Czy możliwa jest darowizna majątku wspólnego bez zgody małżonka?

Współwłasność domu małżonków

Na początek wyjaśnię kilka kwestii:

1. Dopóki nie uzyska Pan rozwodu, żona także jest Pańską spadkobierczynią ustawową. 

2. Obecnie, bez zgody żony, nie może Pan w żaden sposób dysponować domem, prócz możliwości sprzedaży wynikającej z pełnomocnictwa. 

Pan i żona jesteście współwłaścicielami domu. Żadne z Państwa nie może dysponować domem bez zgody drugiego. Jedynie rozwód i podział majątku bądź zastosowanie rozdzielności majątkowej sprawi, że Pan będzie właścicielem 1/2 domu i żona właścicielką 1/2 domu. Wtedy każde z Państwa może dowolnie dysponować swoją połową. W momencie Pana śmierci Pana majątkiem będzie 1/2.

Treść testamentu

Trzeba rozróżnić w testamencie powołanie do całości lub części majątku i zapis windykacyjny. Zasadą jest, że w testamencie rozporządza się całym majątkiem. Chcąc zapisać konkretną rzecz, trzeba to zrobić poprzez zapis windykacyjny. Testament może więc brzmieć tak: powołuję do całości spadku X, a dom zapisuję Y. Zgodnie z Kodeksem cywilnym:

„Art. 959. 
Spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób.

Art. 981¹.
§ 1. W testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny)”.

Ważność pełnomocnictwa

Pełnomocnictwo nie upoważnia Pana do dokonania darowizny na rzecz brata, nie może Pan obecnie dokonać nawet darowizny połowy domu na rzecz brata, gdyż nie może Pan samodzielnie dysponować domem – nie posiada Pan swojej części a pozostaje we współwłasności. 

Pełnomocnictwo uprawnia Pana jedynie do sprzedaży domu – w imieniu swoim i żony. W testamencie może Pan powołać brata do całości spadku lub zapisać mu dom. Nie wiadomo jednak, jaką częścią domu będzie Pan dysponował w chwili śmierci – swoją połową, a może w międzyczasie uda się podzielić majątek i uzyska Pan całość, może też Pan np. odziedziczyć część żony. 

Kwestia zachowku

Darowizny nie może Pan uczynić, pozostaje więc testament. Niestety, są sytuacje, w których spadkobierca ustawowy, czyli żona lub wnuk, mogą chcieć podważyć testament. Np. czasem rodzina zmarłego próbuje udowadniać, że zmarły napisał testament pod przymusem albo w momencie pisania testamentu nie był w pełni władz umysłowych i nie rozumiał co czyni. Zapisując spadek bratu, będzie on narażony na zachowek. 

„Art. 991 [Uprawnieni do zachowku]
§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Dla przykładu: gdyby nie testament, po Panu dziedziczyłby wnuk oraz żona po 1/2. Skoro nie otrzymali należnego im udziału, bo całość dostał brat, mogą domagać się od niego połowy tego, co by dostali, gdyby nie testament, a więc po 1/4 wartości spadku Gdyby wnuk był małoletni, mógłby się domagać 2/3 z 1/2 spadku.

Wydziedziczenie żony i wnuka

Aby pozbawić żonę lub wnuka możliwości domagania się zachowku, można ich wydziedziczyć w testamencie, powołując się na jedną ze wskazanych w przepisie przyczyn:

„Art. 1008. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.

Jednak także i w tym przypadku wnuk lub żona mogą próbować podważyć wydziedziczenie, próbując udowodnić, że wskazana przez Pana okoliczność nie zachodziła. 

Zachowku nie można się domagać w momencie, gdy dom został zapisany umową dożywocia – daje Pan bratu dom w zamian za dożywotnią opiekę. Obecnie jednak nie może Pan dysponować domem w taki sposób, ale po rozwodzie, rozdzielności majątkowej może Pan zapisać bratu w ten sposób połowę domu.