Przysposobienie a kontakty z rodzicem biologicznym

Przysposobienie dziecka przez ojczyma a zgoda biologicznego ojca

Przysposobienie, potocznie nazywane adopcją, następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego i jest dopuszczalne tylko wobec osoby małoletniej oraz wyłącznie dla jej dobra. W sprawie opisanej w pytaniu najważniejsze jest to, że ojczym nie może samym oświadczeniem woli stać się prawnym ojcem dziecka. Konieczne jest złożenie wniosku do sądu rodzinnego i wykazanie, że proces przysposobienia odpowiada rzeczywistej sytuacji rodzinnej dziecka.

Co do zasady do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców dziecka. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje jednak istotne wyjątki. Zgoda biologicznego ojca nie jest potrzebna, jeżeli został pozbawiony władzy rodzicielskiej, jest nieznany albo porozumienie się z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Jeżeli więc ojciec biologiczny od kilku lat jest prawomocnie pozbawiony władzy rodzicielskiej, sąd może prowadzić sprawę o przysposobienie bez jego zgody.

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do przysposobienia potrzebna jest także jego zgoda. W przypadku młodszego dziecka sąd powinien je wysłuchać, jeżeli pozwalają na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości. W praktyce sąd bada nie tylko formalne przesłanki, lecz także więź dziecka z ojczymem, sytuację w domu, dotychczasowy udział biologicznego ojca w życiu dziecka oraz to, czy przysposobienie ustabilizuje sytuację małoletniego.

Skutki przysposobienia przez małżonka rodzica

Przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicem a dzieckiem. Oznacza to, że ojczym staje się prawnym rodzicem dziecka, a dziecko uzyskuje wobec niego prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa. Jeżeli jeden z małżonków przysposabia dziecko drugiego małżonka, władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie.

Jednocześnie przez przysposobienie ustaje dotychczasowa władza rodzicielska lub opieka nad przysposobionym. W opisanym stanie faktycznym ojciec biologiczny już wcześniej został pozbawiony władzy rodzicielskiej, ale po przysposobieniu dziecka przez ojczyma jego pozycja prawna wobec dziecka jest jeszcze dalej ograniczona. Nie odzyska on władzy rodzicielskiej tylko dlatego, że w przyszłości zmieni zdanie albo zacznie interesować się dzieckiem.

W przypadku przysposobienia pasierba przepisy chronią więź dziecka z tym rodzicem, którego małżonek dokonuje przysposobienia. Dlatego przysposobienie przez ojczyma nie zrywa relacji prawnej dziecka z matką ani z jej krewnymi. Zmiana dotyczy przede wszystkim relacji z drugim rodzicem biologicznym oraz jego rodziną, z uwzględnieniem szczególnych zasad dotyczących kontaktów.

Kontakty z dzieckiem po przysposobieniu

Kontakty z dzieckiem są w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym uregulowane odrębnie od władzy rodzicielskiej. Art. 113 § 1 K.r.o. stanowi: „Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.” Kontakty obejmują w szczególności odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, rozmowy, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, także elektronicznie.

Nie oznacza to jednak, że biologiczny ojciec po przysposobieniu dziecka przez ojczyma automatycznie może wymuszać spotkania. Jeżeli więź prawna i rodzinna została zasadniczo ukształtowana przez przysposobienie, sąd musi ocenić, czy ewentualne kontakty z biologicznym ojcem odpowiadają dobru dziecka. W sprawach, w których ojcostwo nie zostało prawnie ustalone albo więź z dzieckiem ma charakter wyłącznie biologiczny, znaczenie może mieć również problem kontaktów bez ustalonego ojcostwa.

W praktyce sąd bada przede wszystkim: wiek dziecka, jego aktualną sytuację emocjonalną, dotychczasową więź z biologicznym ojcem, przyczyny wieloletniego braku kontaktu, ewentualne zaniedbania, brak alimentacji, stanowisko dziecka oraz wpływ kontaktów na stabilność rodziny po przysposobieniu. Dla sądu nie jest decydujące samo życzenie dorosłego. Rozstrzygające jest to, czy kontakt jest bezpieczny i potrzebny dziecku.

Czy sąd może zakazać kontaktów biologicznego ojca z dzieckiem?

Tak. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może ograniczyć utrzymywanie kontaktów. Może w szczególności zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, dopuścić spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora albo innej wskazanej osoby, ograniczyć kontakty do rozmów na odległość albo zakazać porozumiewania się na odległość. Więcej o podobnych środkach przeczytasz w materiale o tym, kiedy możliwe jest ograniczenie kontaktów rodzica.

Jeszcze dalej idzie art. 113³ K.r.o., zgodnie z którym: „Jeżeli utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakaże ich utrzymywania.” Zakaz kontaktów jest więc środkiem wyjątkowym, ale w sprawach dotyczących przemocy, uzależnień, rażących zaniedbań, destabilizacji dziecka albo długotrwałego braku więzi może być realnie rozważany.

Sąd może także zobowiązać rodziców lub inne osoby do określonego postępowania, na przykład do udziału w terapii rodzinnej, poradnictwie albo do realizowania kontaktów w sposób kontrolowany. Rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów może zostać później zmienione, jeżeli zmieni się sytuacja dziecka i będzie tego wymagało jego dobro.

Znaczenie wcześniejszego pozbawienia władzy rodzicielskiej

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest tym samym co zakaz kontaktów. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej nie decyduje o wychowaniu, leczeniu, edukacji, dokumentach czy miejscu pobytu dziecka, ale sama utrata władzy rodzicielskiej nie zawsze automatycznie przesądza o kontaktach. Dlatego w sprawach o kontakty trzeba powoływać się nie tylko na wcześniejsze pozbawienie władzy rodzicielskiej, lecz także na konkretne okoliczności pokazujące, że kontakty nie służą dziecku.

W opisanej sytuacji znaczenie mają zwłaszcza: wieloletni brak zainteresowania dziećmi, brak łożenia na ich utrzymanie, wcześniejsze orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej oraz fakt, że dziecko przez lata funkcjonowało w rodzinie z matką i ojczymem. Takie okoliczności mogą przemawiać za tym, aby nie wprowadzać kontaktów albo aby ewentualne kontakty były bardzo ostrożne, stopniowe i nadzorowane.

Jeżeli biologiczny ojciec złoży wniosek o kontakty, matka i ojczym powinni w odpowiedzi jasno wskazać, od kiedy ojciec nie uczestniczy w życiu dziecka, czy dziecko go pamięta, jak reaguje na temat kontaktu oraz jakie ryzyka dla dziecka wiązałyby się z nagłym wprowadzeniem tej osoby do jego życia.

Jak przygotować się do sprawy o przysposobienie i kontakty?

Do sprawy o przysposobienie warto zgromadzić dokumenty potwierdzające trwałą więź dziecka z ojczymem oraz brak realnej więzi z biologicznym ojcem. Przydatne mogą być prawomocne orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, alimentów i kontaktów, zaświadczenia ze szkoły lub przedszkola, dokumentacja medyczna lub psychologiczna, potwierdzenia ponoszenia kosztów utrzymania dziecka oraz dowody codziennej opieki ojczyma nad dzieckiem.

Jeżeli równolegle pojawia się wątek kontaktów biologicznego ojca z dzieckiem, należy odróżnić dwie kwestie: przysposobienie oraz ustalenie lub ograniczenie kontaktów. Sąd może oceniać je w powiązaniu z dobrem dziecka, ale każda z tych spraw wymaga konkretnych twierdzeń i dowodów. Sam fakt, że ojciec biologiczny jest rodzicem dziecka, nie wystarcza do przyznania mu kontaktów w zakresie sprzecznym z bezpieczeństwem i stabilnością dziecka.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji ojczym może ubiegać się o przysposobienie pasierbicy, a wcześniejsze pozbawienie biologicznego ojca władzy rodzicielskiej jest bardzo istotne, ponieważ może wyłączać potrzebę uzyskania jego zgody. Po przysposobieniu przez ojczyma to matka i ojczym wykonują władzę rodzicielską wspólnie, a dotychczasowa pozycja prawna biologicznego ojca ulega zasadniczemu ograniczeniu.

Kontakty biologicznego ojca z dzieckiem nie powinny być oceniane automatycznie. Sąd bada przede wszystkim dobro dziecka: jego bezpieczeństwo, stabilność, więzi rodzinne, dotychczasową relację z ojcem biologicznym i skutki ewentualnych spotkań. Jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, sąd może ich zakazać. W szczególnych sytuacjach po latach może pojawić się także temat, jakim jest rozwiązanie przysposobienia po latach, ale jest to odrębna i wyjątkowa procedura.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236 - ISAP Sejm.

2. Art. 113-113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - kontakty z dzieckiem; art. 114-127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przysposobienie.