Rozwód, gdy mąż jest za granicą — jak przeprowadzić sprawę w Polsce?

Rozwód, gdy małżonek mieszka za granicą

Jeżeli jedno z małżonków mieszka w Polsce, a drugie przebywa za granicą, rozwód przed polskim sądem często jest możliwy. Nie decyduje o tym sam meldunek, lecz przede wszystkim jurysdykcja sądu polskiego oraz właściwość konkretnego sądu okręgowego. Meldunek może mieć znaczenie pomocnicze, ale nie zastępuje faktycznego miejsca zamieszkania albo zwykłego pobytu.

Sprawę o rozwód wnosi się do sądu okręgowego. Właściwość miejscową ustala się zasadniczo według ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli choć jedno z nich nadal w tym okręgu mieszka albo ma tam zwykły pobyt. Jeżeli nie da się zastosować tej zasady, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a w dalszej kolejności sąd miejsca zamieszkania powoda.

Przy sprawach z elementem zagranicznym trzeba dodatkowo sprawdzić, czy polski sąd ma jurysdykcję. W relacjach unijnych znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, a w pozostałych sytuacjach przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli jedno z małżonków stale mieszka w Polsce, oboje są obywatelami polskimi albo ostatnie wspólne centrum życia znajdowało się w Polsce, sprawa zwykle może być prowadzona w Polsce. Jeżeli jednak oboje małżonkowie od dawna mieszkają za granicą, konieczna jest indywidualna ocena.

Kiedy sąd może orzec rozwód?

Podstawową przesłanką rozwodu jest trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Oznacza to, że między małżonkami ustały zasadniczo trzy więzi: emocjonalna, fizyczna i gospodarcza, a z okoliczności sprawy wynika, że powrót do wspólnego pożycia nie jest realny.

Sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli mimo rozkładu pożycia rozwód byłby sprzeczny z dobrem wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, postępowanie bywa prostsze, ale sąd nadal musi samodzielnie ustalić, czy rozkład pożycia jest rzeczywiście trwały i zupełny.

Rozwód bez orzekania o winie — kiedy jest możliwy?

Zasadą jest, że sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o tym, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której oboje małżonkowie zgodnie żądają zaniechania orzekania o winie. Wtedy następują skutki takie, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Jeżeli stronom zależy na szybkim i spokojnym rozwodzie bez orzekania o winie, stanowisko drugiego małżonka powinno być wyrażone wprost. Najbezpieczniej, aby pozwany złożył odpowiedź na pozew i jednoznacznie wskazał, że:

• zgadza się na rozwiązanie małżeństwa przez rozwód,
• wnosi o rozwód bez orzekania o winie,
• potwierdza, że między stronami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia,
• nie kwestionuje najważniejszych faktów opisanych w pozwie,
• nie zgłasza roszczeń, które mogłyby spowodować spór, jeżeli rzeczywiście ich nie ma,
• wnosi o rozpoznanie sprawy także pod jego nieobecność, jeżeli sąd uzna to za dopuszczalne,
• wskazuje aktualny adres za granicą, adres e-mail do kontaktu w sprawie ewentualnego udziału zdalnego oraz, gdy to potrzebne, pełnomocnika do doręczeń w Polsce.

Taka odpowiedź na pozew nie gwarantuje wyroku na pierwszej rozprawie, ale znacząco porządkuje sprawę. Sąd widzi wtedy, że rozwód nie jest sporny, a brak obecności pozwanego nie wynika z lekceważenia postępowania, lecz z realnych trudności związanych z pobytem za granicą.

Co powinien zawierać pozew o rozwód?

Pozew powinien być konkretny i spójny. Nie warto opisywać nadmiernie prywatnych szczegółów, jeżeli rozwód ma być bez orzekania o winie. Trzeba jednak podać tyle faktów, aby sąd mógł ustalić, że małżeństwo faktycznie przestało istnieć.

W pozwie warto zawrzeć przede wszystkim:

• żądanie rozwiązania małżeństwa przez rozwód bez orzekania o winie,
• wskazanie, że między małżonkami ustała więź emocjonalna, fizyczna i gospodarcza,
• informację, od kiedy strony nie prowadzą wspólnego życia,
• informację, że pozwany mieszka za granicą, wraz z podaniem jego aktualnego adresu,
• wniosek o przesłuchanie powoda lub obojga małżonków, ewentualnie o przesłuchanie pozwanego zdalnie,
• wniosek o przeprowadzenie rozprawy także w razie niestawiennictwa pozwanego, jeżeli będzie prawidłowo zawiadomiony,
• wskazanie dowodów, na przykład aktu małżeństwa, dokumentów dotyczących rozdzielności majątkowej, korespondencji potwierdzającej zgodne stanowisko stron albo świadków, jeżeli są potrzebni.

Jeżeli strony nie mają wspólnych małoletnich dzieci, nie trzeba formułować wniosków dotyczących władzy rodzicielskiej, kontaktów ani alimentów na dzieci. Jeżeli strony nie chcą dzielić majątku w sprawie rozwodowej, można w pozwie zaznaczyć, że nie zgłaszają takiego żądania. Podział majątku w wyroku rozwodowym jest możliwy tylko wtedy, gdy nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu.

Czy pismo małżonka wystarczy, aby uzyskać rozwód bez jego obecności?

Pismo pozwanego jest bardzo pomocne, ale nie zastępuje całego postępowania dowodowego. W sprawach małżeńskich sąd nie może oprzeć rozstrzygnięcia wyłącznie na uznaniu powództwa albo na przyznaniu faktów przez drugą stronę. Nawet zgodne stanowisko małżonków nie zwalnia sądu z obowiązku sprawdzenia, czy istnieją ustawowe przesłanki rozwodu.

W praktyce dobrze przygotowana odpowiedź na pozew może jednak doprowadzić do tego, że sprawa zakończy się szybciej. Pozwany nie powinien ograniczać się do zdania, że zgadza się na rozwód. Powinien odnieść się do kluczowych faktów: od kiedy strony żyją osobno, czy nie widzi szans na powrót do małżeństwa, czy zgadza się na rozwód bez orzekania o winie i czy nie zgłasza dodatkowych roszczeń.

Jeżeli pozwany nie może przyjechać do Polski, powinien jasno wyjaśnić przyczynę nieobecności i złożyć wniosek o przesłuchanie zdalne albo o pominięcie dowodu z jego przesłuchania, jeżeli sąd uzna, że zebrany materiał wystarcza do wydania wyroku. Ostateczna decyzja należy jednak do sądu.

Czy rozwód można uzyskać na pierwszej rozprawie?

Tak, jest to możliwe, ale nie można tego zagwarantować. Największe szanse na zakończenie sprawy na pierwszej rozprawie występują wtedy, gdy pozew jest prawidłowo przygotowany, pozwany został skutecznie zawiadomiony, złożył jasną odpowiedź na pozew, strony nie mają wspólnych małoletnich dzieci, nie ma sporu o winę, alimenty ani majątek, a sąd nie widzi potrzeby prowadzenia dodatkowych dowodów.

Sprawę może przedłużyć przede wszystkim problem z doręczeniem pozwu za granicę, brak aktualnego adresu pozwanego, niejednoznaczna odpowiedź na pozew, brak zgody na rozwód bez orzekania o winie, wniosek o orzekanie o winie, spór o alimenty, konieczność przesłuchania świadków albo potrzeba tłumaczenia dokumentów.

Nieobecność pozwanego sama w sobie nie musi blokować wydania wyroku. Rozprawa w sprawie rozwodowej odbywa się co do zasady mimo niestawiennictwa jednej ze stron. Jeżeli jednak strona została wezwana do osobistego stawiennictwa i nie stawi się bez usprawiedliwienia, sąd może nałożyć grzywnę według przepisów o karach za niestawiennictwo świadka. W sprawie rozwodowej sąd nie może natomiast nakazać przymusowego sprowadzenia strony.

Wyrok zaoczny w sprawie rozwodowej — ostrożnie z tym rozwiązaniem

W zwykłych sprawach cywilnych wyrok zaoczny bywa skutkiem bierności pozwanego. W sprawach rozwodowych sytuacja jest bardziej złożona. Przepisy o sprawach małżeńskich wyłączają możliwość oparcia rozstrzygnięcia wyłącznie na domniemaniu prawdziwości twierdzeń powoda. Sąd nadal musi ustalić, czy zachodzą przesłanki rozwodu.

Dodatkowo bierność pozwanego nie jest zgodnym żądaniem zaniechania orzekania o winie. Jeżeli pozwany nie złoży żadnego pisma i nie zajmie stanowiska, sąd nie ma podstaw, aby potraktować to jako zgodę na rozwód bez orzekania o winie. Dlatego w sprawach, w których małżonkowie faktycznie są zgodni, lepszym rozwiązaniem jest odpowiedź na pozew, a nie całkowita bezczynność pozwanego.

Przesłuchanie małżonka przebywającego za granicą

W każdej sprawie o rozwód albo separację sąd zarządza przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron. Jeżeli z przyczyn faktycznych lub prawnych można przesłuchać tylko jedną stronę, sąd ocenia, czy przesłuchać tę stronę, czy pominąć dowód w całości albo w części. Pominięcie przesłuchania drugiego małżonka nie jest więc automatyczne i zależy od okoliczności sprawy.

Obecnie w sprawach cywilnych istnieje możliwość posiedzenia zdalnego. Przewodniczący może zarządzić posiedzenie zdalne z urzędu albo na wniosek osoby, która ma uczestniczyć w posiedzeniu i wskaże adres poczty elektronicznej. Co do zasady wniosek o posiedzenie zdalne składa się w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie. Jeżeli sąd wzywa już na posiedzenie zdalne, zamiar zdalnego udziału należy zgłosić najpóźniej na 3 dni robocze przed terminem posiedzenia.

W sprawach małżeńskich przepisy dopuszczają także przeprowadzenie dowodu na odległość w ramach posiedzenia zdalnego, jeżeli w istotny sposób przyspieszy to rozpoznanie sprawy albo przyczyni się znacznie do zaoszczędzenia kosztów. Pozwany mieszkający za granicą powinien więc złożyć wniosek o udział zdalny możliwie szybko, podać adres e-mail i wyjaśnić, dlaczego osobisty przyjazd do Polski jest utrudniony.

Doręczenie pozwu pozwanemu za granicą

Prawidłowe doręczenie pozwu jest jednym z najważniejszych elementów sprawy. Jeżeli pozwany mieszka za granicą, w pozwie należy podać jego rzeczywisty adres zamieszkania, a nie tylko polski adres meldunkowy, jeżeli wiadomo, że pod tym adresem faktycznie nie odbiera korespondencji.

W obrocie z państwami Unii Europejskiej stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 dotyczące doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych. W relacjach z państwami spoza Unii Europejskiej znaczenie mogą mieć konwencje międzynarodowe, umowy dwustronne albo przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. W niektórych przypadkach doręczenie za granicę trwa dłużej niż doręczenie krajowe, dlatego nie warto zwlekać z ustaleniem aktualnego adresu pozwanego.

Jeżeli pozwany mieszka poza Polską i poza innym państwem członkowskim Unii Europejskiej, a nie ustanowił pełnomocnika do prowadzenia sprawy w Polsce, może być zobowiązany do wskazania pełnomocnika do doręczeń w Polsce. Brak takiej osoby może spowodować, że dalsze pisma będą pozostawiane w aktach ze skutkiem doręczenia, po uprzednim pouczeniu strony.

Pełnomocnik w sprawie rozwodowej, gdy strona jest za granicą

Małżonek mieszkający za granicą może ustanowić pełnomocnika w Polsce. W sprawie rozwodowej pełnomocnictwo powinno być udzielone do prowadzenia konkretnej sprawy. Pełnomocnik może przygotować pismo procesowe, odbierać korespondencję, składać wnioski dowodowe i reprezentować stronę na rozprawie, ale sąd nadal może chcieć przesłuchać samą stronę, zwłaszcza gdy okoliczności rozkładu pożycia wymagają doprecyzowania.

Ustanowienie pełnomocnika jest szczególnie praktyczne wtedy, gdy pozwany często zmienia miejsce pobytu za granicą, ma trudności z odbiorem korespondencji albo chce, aby sprawa przebiegała sprawnie mimo jego nieobecności w Polsce. Szerzej ten temat omawia artykuł o tym, kiedy przydatny jest pełnomocnik z zagranicy.

Koszty rozwodu bez orzekania o winie

Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Jeżeli sąd orzeknie rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu się wyroku zwracana jest połowa uiszczonej opłaty od pozwu. W praktyce oznacza to zwrot 300 zł.

Ostateczne rozliczenie kosztów zależy od treści wyroku. W niespornych sprawach o rozwód bez orzekania o winie sąd często rozdziela koszty między strony, ale każdorazowo trzeba sprawdzić konkretne rozstrzygnięcie. Dodatkowe koszty mogą pojawić się między innymi przy pełnomocniku, tłumaczeniach, doręczeniach zagranicznych, odpisach dokumentów albo dodatkowych wnioskach.

FAQ

Czy mąż musi przyjechać z zagranicy na rozprawę rozwodową?

Nie zawsze. Rozprawa może odbyć się mimo niestawiennictwa jednej ze stron, a sąd może rozważyć przesłuchanie tylko jednej strony, pominięcie dowodu z przesłuchania pozwanego albo przesłuchanie zdalne. Jeżeli jednak sąd wezwie stronę do osobistego stawiennictwa, trzeba potraktować to poważnie i złożyć uzasadniony wniosek, jeśli przyjazd jest niemożliwy.

Czy wystarczy, że pozwany napisze, że zgadza się na rozwód?

Nie powinno się ograniczać pisma do jednego zdania. Pozwany powinien wyraźnie wskazać, że zgadza się na rozwód bez orzekania o winie, potwierdza trwały i zupełny rozkład pożycia, nie kwestionuje faktów opisanych w pozwie i wnosi o rozpoznanie sprawy mimo jego nieobecności albo o udział zdalny.

Czy brak obecności pozwanego przedłuży rozwód?

Może, ale nie musi. Jeżeli pozwany złoży jasną odpowiedź na pozew, poda aktualny adres i zawnioskuje o udział zdalny albo o rozpoznanie sprawy mimo nieobecności, ryzyko odroczenia jest mniejsze. Jeżeli natomiast pozwany milczy, nie odbiera korespondencji albo jego stanowisko jest niejasne, sprawa może trwać dłużej.

Czy można dostać rozwód bez orzekania o winie, gdy pozwany nie odpowie na pozew?

Nie należy tego zakładać. Rozwód bez orzekania o winie wymaga zgodnego żądania małżonków. Jeżeli pozwany nie złoży żadnego stanowiska, sąd nie powinien traktować jego milczenia jako zgody na zaniechanie orzekania o winie.

Czy sąd może przesłuchać pozwanego online?

Tak, przepisy dopuszczają posiedzenia zdalne oraz przeprowadzenie dowodu na odległość w sprawach małżeńskich, jeżeli przyspieszy to postępowanie albo pozwoli znacząco ograniczyć koszty. Wniosek o posiedzenie zdalne zasadniczo składa się w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania, wraz ze wskazaniem adresu e-mail. Ostateczna decyzja należy do sądu.

Czy pełnomocnik może zastąpić małżonka mieszkającego za granicą?

Pełnomocnik może prowadzić sprawę, składać pisma, odbierać korespondencję i reprezentować stronę na rozprawie. Nie zawsze jednak całkowicie zastąpi stronę, ponieważ sąd w sprawie rozwodowej może chcieć przesłuchać samych małżonków. Mimo to pełnomocnik zwykle ułatwia sprawne prowadzenie sprawy z zagranicy.

Czy rozwód bez orzekania o winie wpływa na alimenty między byłymi małżonkami?

Tak. Przy rozwodzie bez orzekania o winie skutki są takie, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy. Alimentów między byłymi małżonkami można żądać na zasadach właściwych dla braku wyłącznej winy, a obowiązek alimentacyjny małżonka niewinnego co do zasady wygasa także po upływie pięciu lat od rozwodu, chyba że sąd przedłuży ten termin z powodu wyjątkowych okoliczności.

Podsumowanie

Jeżeli małżonek mieszka za granicą, rozwód w Polsce nadal może być przeprowadzony sprawnie. Trzeba jednak zadbać o trzy rzeczy: prawidłowy pozew, skuteczne doręczenie korespondencji za granicę oraz jednoznaczne stanowisko pozwanego. Najbardziej praktyczne jest złożenie przez pozwanego odpowiedzi na pozew, w której potwierdzi zgodę na rozwód bez orzekania o winie, opisze brak więzi małżeńskich i wniesie o rozpoznanie sprawy mimo jego nieobecności albo o przesłuchanie zdalne.

Nie należy opierać strategii wyłącznie na tym, że pozwany nie przyjedzie. W sprawach rozwodowych sąd musi przeprowadzić własną ocenę przesłanek rozwodu, a bierność pozwanego nie zastępuje zgodnego żądania rozwodu bez orzekania o winie. Dobrze przygotowane pisma procesowe mogą jednak znacząco zwiększyć szansę na zakończenie sprawy już na pierwszej rozprawie.

Źródła:

1. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 56, art. 57, art. 58, art. 59 i art. 60: https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/236/ogl/pol
2. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 41, art. 151, art. 302, art. 426, art. 427, art. 428, art. 429, art. 431, art. 432, art. 442, art. 1133 i art. 1135⁵: https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/468/ogl/pol
3. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 26 i art. 79: https://eli.gov.pl/eli/DU/2025/1228/ogl/pol
4. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32019R1111
5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 dotyczące doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32020R1784
6. Informacje Ministerstwa Sprawiedliwości o doręczeniach zagranicznych: https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/doreczenia-zagraniczne
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1974 r., sygn. akt II CR 222/74.