Podział działalności gospodarczej między małżonków

Czy działalność gospodarcza męża lub żony wchodzi do majątku wspólnego?

W małżeństwie bez rozdzielności majątkowej z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Wynika to z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego samo to, że działalność gospodarcza jest zarejestrowana tylko na męża albo tylko na żonę, nie przesądza jeszcze, że cała firma należy wyłącznie do tego małżonka. Trzeba ustalić przede wszystkim:

• kiedy działalność została założona lub istotnie rozwinięta,
• z jakich środków zakupiono wyposażenie, towary, samochody, maszyny, nieruchomości lub prawa wykorzystywane w działalności,
• czy nakłady pochodziły z majątku wspólnego, czy z majątku osobistego jednego z małżonków,
• czy działalność generowała dochody w czasie trwania wspólności majątkowej,
• czy część składników firmy jest objęta ograniczeniami, np. koncesją, licencją albo prawem osobistym przedsiębiorcy.

Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego. Oznacza to, że dochód z jednoosobowej działalności osiągany w czasie wspólności majątkowej co do zasady zasila majątek wspólny.

Inaczej może być wtedy, gdy przedsiębiorstwo powstało przed ślubem, zostało sfinansowane z majątku osobistego albo określone składniki zostały nabyte np. z darowizny, spadku lub środków sprzed małżeństwa. Wtedy nie zawsze dzieli się całe przedsiębiorstwo, lecz często rozlicza się nakłady i wzrost wartości związany ze wspólnymi środkami.

Firma w CEIDG a przedsiębiorstwo jako składnik majątku

Przy jednoosobowej działalności gospodarczej trzeba odróżnić wpis przedsiębiorcy w CEIDG od przedsiębiorstwa jako zespołu składników majątkowych. Wpis, uprawnienie do osobistego prowadzenia działalności czy niektóre licencje mogą być związane z konkretną osobą. Natomiast składniki majątkowe wykorzystywane w działalności mogą należeć do majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 55¹ Kodeksu cywilnego przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. Może obejmować m.in. nazwę przedsiębiorstwa, nieruchomości, ruchomości, urządzenia, materiały, towary, wierzytelności, prawa z umów, koncesje, licencje, prawa własności przemysłowej, tajemnice przedsiębiorstwa oraz dokumentację związaną z działalnością.

W sprawie o podział majątku sąd nie zmusza zwykle byłych małżonków do wspólnego dalszego prowadzenia działalności. Najczęściej przedsiębiorstwo zostaje przyznane temu małżonkowi, który faktycznie je prowadzi, a drugi otrzymuje spłatę odpowiadającą jego udziałowi w wartości majątku wspólnego. Powiązany problem omawia artykuł o rozwód a wspólna firma.

Co ma znaczenie, gdy firma została założona przed ślubem?

Jeżeli działalność istniała jeszcze przed zawarciem małżeństwa, nie oznacza to automatycznie, że drugi małżonek nie ma żadnych roszczeń. Trzeba oddzielić wartość przedsiębiorstwa istniejącą przed powstaniem wspólności od późniejszych nakładów, zakupów i przyrostu wartości finansowanych ze środków wspólnych.

Przykładowo: jeśli mąż miał przed ślubem mały zakład usługowy, ale w czasie małżeństwa z dochodów objętych wspólnością kupiono nowe maszyny, samochód, lokal albo rozbudowano bazę klientów, sąd może rozliczać nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty męża. Podstawą takich rozliczeń jest przede wszystkim art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podobnie, gdy jeden małżonek twierdzi, że firma powstała z pieniędzy sprzed małżeństwa, powinien to wykazać. W praktyce duże znaczenie mają przelewy, faktury, umowy kredytowe, ewidencja środków trwałych, historia rachunków bankowych i dokumenty księgowe.

Dochody z działalności i środki na rachunku firmowym

Dochody osiągane z działalności gospodarczej w czasie trwania wspólności ustawowej co do zasady należą do majątku wspólnego. Dotyczy to także środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku wykorzystywanym w działalności, jeżeli pochodzą z przychodów uzyskanych w czasie wspólności.

Po ustaniu wspólności majątkowej sytuacja jest bardziej złożona. Nowe dochody z osobistej pracy przedsiębiorcy nie są już automatycznie majątkiem wspólnym. Jeżeli jednak przedsiębiorca po rozwodzie albo po ustanowieniu rozdzielności korzysta nadal ze wspólnych składników przedsiębiorstwa, drugi małżonek może żądać rozliczenia pożytków, nakładów, wydatków albo korzystania z rzeczy wspólnych. Zakres takiego roszczenia zależy od dokumentów i konkretnego sposobu prowadzenia firmy.

Wycena firmy przy podziale majątku

W sprawie o podział majątku sąd ustala skład majątku wspólnego według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, natomiast jego wartość zasadniczo według cen z chwili orzekania albo faktycznego podziału. W przypadku przedsiębiorstwa oznacza to konieczność ustalenia zarówno tego, jakie składniki istniały w dacie ustania wspólności, jak i ile są warte obecnie.

Wycena działalności gospodarczej może obejmować m.in.:

• środki trwałe, wyposażenie, pojazdy, urządzenia i towary,
• nieruchomości lub prawa do lokalu używanego w działalności,
• środki pieniężne i wierzytelności związane z firmą,
• wartość zorganizowanego przedsiębiorstwa, w tym bazę klientów, kontrakty, know-how i renomę, jeżeli mają realną wartość majątkową,
• zobowiązania wpływające na ekonomiczną wartość przedsiębiorstwa.

Długi co do zasady nie są samodzielnym przedmiotem podziału majątku wspólnego w taki sam sposób jak aktywa. Mogą jednak wpływać na wartość przedsiębiorstwa albo prowadzić do odrębnych rozliczeń między małżonkami, zwłaszcza gdy jeden z nich po ustaniu wspólności spłaca zobowiązania związane ze wspólnym majątkiem.

Jeżeli małżonkowie nie zgadzają się co do wartości firmy, sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego. Przy bardziej rozbudowanych przedsiębiorstwach może być potrzebny biegły z zakresu wyceny przedsiębiorstw, rachunkowości, finansów albo konkretnej branży. Przy ustaleniu wartości majątku przy podziale przydatne bywa także sprawdzenie dochodów współmałżonka, rachunków firmowych i dokumentacji księgowej.

Równe czy nierówne udziały w firmie?

Zasadą jest, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Wynika to z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak, że zawsze każdy otrzyma dokładnie po połowie każdego składnika. W praktyce jeden małżonek może dostać przedsiębiorstwo, a drugi odpowiednią spłatę.

Ustalenie nierównych udziałów jest wyjątkiem. Wymaga łącznego wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Przy ocenie przyczynienia sąd bierze pod uwagę nie tylko zarobki i prowadzenie firmy, ale także osobistą pracę przy wychowywaniu dzieci i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego.

Nie wystarczy więc samo twierdzenie przedsiębiorcy, że firma była tylko jego pracą. Jeżeli drugi małżonek zajmował się domem, dziećmi, wspierał działalność, rezygnował z pracy zawodowej albo umożliwiał rozwój firmy, te okoliczności również mają znaczenie przy ocenie udziałów.

W orzecznictwie przyjmuje się, że ważne powody należy oceniać z uwzględnieniem całokształtu postępowania małżonków w czasie trwania wspólności, w szczególności w zakresie wykonywania obowiązków wobec rodziny. Tak wskazał Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 5 października 1974 r., III CRN 190/74.

Wniosek o podział majątku z działalnością gospodarczą

Podział majątku można przeprowadzić umownie albo sądownie. Umowa jest możliwa, gdy małżonkowie są zgodni co do składu, wartości i sposobu podziału. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość albo prawo wymagające aktu notarialnego, konieczna będzie forma notarialna.

Jeżeli porozumienia nie ma, konieczne jest postępowanie o podział majątku. Zgodnie z art. 566 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a gdy wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków - sąd spadku. Sprawy te rozpoznaje sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym.

We wniosku warto wskazać:

• datę i podstawę ustania wspólności majątkowej, np. rozwód, separację, intercyzę albo wyrok ustanawiający rozdzielność,
• wszystkie składniki majątku wspólnego, w tym składniki przedsiębiorstwa, rachunki, pojazdy, nieruchomości, wyposażenie i wierzytelności,
• proponowany sposób podziału, np. przyznanie przedsiębiorstwa jednemu małżonkowi ze spłatą drugiego,
• wartość poszczególnych składników i całego przedsiębiorstwa,
• żądania dotyczące nakładów, wydatków, pożytków, spłaconych zobowiązań albo nierównych udziałów, jeśli są zgłaszane,
• dowody: dokumenty księgowe, ewidencję środków trwałych, faktury, umowy, wyciągi bankowe, zeznania świadków, wydruki z CEIDG i dokumenty podatkowe.

W postępowaniu o podział majątku sąd może rozstrzygać także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o roszczeniach z tytułu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na osobisty albo z osobistego na wspólny. Właśnie dlatego w sprawach firmowych tak ważne jest dokładne przygotowanie żądań już na początku sprawy.

Koszty sądowego podziału majątku

Aktualnie opłata stała od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata wynosi 300 zł.

Do tego mogą dojść wydatki na opinię biegłego. W sprawach dotyczących przedsiębiorstwa koszty opinii bywają znaczne, ponieważ biegły musi przeanalizować dokumenty księgowe, aktywa, zobowiązania, przepływy finansowe i realną wartość firmy. Sąd zwykle zobowiązuje uczestników do wpłacenia zaliczki na opinię.

Co do zasady każdy uczestnik postępowania nieprocesowego ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Jeżeli jednak interesy uczestników są sprzeczne, a spór jest znaczny, sąd może rozliczyć koszty inaczej, stosując przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Czy firma zarejestrowana tylko na męża podlega podziałowi?

Może podlegać rozliczeniu, jeżeli jej składniki zostały nabyte w czasie wspólności majątkowej albo sfinansowane ze środków wspólnych. Sam wpis w CEIDG nie przesądza, że firma jest wyłącznie majątkiem osobistym przedsiębiorcy.

Czy żona ma prawo do połowy firmy, jeśli nigdy w niej nie pracowała?

Brak formalnej pracy w firmie nie odbiera prawa do udziału w majątku wspólnym. Przy ocenie udziałów sąd uwzględnia także prowadzenie domu, wychowywanie dzieci i wsparcie rodziny, które mogło umożliwiać drugiemu małżonkowi rozwijanie działalności.

Czy sąd dzieli długi firmowe?

Sąd w sprawie o podział majątku dzieli przede wszystkim aktywa majątku wspólnego. Zobowiązania firmowe mogą jednak wpływać na wartość przedsiębiorstwa albo być przedmiotem odrębnych rozliczeń, zwłaszcza jeśli jeden z małżonków spłacał je po ustaniu wspólności.

Kto zwykle dostaje firmę po rozwodzie?

Najczęściej przedsiębiorstwo otrzymuje ten małżonek, który je prowadzi i ma realną możliwość kontynuowania działalności. Drugi małżonek otrzymuje wtedy spłatę odpowiadającą jego udziałowi w wartości majątku wspólnego.

Jak udowodnić, że firma była finansowana ze wspólnych pieniędzy?

Pomocne są faktury, przelewy, umowy, ewidencja środków trwałych, dokumenty księgowe, deklaracje podatkowe, historia rachunków bankowych oraz zeznania świadków. Im dokładniejsza dokumentacja, tym łatwiej wykazać skład i wartość majątku.

Czy można podzielić firmę u notariusza?

Tak, jeżeli byli małżonkowie są zgodni co do składu, wartości i sposobu podziału. Forma aktu notarialnego jest konieczna zwłaszcza wtedy, gdy w skład dzielonego majątku wchodzi nieruchomość albo prawo wymagające takiej formy.

Podsumowanie

Podział działalności gospodarczej między małżonków wymaga ustalenia, co dokładnie wchodzi w skład przedsiębiorstwa, kiedy zostało nabyte i z jakich środków było finansowane. Jeżeli firma była tworzona lub rozwijana w czasie wspólności majątkowej ze środków wspólnych, jej składniki albo wartość mogą podlegać rozliczeniu.

W praktyce najczęściej przedsiębiorstwo otrzymuje małżonek, który je prowadzi, a drugi dochodzi odpowiedniej spłaty. Kluczowe są dokumenty księgowe, wycena biegłego, rozliczenie nakładów oraz prawidłowe sformułowanie żądań we wniosku o podział majątku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 31, art. 33, art. 43 i art. 45.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 55¹.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 566 i art. 567.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 38.

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 5 października 1974 r., III CRN 190/74.