Władza rodzicielska i ochrona dziecka przed agresywnym rodzicem

Najważniejsze działania w sytuacji zagrożenia dziecka

W opisanej sytuacji priorytetem jest bezpieczeństwo dziecka. Jeżeli ojciec przyjeżdża pod wpływem alkoholu, grozi dziecku, zamyka je w domu albo uniemożliwia mu swobodne opuszczenie budynku, należy każdorazowo wzywać Policję i zadbać o udokumentowanie zdarzenia. Znaczenie mogą mieć notatki urzędowe z interwencji, nagrania, wiadomości, zeznania świadków, dokumentacja medyczna, informacje ze szkoły, opinia psychologa oraz wcześniejsze zawiadomienia składane w sprawie przemocy. Powiązany problem omawia artykuł: kradzież nieletniego w sklepie.

Równolegle można podjąć kilka działań: złożyć wniosek o zabezpieczenie w sprawie rozwodowej, zawiadomić sąd opiekuńczy o zagrożeniu dobra dziecka, złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz żądać zastosowania środków chroniących przed przemocą domową.

Władza rodzicielska w trakcie rozwodu

Jeżeli sprawa rozwodowa już się toczy, należy poinformować sąd rozwodowy o zachowaniu ojca i złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania. W wyroku rozwodowym sąd musi rozstrzygnąć m.in. o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem i o kontaktach rodziców z dzieckiem. Wynika to z art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli rodzice żyją w rozłączeniu, zastosowanie ma także art. 107 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, ale może też powierzyć jej wykonywanie jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do konkretnych obowiązków i uprawnień, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

W praktyce wniosek o zabezpieczenie może obejmować w szczególności:

• powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej matce na czas procesu,
• ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca do określonych spraw,
• ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce,
• ograniczenie kontaktów ojca z dzieckiem,
• kontakty wyłącznie w obecności kuratora, psychologa, osoby zaufanej albo w innym bezpiecznym trybie,
• czasowe zakazanie kontaktów, jeżeli ich wykonywanie zagraża dobru dziecka.

Zagrożenie dobra dziecka i środki sądu opiekuńczego

Podstawą do działania sądu rodzinnego jest dobro dziecka. Zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Katalog środków jest szeroki i pozwala dostosować rozstrzygnięcie do konkretnej sytuacji.

Sąd może m.in. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować ich do specjalistycznej pomocy, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora albo zastosować inne środki potrzebne do ochrony dziecka. Jeżeli problemem jest przemoc, alkohol, groźby lub nieprzewidywalne zachowanie rodzica, warto we wniosku dokładnie opisać zdarzenia, daty interwencji Policji i konkretne ryzyko dla dziecka.

Ważne jest, aby nie ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że ojciec „jest agresywny”. Trzeba wskazać konkretne zachowania: groźby, zamykanie dziecka w domu, stan nietrzeźwości, uniemożliwienie kontaktu z matką, wcześniejsze interwencje Policji, pobyt w izbie wytrzeźwień, treść nagrań i wpływ zdarzeń na dziecko.

Kontakty ojca z dzieckiem: ograniczenie albo zakaz

Nawet jeżeli rodzic ma władzę rodzicielską, jego kontakty z dzieckiem mogą zostać ograniczone, jeżeli wymaga tego dobro małoletniego. Sąd może m.in. zakazać spotykania się z dzieckiem poza obecnością drugiego rodzica, zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się albo zakazać kontaktów, gdy ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka.

W sprawach dotyczących przemocy, alkoholu i awantur przy dziecku często zasadne jest żądanie, aby kontakty odbywały się wyłącznie w warunkach bezpiecznych, np. w obecności kuratora lub innej wskazanej osoby. Jeżeli zachowanie rodzica jest szczególnie niebezpieczne, można żądać czasowego zakazu kontaktów do czasu wyjaśnienia sprawy.

Zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania i nakaz opuszczenia mieszkania

W sprawach przemocy domowej możliwe są także środki izolujące osobę stosującą przemoc od osoby doznającej przemocy. Policja może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się z nią, a w określonych przypadkach także zakaz wstępu do szkoły, placówki, obiektu sportowego, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym osoba chroniona regularnie przebywa.

Takie policyjne środki mają charakter pilny i tymczasowy. Co do zasady obowiązują przez 14 dni. W tym czasie warto rozważyć złożenie do sądu rejonowego wniosku na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, aby uzyskać dalszą ochronę sądową, w tym zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania albo nakaz opuszczenia mieszkania.

Współwłasność domu nie oznacza, że osoba stosująca przemoc może bez ograniczeń przychodzić do domu i narażać dziecko na niebezpieczeństwo. Prawo własności nie usprawiedliwia przemocy, gróźb, zamykania dziecka w domu ani naruszania jego poczucia bezpieczeństwa.

Odpowiedzialność karna za zamknięcie dziecka w domu

Zamknięcie dziecka w domu wbrew jego woli może być oceniane nie tylko jako zagrożenie dobra dziecka, ale także jako czyn zabroniony. Zgodnie z art. 189 § 1 Kodeksu karnego: „Kto pozbawia człowieka wolności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Jeżeli pozbawienie wolności łączy się ze szczególnym udręczeniem, odpowiedzialność jest surowsza. Jeszcze surowsza kwalifikacja może wchodzić w grę, gdy czyn dotyczy osoby nieporadnej ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny. Przy 16-letnim dziecku nie można automatycznie zakładać nieporadności tylko z powodu wieku, ale ocena zależy od konkretnych okoliczności: stanu dziecka, sposobu działania sprawcy, czasu zamknięcia, możliwości wezwania pomocy i skutków zdarzenia.

Jeżeli ojciec był nietrzeźwy, zamknął drzwi i bramy na klucz oraz nie chciał wypuścić dziecka, zasadne jest złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W zawiadomieniu warto wnieść o zabezpieczenie nagrań, przesłuchanie interweniujących policjantów, uzyskanie dokumentacji z izby wytrzeźwień oraz dołączenie wcześniejszych materiałów dotyczących przemocy lub gróźb.

Środki karne i środki zapobiegawcze

W postępowaniu karnym możliwe są środki, które ograniczają kontakt sprawcy z pokrzywdzonym. Na etapie postępowania przygotowawczego prokurator albo sąd mogą stosować środki zapobiegawcze, jeżeli pozwalają na to okoliczności sprawy. W sprawach przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej znaczenie może mieć m.in. dozór Policji, zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się albo nakaz opuszczenia lokalu.

Po skazaniu zastosowanie może mieć art. 41a Kodeksu karnego. Sąd może orzec zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, zakaz zbliżania się do nich, zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu, a także nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Zakaz zbliżania się może być również kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego.

Trzeba jednak odróżnić środki karne orzekane po skazaniu od pilnych środków ochrony stosowanych przez Policję, prokuratora, sąd rodzinny albo sąd cywilny. Dlatego w praktyce najbezpieczniej działać równolegle, a nie czekać wyłącznie na zakończenie sprawy karnej.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawach o władzę rodzicielską, kontakty, przemoc i ochronę dziecka duże znaczenie mają dowody pokazujące konkretne zdarzenia oraz ich wpływ na dziecko. Warto przygotować:

• nagrania rozmów lub awantur, jeżeli zostały wykonane legalnie i dotyczą sprawy,
• notatki z interwencji Policji, numery interwencji i daty zgłoszeń,
• dokumentację z izby wytrzeźwień, jeżeli została sporządzona,
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, nagrania poczty głosowej,
• zeznania świadków, np. sąsiadów, rodziny, nauczycieli, kuratora,
• opinię psychologa lub pedagoga, jeżeli dziecko korzysta z pomocy,
• dokumentację medyczną, jeżeli doszło do urazów, silnego stresu lub pogorszenia stanu zdrowia,
• kopie wcześniejszych zawiadomień, postanowień o umorzeniu i decyzji dotyczących zakazów.

Umorzenie wcześniejszego postępowania nie zamyka drogi do reakcji na nowe zdarzenie. Jeżeli doszło do kolejnego incydentu, zwłaszcza z udziałem dziecka i interwencją Policji, należy opisać go jako nowe okoliczności i powołać się na wcześniejsze zachowania jako tło sprawy.

FAQ

Czy można ponownie uzyskać zakaz zbliżania się, jeżeli wcześniejsze postępowanie umorzono?

Tak, jeżeli pojawiły się nowe zdarzenia albo nowe dowody. Umorzenie wcześniejszej sprawy nie oznacza, że kolejne zachowanie nie może uzasadniać interwencji Policji, nowego zawiadomienia, wniosku do sądu rodzinnego albo wniosku o ochronę przed przemocą domową.

Czy ojciec jako współwłaściciel domu może wchodzić do niego mimo sprzeciwu matki?

Sama współwłasność daje uprawnienia właścicielskie, ale nie daje prawa do przemocy, gróźb, nękania domowników ani stwarzania zagrożenia dla dziecka. Jeżeli zachowanie ojca spełnia przesłanki przemocy domowej, możliwy jest nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się lub zakaz kontaktowania.

Czy sąd może zakazać ojcu kontaktów z dzieckiem?

Tak, ale jest to środek dalej idący. Sąd może zakazać kontaktów, jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka. Częściej sąd najpierw ogranicza kontakty, np. przez obecność kuratora, zakaz zabierania dziecka poza miejsce zamieszkania albo kontakty w określonych godzinach i warunkach.

Czy nagranie awantury może być dowodem?

Może być zgłoszone jako dowód, zwłaszcza gdy pokazuje realne zagrożenie dziecka, groźby, stan nietrzeźwości albo przebieg interwencji. O dopuszczeniu i ocenie takiego dowodu decyduje sąd lub organ prowadzący postępowanie.

Czy trzeba czekać na pierwszą rozprawę rozwodową?

Nie. Jeżeli dziecko jest zagrożone, można od razu złożyć wniosek o zabezpieczenie w sprawie rozwodowej albo zawiadomić sąd opiekuńczy. W nagłych sytuacjach należy wzywać Policję.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji zasadne jest szybkie i równoległe działanie. W sprawie rozwodowej można żądać zabezpieczenia dotyczącego władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów ojca. W sądzie rodzinnym można powołać się na zagrożenie dobra dziecka. W razie zamknięcia dziecka w domu, gróźb lub przemocy należy rozważyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Przy przemocy domowej można także żądać nakazu opuszczenia mieszkania, zakazu zbliżania się i zakazu kontaktowania. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: wyprowadzka z dzieckiem przez przemoc.

Najważniejsze jest konkretne opisanie faktów i przedstawienie dowodów. Sąd będzie oceniał nie sam konflikt między rodzicami, lecz to, czy zachowanie jednego z nich realnie zagraża dziecku i jakie środki najlepiej zabezpieczą jego dobro.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493
5. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji - Dz.U. 1990 nr 30 poz. 179