Czy dzieci i wnuki muszą płacić za pobyt bliskiego w DPS?

Obowiązek wnoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w DPS

Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje przede wszystkim art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Przepis określa kolejność osób i podmiotów zobowiązanych do pokrywania kosztów: najpierw mieszkaniec domu, następnie małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

W praktyce oznacza to, że sam pobyt babci, dziadka, ojca albo matki w DPS nie powoduje automatycznie, że całą brakującą kwotę zapłaci jedna osoba z rodziny. Najpierw ustala się, ile może płacić sam mieszkaniec. Zasadą jest, że mieszkaniec DPS wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu, najczęściej emerytury albo renty. Dopiero jeżeli ta kwota nie wystarcza na pokrycie średniego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS, organ bada sytuację rodziny.

Do zstępnych należą dzieci, wnuki i prawnuki mieszkańca DPS. Dlatego dziecko albo wnuk może otrzymać wezwanie z gminy lub ośrodka pomocy społecznej. Nie oznacza to jednak, że organ może dowolnie pominąć innych krewnych albo przerzucić opłatę wyłącznie na osobę, którą najłatwiej odnaleźć. Przy ustalaniu opłaty trzeba brać pod uwagę ustawową kolejność, dochody, możliwości oraz sytuację osobistą, rodzinną i majątkową osób zobowiązanych.

Kiedy dziecko albo wnuk może zostać wezwany do gminy?

Wezwanie na wywiad środowiskowy nie jest jeszcze decyzją o nałożeniu opłaty. Najczęściej oznacza, że organ zbiera dane potrzebne do ustalenia, czy dana osoba mieści się w kręgu osób zobowiązanych oraz czy jej dochody pozwalają na udział w kosztach. Takiego pisma nie warto ignorować, ponieważ odmowa współpracy może utrudnić późniejszą obronę przed zawyżoną opłatą.

Jeżeli żyją dzieci mieszkańca DPS, wnuk powinien od razu wskazać organowi ich dane, znane źródła utrzymania i inne okoliczności istotne dla sprawy. Wnuk może podnosić, że przed nim są osoby bliższe mieszkańcowi, zwłaszcza dzieci, i że organ powinien zbadać sytuację wszystkich osób, które realnie mogą pokryć brakującą część kosztów. Samo istnienie dzieci mieszkańca nie zawsze wyklucza jednak udział wnuka w postępowaniu.

Jeżeli kilka osób osiąga dochody pozwalające na udział w kosztach, opłata może zostać rozłożona z uwzględnieniem ich możliwości. Ustawa dopuszcza także dobrowolne wnoszenie opłaty przez osoby niewymienione w podstawowym kręgu zobowiązanych; może to ograniczyć zakres dopłaty wymaganej od pozostałych członków rodziny.

Kryterium dochodowe i sposób liczenia opłaty

Członek rodziny nie płaci za DPS wyłącznie dlatego, że jest krewnym mieszkańca. Kluczowe znaczenie ma dochód. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej małżonek, zstępni i wstępni wnoszą opłatę wtedy, gdy ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego, a po zapłacie opłaty nadal pozostaje im co najmniej 300% tego kryterium.

Aktualne kwoty kryteriów, obowiązujące od 1 stycznia 2025 r., wynoszą 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł dla osoby w rodzinie. Oznacza to, że 300% kryterium to odpowiednio 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 2469 zł na osobę w rodzinie.

Przykładowo, jeżeli wnuk samotnie gospodaruje i osiąga dochód 4200 zł, organ nie powinien ustalić opłaty tak, aby po jej zapłacie zostało mu mniej niż 3030 zł. Jeżeli natomiast osoba zobowiązana pozostaje w rodzinie, organ bada dochód na osobę w rodzinie i porównuje go z kwotą 2469 zł. Warto przedstawić zaświadczenia o zarobkach, koszty utrzymania, alimenty, raty kredytów, czynsz, koszty leczenia, dojazdów i inne stałe obciążenia.

Czy dochód małżonka albo partnera ma znaczenie?

Po zawarciu małżeństwa organ może badać sytuację rodziny, zwłaszcza gdy małżonkowie wspólnie mieszkają i prowadzą gospodarstwo domowe. Intercyza nie usuwa obowiązku wynikającego z ustawy o pomocy społecznej. Może mieć znaczenie w stosunkach majątkowych między małżonkami, ale nie powoduje, że osoba przestaje być dzieckiem albo wnukiem mieszkańca DPS. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: dochody partnera a wspólne gospodarstwo.

W przypadku partnera albo konkubenta trzeba odróżnić dwie kwestie. Partner nie staje się przez sam związek osobą zobowiązaną do płacenia za DPS rodzica lub dziadka drugiej osoby. Może jednak zostać uwzględniony przy obliczaniu dochodu rodziny, jeżeli osoby pozostają w faktycznym związku, wspólnie mieszkają i wspólnie gospodarują. Jeżeli partnerzy mieszkają razem, ale nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, warto to jasno wyjaśnić i poprzeć dokumentami.

Jeżeli temat dotyczy szerszych obowiązków wobec rodziców lub innych krewnych, pomocne może być także omówienie, czym różni się administracyjna opłata za DPS od klasycznego obowiązku alimentacyjnego wobec wstępnych.

Zwolnienie z opłaty za pobyt bliskiego w DPS

Nawet przekroczenie kryterium dochodowego nie zamyka drogi do zwolnienia z opłaty. Art. 64 ustawy o pomocy społecznej pozwala zwolnić osobę wnoszącą opłatę albo obowiązaną do jej wnoszenia częściowo lub całkowicie, na jej wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jest to zwolnienie uznaniowe, więc organ musi ocenić konkretną sytuację, a nie działa automatycznie.

Przesłanki zwolnienia obejmują między innymi:

• ponoszenie opłaty za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia lub innej placówce,
• długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne albo inne zdarzenia losowe,
• utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia,
• ciążę albo samotne wychowywanie dziecka,
• pobyt osoby zobowiązanej albo jej rodzica w pieczy zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej mieszkańcowi DPS,
• wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS albo mieszkańca DPS,
• wykazanie rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych wobec osoby zobowiązanej do opłaty.

Wyliczenie z art. 64 ma charakter przykładowy, dlatego można powoływać się również na inne ważne okoliczności. Trzeba je jednak konkretnie opisać i udowodnić. Samo poczucie krzywdy, brak kontaktu albo przekonanie, że ojciec, matka, babcia lub dziadek nie pomagał rodzinie, może nie wystarczyć, jeżeli nie zostanie powiązane z konkretnymi faktami i dokumentami.

Zwolnienie obowiązkowe na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej

Odrębne znaczenie ma art. 64a ustawy o pomocy społecznej. W tym przypadku zwolnienie nie zależy od swobodnej oceny organu, lecz jest obowiązkowe, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Osobę obowiązaną do opłaty zwalnia się całkowicie, gdy przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona.

Zwolnienie obowiązkowe przysługuje także wtedy, gdy osoba zobowiązana przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu mieszkańca DPS za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby zobowiązanej, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego rodzeństwa albo jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Zwolnienie to obejmuje również zstępnych osoby zwolnionej.

W sprawach dotyczących wnuków ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy rodzic wnuka został objęty zwolnieniem z art. 64a. Warto wtedy wyraźnie powołać się na ten przepis i dołączyć dokumenty, zamiast ograniczać się do ogólnego opisu konfliktu rodzinnego.

Złe relacje rodzinne, brak alimentów i inne argumenty przeciwko opłacie

Złe relacje z rodzicem, babcią albo dziadkiem mogą mieć znaczenie, ale nie zawsze wystarczą do zwolnienia z opłaty. Orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że sam brak więzi rodzinnej nie musi przesądzać o zwolnieniu z odpłatności. Inaczej może być, gdy za brakiem relacji stoją konkretne, udowodnione zachowania mieszkańca DPS, takie jak porzucenie rodziny, uporczywe niewykonywanie obowiązków alimentacyjnych, przemoc, rażące zaniedbania albo inne poważne naruszenia obowiązków rodzinnych.

Osoba wezwana przez gminę powinna przedstawić również własne obciążenia. Alimenty na dziecko, koszty najmu mieszkania, utrzymanie małoletniego, leczenie, dojazdy do pracy czy spłata zobowiązań nie wyłączają automatycznie opłaty, ale mogą wpływać na jej wysokość albo przemawiać za zwolnieniem częściowym lub całkowitym.

Trzeba też odróżnić opłatę za DPS od alimentów w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kierownik ośrodka pomocy społecznej może wytaczać powództwa o roszczenia alimentacyjne na rzecz obywateli. W takim procesie osoba pozwana może powoływać się między innymi na art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Postępowanie administracyjne o opłatę za DPS rządzi się jednak własnymi przepisami ustawy o pomocy społecznej.

Wywiad środowiskowy, umowa z gminą i decyzja administracyjna

Najczęściej organ najpierw wzywa członka rodziny na rodzinny wywiad środowiskowy. W jego trakcie ustala sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową. Warto przygotować dokumenty i zadbać, aby w protokole znalazły się wszystkie istotne okoliczności, nie tylko wysokość wynagrodzenia.

Opłata członka rodziny może zostać ustalona w umowie zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo dyrektorem centrum usług społecznych. Umowy nie należy podpisywać pochopnie, jeżeli kwota jest zawyżona, nie uwzględnia sytuacji innych krewnych albo pomija wniosek o zwolnienie. Jeżeli osoba odmawia zawarcia umowy, organ może ustalić opłatę w drodze decyzji administracyjnej.

Szczególnie ryzykowna jest odmowa udziału w wywiadzie środowiskowym bez przedstawienia wyjaśnień. Przepisy pozwalają organowi ustalić opłatę decyzją także w sytuacji odmowy zawarcia umowy i niewyrażenia zgody na wywiad. Dlatego lepiej uczestniczyć w postępowaniu, składać pisemne wyjaśnienia, dokumenty i wnioski dowodowe.

Odwołanie od decyzji gminy w sprawie opłaty za DPS

Jeżeli organ wyda decyzję ustalającą opłatę, trzeba sprawdzić przede wszystkim: okres objęty decyzją, wysokość średniego kosztu utrzymania w DPS, dochód mieszkańca, sposób ustalenia dochodu rodziny, krąg osób zobowiązanych, rozważenie wniosku o zwolnienie oraz uzasadnienie faktyczne i prawne. Błędy w tych elementach mogą być podstawą odwołania.

Od niekorzystnej decyzji zasadniczo przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, składane za pośrednictwem organu, który ją wydał. W odwołaniu warto wskazać konkretne zarzuty, np. pominięcie innych osób zobowiązanych, błędne przyjęcie wspólnego gospodarstwa domowego, nieuwzględnienie kosztów utrzymania dzieci, leczenia lub alimentów, nierozpoznanie wniosku o zwolnienie albo pominięcie dowodów dotyczących zaniedbań ze strony mieszkańca DPS. Jeżeli organ wydał już decyzję, trzeba pilnować terminu i prawidłowo przygotować odwołanie od decyzji o opłacie za DPS.

Jeżeli sprawa dotyczy także obowiązków wobec rodzeństwa lub dalszej rodziny, przydatne może być porównanie z zasadami opisującymi obowiązek opieki nad członkiem rodziny.

Czy gmina może przestać płacić za DPS i odesłać mieszkańca do rodziny?

Gmina nie może dowolnie zrezygnować z ustawowego obowiązku dopłacania do DPS tylko dlatego, że chce przerzucić koszty na rodzinę. Jeżeli mieszkaniec i osoby zobowiązane nie pokrywają pełnej odpłatności, gmina wnosi różnicę między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca i osoby zobowiązane.

Nie oznacza to jednak, że rodzina może ignorować decyzję albo umowę. Jeżeli opłata została prawidłowo ustalona, a osoba zobowiązana jej nie płaci, gmina może dochodzić należności w trybie egzekucji administracyjnej. Dlatego trzeba reagować już na etapie wywiadu, wniosku o zwolnienie i decyzji, a nie dopiero po upomnieniu albo zajęciu wynagrodzenia.

Usunięcie mieszkańca z DPS i przywiezienie go do dziecka albo wnuka pod drzwi nie jest zwykłym sposobem rozwiązywania problemu odpłatności. Pobyt w DPS wynika z decyzji i potrzeb osoby wymagającej całodobowej opieki. Zmiana albo uchylenie decyzji o skierowaniu może nastąpić tylko w przewidzianym trybie i po spełnieniu ustawowych przesłanek, a nie jako forma nacisku na rodzinę.

Majątek mieszkańca DPS i sytuacja pozostałych członków rodziny

W sprawie opłat warto zwrócić uwagę także na majątek mieszkańca DPS. Jeżeli posiada mieszkanie, dom, oszczędności albo inne składniki majątkowe, może to mieć znaczenie praktyczne dla finansowania jego potrzeb. Nie należy jednak przyjmować uproszczenia, że gmina po prostu przejmie nieruchomość w zamian za pobyt w DPS. Takie rozwiązanie wymagałoby odrębnych podstaw i nie zastępuje zasad odpłatności z ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli mieszkaniec DPS zachowuje świadomość i chce uporządkować sprawy majątkowe, rodzina może rozważyć odpowiednio sformułowane pełnomocnictwo dla rodzica seniora do spraw mieszkaniowych, bankowych i urzędowych.

Osoba wezwana do gminy może wskazywać, że są inni krewni o lepszej sytuacji finansowej albo że część kosztów powinna zostać rozłożona między kilka osób. Warto podać dane dzieci mieszkańca, wnuków, ich znane źródła utrzymania, informacje o nieruchomościach, działalności gospodarczej albo innych faktach, które mogą pomóc organowi rzetelnie ustalić krąg osób zobowiązanych.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania z gminy?

Po otrzymaniu wezwania najlepiej działać pisemnie i uporządkowanie. W pierwszej kolejności należy sprawdzić, czego dotyczy pismo: samego wywiadu, propozycji umowy, zawiadomienia o wszczęciu postępowania czy już decyzji. Następnie trzeba zebrać dokumenty potwierdzające dochody, koszty utrzymania, alimenty, sytuację mieszkaniową, zdrowotną i rodzinną.

Jeżeli osoba chce uniknąć opłaty albo ją ograniczyć, powinna złożyć wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty. Wniosek powinien wskazywać podstawę prawną, opisywać konkretne okoliczności, zawierać dokumenty i wnioski dowodowe oraz odnosić się do sytuacji innych osób zobowiązanych. Warto też zadbać, aby organ wiedział, że przed ustaleniem opłaty powinien zbadać nie tylko dochód osoby wezwanej, ale także możliwości pozostałych członków rodziny.

FAQ

Czy wnuk zawsze musi płacić za pobyt babci albo dziadka w DPS?

Nie. Wnuk należy do kręgu zstępnych, więc może zostać objęty postępowaniem, ale obowiązek zapłaty zależy od dochodów, wysokości brakującej opłaty, sytuacji rodzinnej oraz tego, czy organ prawidłowo ustalił sytuację innych osób zobowiązanych.

Ile DPS może zabrać z emerytury mieszkańca?

Mieszkaniec DPS wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli ta kwota nie pokrywa średniego miesięcznego kosztu utrzymania, organ może badać możliwość dopłaty przez rodzinę, a w pozostałej części płaci gmina.

Czy dochód konkubenta może być liczony przy opłacie za DPS?

Może mieć znaczenie przy ustalaniu dochodu rodziny, jeżeli partnerzy pozostają w faktycznym związku, wspólnie mieszkają i wspólnie gospodarują. Sam partner nie staje się jednak osobą zobowiązaną do zapłaty za DPS rodzica albo dziadka drugiej osoby.

Czy alimenty na dziecko chronią przed opłatą za DPS?

Nie zawsze, ale są ważnym argumentem. Alimenty i koszty utrzymania dziecka należy udokumentować, ponieważ mogą wpływać na ocenę możliwości finansowych oraz na zasadność częściowego albo całkowitego zwolnienia z opłaty.

Czy złe relacje z mieszkańcem DPS wystarczą do zwolnienia z opłaty?

Samo zerwanie kontaktów zwykle może być niewystarczające. Silniejsze są konkretne i udowodnione okoliczności, na przykład niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, przemoc, porzucenie rodziny, rażące zaniedbania, prawomocne orzeczenia sądu albo dokumenty z wcześniejszych postępowań.

Czy odmowa podpisania umowy z gminą kończy sprawę?

Nie. Jeżeli osoba odmawia zawarcia umowy, organ może ustalić opłatę w drodze decyzji administracyjnej. Odmowa udziału w wywiadzie środowiskowym może dodatkowo pogorszyć sytuację, dlatego lepiej złożyć dokumenty, wyjaśnienia i wniosek o zwolnienie.

Jak odwołać się od decyzji o opłacie za DPS?

Odwołanie składa się zasadniczo w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał, do samorządowego kolegium odwoławczego. Warto wskazać konkretne błędy decyzji i dołączyć dokumenty potwierdzające dochody, wydatki, sytuację rodzinną oraz podstawy zwolnienia z opłaty.

Czy dzieci płacą za DPS po równo?

Obowiązek dopłaty do pobytu rodzica w DPS nie zawsze oznacza równy podział kosztów między wszystkie dzieci. Organ powinien badać sytuację dochodową osób zobowiązanych, ich możliwości płatnicze oraz ustawowe kryteria odpłatności. W praktyce jedno dziecko może nie spełniać kryterium dochodowego, inne może zostać obciążone w większym zakresie, a jeszcze inne może ubiegać się o zwolnienie z opłaty. Szczegółowo wyjaśniamy też, kiedy dzieci mogą odmówić ponoszenia opłat za pobyt rodzica w DPS.

Znaczenie mogą mieć także wcześniejsze darowizny, umowy dożywocia, przekazanie gospodarstwa albo inne rozliczenia rodzinne, ale same w sobie nie przesądzają automatycznie o wysokości opłaty. Każdą decyzję gminy warto sprawdzić pod kątem dochodu, składu gospodarstwa domowego, prawidłowości wywiadu i możliwości zastosowania zwolnienia.

Podsumowanie

Sprawy o opłatę za DPS wymagają indywidualnej analizy. Dziecko, wnuk albo inny członek rodziny nie powinien ignorować wezwania z gminy, ale nie powinien też automatycznie godzić się na każdą zaproponowaną kwotę. Trzeba sprawdzić dochody, kryteria, sytuację innych krewnych, możliwość zwolnienia z opłaty oraz prawidłowość postępowania administracyjnego.

Najważniejsze jest aktywne uczestnictwo w sprawie: udział w wywiadzie, złożenie dokumentów, wskazanie innych osób zobowiązanych, złożenie wniosku o zwolnienie i ewentualne odwołanie od niekorzystnej decyzji. To często decyduje o tym, czy opłata zostanie ustalona prawidłowo i w realnej wysokości.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1214 - tekst aktu
2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. 2024 poz. 1044 - tekst aktu
3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1691 - tekst aktu
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 236 - tekst aktu
5. Wyrok NSA z dnia 9 maja 2024 r., sygn. I OSK 1771/22, dotyczący zwolnienia z opłaty za DPS i znaczenia braku relacji rodzinnych.