Rozwód z obywatelką Ukrainy w Polsce

Czy polski sąd ma jurysdykcję w sprawie o rozwód z obywatelką Ukrainy?

Rozwód z obywatelką Ukrainy może zostać przeprowadzony przed polskim sądem, jeżeli istnieje podstawa jurysdykcji międzynarodowej. Jurysdykcja odpowiada na pytanie, czy sprawę mogą rozpoznać sądy polskie jako sądy danego państwa. Nie należy jej utożsamiać ani z właściwością konkretnego sądu okręgowego w Polsce, ani z prawem materialnym, według którego zostanie oceniona dopuszczalność rozwodu.

Podstawowym punktem odniesienia w sprawach małżeńskich jest rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111. Przewiduje ono kilka alternatywnych podstaw jurysdykcji, związanych przede wszystkim ze zwykłym pobytem małżonków. Jurysdykcja może istnieć między innymi wtedy, gdy:

• małżonkowie mają zwykły pobyt w Polsce,
• ostatni wspólny zwykły pobyt małżonków znajdował się w Polsce i jedno z nich nadal tutaj zwykle przebywa,
• pozwana ma zwykły pobyt w Polsce,
• przy wspólnym wniosku jedno z małżonków ma zwykły pobyt w Polsce,
• powód ma zwykły pobyt w Polsce co najmniej od roku bezpośrednio przed wniesieniem pozwu,
• powód jest obywatelem polskim i ma zwykły pobyt w Polsce co najmniej od sześciu miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu.

Samo obywatelstwo polskie powoda nie wystarcza zatem do przyjęcia jurysdykcji na podstawie sześciomiesięcznego łącznika – trzeba również wykazać odpowiednio długi zwykły pobyt w Polsce. W relacji z Ukrainą należy ponadto uwzględnić obowiązującą umowę polsko-ukraińską z 24 maja 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych. Kodeks postępowania cywilnego, w tym art. 1103¹ K.p.c., ma znaczenie uzupełniające tam, gdzie jurysdykcji nie rozstrzyga wiążący instrument unijny lub umowa międzynarodowa.

Więcej wariantów dotyczących miejsca zamieszkania stron omawia artykuł o tym, gdzie złożyć pozew przy rozwodzie międzynarodowym.

Jaki sąd w Polsce jest właściwy?

Dopiero po ustaleniu, że jurysdykcję mają sądy polskie, można wskazać konkretny sąd. Sprawę o rozwód w pierwszej instancji rozpoznaje sąd okręgowy. Właściwość miejscową określa przede wszystkim art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego.

Powództwo ze stosunku małżeństwa wnosi się do sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w tym okręgu nadal ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli tej podstawy nie można zastosować, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy również takiej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Dlatego w pozwie warto precyzyjnie wskazać, gdzie małżonkowie ostatnio mieszkali razem, gdzie obecnie mieszka i zwykle przebywa powód oraz jaki jest aktualny adres pozwanej. Szerzej zasady te wyjaśnia poradnik o tym, w którym sądzie złożyć pozew o rozwód.

Jakie prawo stosuje polski sąd do rozwodu z obywatelką Ukrainy?

To najważniejsze rozróżnienie w sprawie międzynarodowej: fakt, że polski sąd ma jurysdykcję i może wydać wyrok rozwodowy, nie oznacza jeszcze automatycznie stosowania art. 56–58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw trzeba ustalić prawo właściwe dla rozwiązania małżeństwa.

W przypadku małżeństwa obywatela Polski i obywatelki Ukrainy nie można ograniczyć tej analizy wyłącznie do art. 54 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe. Polska i Ukraina są nadal związane umową z 24 maja 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych. Jej art. 26 zawiera szczególną regulację dotyczącą rozwodu i w zakresie przez nią uregulowanym ma pierwszeństwo przed ogólnymi normami ustawy krajowej.

Zgodnie z art. 26 umowy:

• jeżeli w chwili wszczęcia postępowania oboje małżonkowie są obywatelami tego samego państwa-strony, stosuje się prawo tego państwa,
• jeżeli jedno z małżonków jest obywatelem Polski, a drugie Ukrainy i oboje mają miejsce zamieszkania w Polsce albo oboje w Ukrainie, stosuje się prawo państwa ich wspólnego miejsca zamieszkania,
• jeżeli jedno z małżonków ma miejsce zamieszkania w Polsce, a drugie w Ukrainie, stosuje się prawo tego państwa, przed którego organem toczy się postępowanie rozwodowe.

Nie należy utożsamiać miejsca zamieszkania wyłącznie z meldunkiem. Przy ocenie znaczenie mają rzeczywiste okoliczności życiowe, a w innych normach kolizyjnych dodatkowo występuje pojęcie zwykłego pobytu.

Jeżeli konkretna sytuacja nie jest rozstrzygnięta przez umowę polsko-ukraińską, na przykład z powodu powiązania małżonków z państwem trzecim, trzeba ustalić prawo właściwe według art. 54 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe. Przepis przewiduje kolejno następujące łączniki:

1. w pierwszej kolejności rozwód podlega wspólnemu prawu ojczystemu małżonków z chwili żądania rozwodu,
2. jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego prawa ojczystego – prawu państwa, w którym oboje mają w tej chwili miejsce zamieszkania,
3. jeżeli nie mają wspólnego miejsca zamieszkania – prawu państwa ich ostatniego wspólnego zwykłego pobytu, pod warunkiem że jedno z nich nadal ma tam zwykły pobyt,
4. jeżeli żadna z tych okoliczności nie pozwala wskazać prawa właściwego – stosuje się prawo polskie.

W małżeństwie, w którym jeden małżonek ma wyłącznie obywatelstwo polskie, a drugi wyłącznie ukraińskie, nie ma wspólnego prawa ojczystego. Jeżeli do sprawy ma zastosowanie art. 54 Prawa prywatnego międzynarodowego, trzeba więc przejść do następnych łączników, zamiast automatycznie przyjmować prawo polskie.

Jeżeli norma kolizyjna wskaże prawo ukraińskie albo prawo innego państwa, polski sąd może nadal pozostawać właściwy do rozpoznania sprawy, ale powinien zastosować wskazane prawo materialne. Klauzula porządku publicznego pozwalająca wyjątkowo nie zastosować skutków prawa obcego sprzecznych z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego jest wyjątkiem, a nie sposobem na rutynowe zastępowanie prawa obcego prawem polskim.

Dokumenty i akt małżeństwa z Ukrainy

Ślub zawarty na Ukrainie może być podstawą postępowania rozwodowego w Polsce, jeżeli istnienie małżeństwa zostanie prawidłowo wykazane. Transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego jest praktyczna, ponieważ pozwala posługiwać się polskim odpisem aktu. Sama transkrypcja nie powoduje jednak, że polski sąd uzyskuje jurysdykcję, i nie przesądza o prawie właściwym dla rozwodu.

Jeżeli akt został już wpisany do polskiego rejestru, do pozwu można dołączyć odpowiedni odpis wydany przez polski USC. Jeżeli transkrypcji nie dokonano, konieczne jest przedstawienie wiarygodnego zagranicznego dokumentu stanu cywilnego, a sąd może wymagać jego tłumaczenia na język polski. Kwestie związane z dokumentem ślubu omawia również artykuł ślub za granicą a rozwód w Polsce.

Do sprawy najczęściej należy przygotować:

• pozew o rozwód z precyzyjnie sformułowanymi żądaniami,
• odpis aktu małżeństwa albo właściwy zagraniczny dokument potwierdzający małżeństwo,
• odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci, jeżeli w postępowaniu mają być rozstrzygane sprawy dzieci,
• dowód uiszczenia opłaty od pozwu w wysokości 600 zł,
• odpis pozwu oraz wymagane załączniki dla strony pozwanej,
• aktualny i możliwie dokładny adres pozwanej za granicą,
• dowody dotyczące rozkładu pożycia, a jeżeli właściwe jest prawo polskie i powód żąda ustalenia winy – także dowody istotne dla tego żądania,
• tłumaczenia dokumentów obcojęzycznych, jeżeli są wymagane w postępowaniu.

Zakres załączników zależy od treści żądań, sytuacji rodzinnej i prawa właściwego. W sprawie międzynarodowej nie należy automatycznie zakładać, że polski sąd mający jurysdykcję do rozwodu będzie również właściwy do rozstrzygnięcia wszystkich kwestii dotyczących dzieci, alimentów lub majątku.

Doręczenie pozwu żonie mieszkającej za granicą

Jeżeli żona mieszka poza Polską, sąd musi zapewnić prawidłowe doręczenie jej odpisu pozwu i załączników. W sprawach międzynarodowych właśnie doręczenie jest częstą przyczyną wydłużenia postępowania. Sama wiedza pozwanej o wniesieniu pozwu nie zastępuje formalnego doręczenia wymaganego przez właściwe przepisy.

W relacjach z Ukrainą możliwe są międzynarodowe tryby doręczania wynikające między innymi z Konwencji haskiej z 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych oraz z polsko-ukraińskiej umowy o pomocy prawnej z 1993 r. wraz z rozwiązaniami dotyczącymi współpracy organów obu państw. W trybie umowy dwustronnej znaczenie ma również język dokumentów – doręczenie według prawa państwa wezwanego jest ułatwione, gdy dokumenty sporządzono w języku ukraińskim albo dołączono uwierzytelnione tłumaczenie na ten język.

Ze względu na migrację ludności oraz sytuację wojenną szczególnie ważne jest ustalenie rzeczywistego, aktualnego adresu pozwanej. Możliwość doręczenia na konkretnym obszarze Ukrainy może wymagać sprawdzenia aktualnych informacji dotyczących współpracy sądowej.

Jeżeli żona przebywa nie w Ukrainie, lecz w innym państwie Unii Europejskiej objętym unijnymi zasadami doręczania, zastosowanie może mieć rozporządzenie (UE) 2020/1784 dotyczące doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych.

Jeżeli aktualny adres żony nie jest znany, powód powinien podjąć i wykazać realne próby jego ustalenia. Dopiero przy spełnieniu przesłanek określonych w Kodeksie postępowania cywilnego można rozważać ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Kurator nie służy do omijania doręczenia zagranicznego, gdy adres pozwanej jest znany lub możliwy do ustalenia.

Przesłanki rozwodu – po ustaleniu prawa właściwego

Dopiero gdy analiza kolizyjna prowadzi do prawa polskiego, przesłanki rozwiązania małżeństwa ocenia się według Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 56 K.r.o. rozwód może zostać orzeczony, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

Zupełność rozkładu oznacza zasadniczo ustanie więzi uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Utrzymywanie pewnych relacji gospodarczych z konieczności, na przykład z powodu wspólnego mieszkania albo rozliczeń, nie zawsze samo w sobie wyklucza zupełny rozkład. Trwałość oznacza natomiast, że w świetle okoliczności sprawy nie ma realnych widoków na powrót małżonków do wspólnego pożycia.

Jeżeli stosuje się prawo polskie, sąd bada również negatywne przesłanki rozwodu. Rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci albo gdy z innych względów byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Odrębne ograniczenie dotyczy sytuacji, w której rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi małżonek nie wyraża zgody, chyba że odmowa zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Także kwestia winy zależy od prawa właściwego. Jeżeli stosuje się polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy, sąd co do zasady orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia. Na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie.

Jeżeli natomiast właściwe okaże się prawo ukraińskie lub prawo innego państwa, nie wolno automatycznie przenosić na sprawę polskich przesłanek z art. 56–58 K.r.o. Sąd powinien najpierw ustalić treść właściwego prawa obcego, a następnie według niego ocenić żądanie rozwodu.

Skutki rozwodu, dzieci, alimenty i majątek – odrębne zagadnienia

Jurysdykcja i prawo właściwe dla samego rozwiązania małżeństwa nie przesądzają automatycznie wszystkich pozostałych kwestii rodzinnych. Szczególnej ostrożności wymaga sprawa wspólnych małoletnich dzieci. Jurysdykcję w zakresie władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów ustala się według odrębnych reguł, w których zasadnicze znaczenie ma zwykły pobyt dziecka. Polski sąd może więc mieć jurysdykcję do rozwodu, a jednocześnie nie mieć podstaw do rozstrzygnięcia części spraw dotyczących dziecka przebywającego stale za granicą.

Podobnie alimenty mają własne reguły jurysdykcyjne i kolizyjne. Dotyczy to zarówno świadczeń na dzieci, jak i ewentualnych roszczeń między małżonkami lub byłymi małżonkami. Problemy transgraniczne związane ze świadczeniami na dziecko omawia artykuł o alimentach na dziecko z Ukrainy.

Jeżeli do alimentów między byłymi małżonkami stosuje się prawo polskie, znaczenie mogą mieć przesłanki określone w art. 60 K.r.o., w tym niedostatek, wynik sprawy w zakresie winy oraz istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Nieformalne przekazywanie pieniędzy współmałżonkowi w czasie trwania małżeństwa nie jest tym samym co alimenty zasądzone po rozwodzie.

Także kwestie majątkowe należy oddzielić od samego rozwodu. Wyrok rozwodowy nie oznacza automatycznego przeprowadzenia podziału majątku. W sprawie z elementem zagranicznym trzeba ponadto odrębnie ustalić prawo właściwe dla małżeńskiego ustroju majątkowego oraz jurysdykcję w ewentualnej sprawie majątkowej.

Na gruncie prawa polskiego prawomocny rozwód powoduje ustanie małżeństwa, a byli małżonkowie nie dziedziczą po sobie z ustawy w charakterze małżonków. Jeżeli były małżonek wskutek ślubu zmienił nazwisko, art. 59 K.r.o. pozwala obecnie na powrót do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa przez oświadczenie złożone przed kierownikiem USC albo konsulem w terminie jednego roku od uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu.

Rozwód może również wpływać na sytuację pobytową cudzoziemca, jeżeli jego tytuł pobytowy był związany z małżeństwem. Jest to jednak odrębne zagadnienie administracyjne i wymaga sprawdzenia podstawy konkretnego zezwolenia pobytowego.

FAQ

Źródła:

1. Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzona w Kijowie 24 maja 1993 r. – Dz.U. 1994 nr 96 poz. 465
2. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe – tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 503
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236
5. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – ELI
6. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. – EUR-Lex
7. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 dotyczące doręczania dokumentów – EUR-Lex
8. Ministerstwo Sprawiedliwości, informacje dotyczące współpracy prawnej z Ukrainą – gov.pl