawne, które mogą się jednak praktycznie ze sobą łączyć.

Jak skierować spłatę z podziału majątku na zaległe alimenty?

Najbezpieczniejszy praktycznie mechanizm polega na tym, że po ustaleniu spłaty należnej byłemu małżonkowi informuje się komornika prowadzącego egzekucję alimentów o istnieniu tej wierzytelności. Komornik może wtedy zająć wierzytelność byłego małżonka o zapłatę spłaty z podziału majątku.

Po zajęciu wierzytelności osoba zobowiązana do zapłaty spłaty nie powinna płacić jej byłemu małżonkowi, lecz komornikowi albo na wskazany rachunek depozytowy, zgodnie z treścią zajęcia. W praktyce oznacza to, że część albo całość spłaty może zostać przeznaczona na zaległe alimenty, odsetki i koszty egzekucyjne.

Aby ten sposób zadziałał, egzekucja alimentów powinna być aktywna, a komornik powinien dostać konkretne informacje: dane stron, sygnaturę sprawy o podział majątku albo kopię umowy, wysokość spłaty, termin płatności i informację, kto ma zapłacić. Jeżeli egzekucja została umorzona, trzeba rozważyć złożenie nowego wniosku egzekucyjnego z aktualnym tytułem wykonawczym.

Pierwszeństwo alimentów przy kilku egzekucjach

To, że były małżonek ma innych wierzycieli, nie przekreśla możliwości odzyskania alimentów. Zgodnie z art. 1025 Kodeksu postępowania cywilnego z kwoty uzyskanej z egzekucji w pierwszej kolejności zaspokaja się koszty egzekucyjne, a następnie wymagalne należności alimentacyjne. Przepis przewiduje także szczególne zabezpieczenie przyszłych należności alimentacyjnych w granicach określonych ustawą.

Dlatego zaległości alimentacyjne mają wysokie pierwszeństwo przed większością typowych długów prywatnych. Szczegółowe zasady omawia także artykuł o tym, jak działa pierwszeństwo zaspokojenia alimentów przy zbiegu egzekucji i innych zobowiązaniach.

Trzeba jednak odróżnić pierwszeństwo w planie podziału od gwarancji pełnego odzyskania pieniędzy. Jeżeli dłużnik nie ma majątku albo spłata z podziału majątku jest niska, egzekucja może pokryć tylko część zadłużenia. Wydzielona kwota jest zaliczana najpierw na koszty postępowania, następnie na odsetki, a dopiero potem na należność główną, chyba że z przepisów lub decyzji organu egzekucyjnego wynika inny sposób rozliczenia.

Podział bez spłat i dopłat a ryzyko skargi pauliańskiej

Przy ruchomościach o niewielkiej wartości byli małżonkowie czasem zawierają prostą umowę, w której ustalają, że całe wyposażenie mieszkania pozostaje przy jednym z nich, bez spłat i dopłat. Taki wariant może być praktyczny, gdy przedmioty są mało wartościowe, nie zostały zajęte przez komornika i obie strony świadomie akceptują rozliczenie.

Nie jest to jednak neutralne ryzyko, gdy osoba oddająca swój udział jest zadłużona. Jeżeli wskutek umowy dłużnik staje się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu, jego wierzyciele mogą próbować kwestionować czynność skargą pauliańską. Podstawą jest art. 527 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną wobec niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia wiedziała o tym albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

W relacjach rodzinnych znaczenie ma także domniemanie wiedzy osoby pozostającej z dłużnikiem w bliskim stosunku. Choć byli małżonkowie nie zawsze pozostają w bliskiej relacji faktycznej, w sporze wierzyciel może wykazywać, że druga strona wiedziała o zadłużeniu i o skutkach podziału majątku. Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności.

Sąd Najwyższy przyjmował, że umowa o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej może być zaskarżona skargą pauliańską, jeżeli została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której dłużnik oddaje wartościowe składniki majątku, nie otrzymując realnej spłaty.

Co powinno znaleźć się w umowie o podział ruchomości?

Jeżeli strony wybierają umowny podział ruchomości, dokument powinien być możliwie konkretny. Warto wskazać datę ustania wspólności majątkowej, listę rzeczy objętych podziałem, ich stan, szacunkową wartość, sposób wydania oraz informację, czy strony przewidują spłaty lub dopłaty.

Jeżeli spłata ma zostać zapłacona byłemu małżonkowi, a jednocześnie toczy się egzekucja alimentacyjna, dobrze jest ustalić termin płatności w taki sposób, aby wierzyciel alimentacyjny albo przedstawiciel ustawowy dziecka zdążył przekazać komornikowi informację o tej wierzytelności. Po otrzymaniu zajęcia należy wykonać wezwanie komornika, a nie płacić bezpośrednio dłużnikowi alimentacyjnemu.

Nie należy natomiast wpisywać do umowy pozornego rozliczenia, które ma ukryć majątek przed innymi wierzycielami. Taki zapis może być nieskuteczny, a przy większych kwotach może wywołać dodatkowe spory sądowe.

FAQ

Czy mogę sama zaliczyć spłatę z majątku na alimenty dziecka?

Co do zasady nie. Alimenty należą do dziecka, a podział majątku dotyczy byłych małżonków. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest doprowadzenie do zajęcia spłaty przez komornika prowadzącego egzekucję alimentów.

Czy umowa o podział ruchomości musi być u notariusza?

Przy samych ruchomościach zwykle wystarczy forma pisemna. Notariusz jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy podział obejmuje nieruchomość albo prawo wymagające aktu notarialnego.

Ile kosztuje sądowy wniosek o podział majątku?

Opłata stała wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku wspólnego, opłata wynosi 300 zł.

Czy alimenty mają pierwszeństwo przed innymi długami?

W egzekucji wymagalne należności alimentacyjne są zaspokajane w drugiej kategorii, po kosztach egzekucyjnych. Daje im to pierwszeństwo przed wieloma innymi należnościami, ale nie oznacza automatycznie pełnego odzyskania długu.

Co zrobić, gdy egzekucja alimentów została umorzona?

Warto sprawdzić, czy nadal istnieje tytuł wykonawczy i rozważyć złożenie nowego wniosku egzekucyjnego. Bez aktywnej egzekucji komornik nie zajmie spłaty z podziału majątku na poczet alimentów.

Czy inni wierzyciele mogą podważyć podział majątku?

Tak, jeżeli podział został dokonany z pokrzywdzeniem wierzycieli, zwłaszcza gdy dłużnik oddał wartościowy majątek bez realnej spłaty. W takiej sytuacji wierzyciel może rozważyć skargę pauliańską.

Podsumowanie

Podział majątku wspólnego może pomóc w odzyskaniu zaległych alimentów, ale nie przez proste potrącenie dokonane między byłymi małżonkami. Alimenty są wierzytelnością dziecka, dlatego najbezpieczniejszą drogą jest ustalenie spłaty należnej dłużnikowi alimentacyjnemu i przekazanie informacji komornikowi, aby zajął tę wierzytelność.

Przy niskiej wartości ruchomości strony mogą rozważyć prostą umowę pisemną. Przy większej wartości majątku, wielu wierzycielach albo braku zgody lepsze może być postępowanie sądowe lub starannie przygotowane porozumienie. Trzeba przy tym uważać na ryzyko skargi pauliańskiej i na ograniczenia związane z rozporządzaniem wierzytelnością alimentacyjną małoletnich dzieci.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, art. 210, art. 212, art. 527-534 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, art. 895-902 oraz art. 1025-1026 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 46 i art. 101 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 38 - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2004 r., sygn. akt III CK 469/02.