Podział majątku po rozwodzie, budowa domu na majątku osobistym, roszczenia byłego małżonka

Wspólność majątkowa małżeńska

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy:
„Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków”.

O przynależności danego składnika majątku do majątku wspólnego decyduje co do zasady moment jego nabycia. Jeżeli nieruchomość została nabyta przed ślubem, wchodzi do majątku osobistego małżonka, nawet jeśli w trakcie małżeństwa była rozbudowywana lub modernizowana.

Ustrój wspólności ustawowej powstaje z mocy prawa w chwili zawarcia małżeństwa, chyba że małżonkowie zawarli umowę majątkową albo zachodzą szczególne okoliczności, takie jak upadłość lub ubezwłasnowolnienie jednego z nich.

Nakłady i wydatki na majątek osobisty

Kluczowe znaczenie ma art. 45 § 1 k.r.o., zgodnie z którym:
„Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności”.

W oparciu o § 2:
„Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego, jednakże sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny”.

Jeżeli w trakcie małżeństwa dom został wybudowany lub rozbudowany z majątku wspólnego na gruncie stanowiącym majątek osobisty jednego z małżonków, drugi małżonek może dochodzić rozliczenia nakładów. Nie oznacza to jednak automatycznie prawa do połowy wartości nieruchomości.

Sąd Najwyższy w uchwale z 16.12.1980 r., III CZP 46/80, wskazał, że:
„w sytuacji, gdy małżonkowie w czasie trwania wspólności ustawowej wspólnie zbudowali dom na gruncie wchodzącym w skład majątku odrębnego jednego z nich, wartość nakładów określa się w ten sposób, że najpierw ustala się ułamkowy udział nakładów małżonków w wartości domu według cen rynkowych z czasu jego budowy, a następnie oblicza się ten sam ułamkowy udział w wartości domu według cen rynkowych z chwili podziału majątku wspólnego”.

Oznacza to, że ewentualne roszczenie dotyczy wartości nakładów, a nie automatycznie połowy całej nieruchomości.

Opłaty za czynsz i media

Jeżeli były małżonek korzystał z nieruchomości, ponoszenie przez niego opłat za czynsz i media było uzasadnione. Nie ma podstaw do żądania zwrotu kosztów zwykłego utrzymania nieruchomości, z której faktycznie korzystał.

Wydatki związane z bieżącym utrzymaniem domu, zużyciem mediów czy opłatami eksploatacyjnymi co do zasady traktowane są jako koszty zaspokajania potrzeb mieszkaniowych osoby zamieszkującej w lokalu.

Termin i tryb dochodzenia roszczeń

Rozliczenia nakładów i wydatków, o których mowa w art. 45 k.r.o., dokonywane są w postępowaniu o podział majątku wspólnego. Roszczenia te nie ulegają przedawnieniu, jednak zgodnie z art. 618 § 3 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 i art. 688 k.p.c., powinny zostać zgłoszone najpóźniej w toku postępowania o podział majątku wspólnego. Późniejsze ich dochodzenie nie jest dopuszczalne.