Umorzenie postępowania o podział majątku po ugodzie

W sprawach po rozwodzie małżonkowie mogą zakończyć spór majątkowy na kilka sposobów. Jeżeli są zgodni, możliwy jest umowny podział majątku, a jeżeli sprawa trafiła już do sądu – ugoda zawarta w ramach sprawy o podział albo w ramach postępowania rozwodowego, o ile sąd mógł taki podział rozpoznać bez nadmiernej zwłoki.

W praktyce często pojawia się pytanie, czy po sformułowaniu w wyroku lub postanowieniu zwrotu „umarza się postępowanie o podział majątku” trzeba jeszcze prowadzić nowe postępowanie o podział majątku. Zasadniczo nie – jeżeli doszło do ważnej i skutecznej ugody obejmującej nieruchomość, to właśnie ta ugoda, wraz z dokumentami potwierdzającymi jej skuteczność, powinna być podstawą dalszych czynności, w tym wniosku do księgi wieczystej.

Co oznacza umorzenie postępowania po zawarciu ugody?

Umorzenie postępowania o podział majątku oznacza, że sąd nie rozstrzyga już merytorycznie sporu w tym zakresie, ponieważ strony same uregulowały go ugodą. Ugoda sądowa ma podwójny charakter: z jednej strony jest czynnością procesową prowadzącą do zakończenia sprawy, z drugiej – jest porozumieniem stron wywołującym skutki materialnoprawne.

Podstawowe znaczenie mają tu art. 223 Kodeksu postępowania cywilnego, art. 203 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 355 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd nie powinien dopuścić do ugody sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego albo zmierzającej do obejścia prawa. Jeżeli ugoda jest dopuszczalna i skuteczna, dalsze prowadzenie postępowania o ten sam zakres podziału staje się zbędne.

Ważne jest jednak to, że samo umorzenie postępowania nie zastępuje treści ugody. Dla sądu wieczystoksięgowego kluczowe będzie to, co dokładnie strony ustaliły: komu przypada nieruchomość, od kiedy ma przejść własność, czy przewidziano spłatę, czy spłata jest warunkiem przejścia własności oraz czy ugoda identyfikuje nieruchomość w sposób pozwalający na dokonanie wpisu.

Nie wystarczy samo prywatne porozumienie dołączone do akt sprawy. Jeżeli ugoda dotyczy nieruchomości i ma być podstawą wpisu w księdze wieczystej, powinna wynikać z dokumentu mającego odpowiednią formę: przede wszystkim z ugody sądowej wciągniętej do protokołu albo z prawomocnego orzeczenia. Gdyby było to jedynie pozasądowe porozumienie byłych małżonków, przeniesienie własności nieruchomości wymagałoby zachowania formy aktu notarialnego.

Ugoda sądowa a wpis własności w księdze wieczystej

Ugoda sądowa dotycząca podziału majątku wspólnego może być podstawą wpisu w księdze wieczystej, ale nie każda treść ugody będzie wystarczająca. Wpis w księdze wieczystej następuje na podstawie dokumentów, a sąd wieczystoksięgowy nie prowadzi pełnego postępowania dowodowego tak jak sąd rozpoznający sprawę o podział majątku.

Zgodnie z art. 626⁸ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada treść i formę wniosku, dołączonych dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Oznacza to, że jeżeli z dokumentów nie wynika jasno, że własność przeszła na jednego z byłych małżonków, sąd może wezwać do uzupełnienia braków, zwrócić wniosek albo odmówić wpisu.

W opisanej sytuacji szczególnie istotne jest sformułowanie: „własność przejdzie na powoda po roku czasu od uprawomocnienia się orzeczenia o rozwód”. Taki zapis wskazuje, że strony odroczyły skutek w czasie. Wniosek o wpis jednego właściciela w dziale II księgi wieczystej powinien więc zostać złożony dopiero wtedy, gdy wyrok rozwodowy jest prawomocny i upłynął rok liczony od tej daty.

Czy trzeba najpierw zapłacić spłatę byłemu małżonkowi?

Odpowiedź zależy od dokładnej treści ugody. Jeżeli ugoda jednoznacznie stanowi, że własność przechodzi po upływie roku od prawomocności wyroku, a spłata jest odrębnym zobowiązaniem płatnym w tym samym terminie, to sam obowiązek zapłaty może być traktowany jako osobne roszczenie pieniężne. W takim układzie były małżonek, który nie otrzymał spłaty, może dochodzić zapłaty, a ugoda sądowa – po nadaniu klauzuli wykonalności, gdy jest to potrzebne – może stanowić podstawę egzekucji.

Jeżeli jednak z ugody wynika, że własność ma przejść dopiero po dokonaniu spłaty, albo jeżeli treść ugody jest niejednoznaczna i łączy przejście własności z zapłatą, do wniosku o wpis warto dołączyć dowód wykonania spłaty. Może to być potwierdzenie przelewu, pokwitowanie, oświadczenie drugiej strony albo inny dokument, który pozwoli sądowi wieczystoksięgowemu ustalić, że warunek przewidziany w ugodzie został spełniony.

Kiedy złożyć wniosek KW-WPIS?

W opisanym stanie faktycznym najbezpieczniejszym momentem na złożenie wniosku do wydziału ksiąg wieczystych będzie chwila, gdy spełnione są wszystkie przesłanki wskazane w ugodzie. Trzeba przy tym pamiętać, że 7 dni od ogłoszenia wyroku to zasadniczo termin na złożenie wniosku o uzasadnienie, a nie pełny termin apelacyjny w każdej sytuacji. Dlatego przy księdze wieczystej nie warto opierać się wyłącznie na własnym obliczeniu terminu – najlepiej uzyskać z sądu dokument potwierdzający prawomocność.

W praktyce oznacza to przede wszystkim:

• prawomocność wyroku rozwodowego,
• upływ roku od daty uprawomocnienia się wyroku, jeżeli tak ustalono w ugodzie,
• wykonanie spłaty, jeżeli z ugody wynika, że zapłata jest warunkiem przejścia własności albo praktycznie konieczne jest wykazanie jej wykonania,
• uzyskanie z sądu odpisu ugody lub protokołu oraz dokumentu potwierdzającego prawomocność właściwego orzeczenia.

Nie należy składać wniosku zbyt wcześnie, jeżeli sama ugoda odracza przejście własności. Sąd wieczystoksięgowy ocenia dokumenty według stanu istniejącego w chwili rozpoznawania wniosku. Jeżeli z dokumentów wynika, że termin jeszcze nie upłynął albo warunek nie został wykazany, wpis może nie zostać dokonany.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku o wpis w księdze wieczystej?

Wniosek o ujawnienie prawa własności składa się na urzędowym formularzu KW-WPIS do sądu rejonowego prowadzącego daną księgę wieczystą. W żądaniu wpisu należy wskazać, że chodzi o wpisanie w dziale II księgi wieczystej określonej osoby jako właściciela nieruchomości, zgodnie z ugodą sądową dotyczącą podziału majątku.

Do wniosku najczęściej należy dołączyć:

• formularz KW-WPIS wypełniony czytelnie i podpisany przez wnioskodawcę,
• odpis ugody sądowej albo odpis protokołu rozprawy zawierającego osnowę ugody,
• odpis prawomocnego wyroku rozwodowego albo innego orzeczenia, z którego wynika ustanie wspólności majątkowej i data prawomocności,
• odpis postanowienia o umorzeniu postępowania o podział majątku, jeżeli zostało wydane osobno albo jest potrzebne do wykazania skutków ugody,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej od wniosku,
• dowód wykonania spłaty lub spełnienia warunku, jeżeli wynika to z ugody albo może mieć znaczenie dla wpisu,
• pełnomocnictwo i dowód opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, jeżeli wniosek składa pełnomocnik.

Co do zasady od wniosku o wpis własności nabytej w wyniku podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami pobierana jest opłata stała 150 zł. Jeżeli wniosek obejmuje więcej żądań, nietypowy stan prawny albo dodatkowe wpisy, opłata może wymagać indywidualnej weryfikacji.

Jak sformułować żądanie we wniosku?

W żądaniu nie chodzi formalnie o „wykreślenie żony z księgi”, lecz o ujawnienie aktualnego prawa własności w dziale II księgi wieczystej. Przykładowo można wnosić o wpisanie powoda jako wyłącznego właściciela nieruchomości objętej daną księgą wieczystą, na podstawie ugody sądowej zawartej w sprawie o podział majątku wspólnego, po upływie terminu wskazanego w ugodzie.

Jeżeli w księdze wieczystej byli małżonkowie są ujawnieni jako współwłaściciele albo jako właściciele na zasadach wspólności ustawowej, sąd – dokonując prawidłowego wpisu nowego stanu prawnego – odpowiednio zmieni treść działu II. Dlatego żądanie powinno być precyzyjne i zgodne z treścią ugody, a nie wyłącznie opisowe.

Co zrobić, gdy ugoda jest nieprecyzyjna?

Jeżeli ugoda nie określa jednoznacznie skutku przeniesienia własności, nie zawiera danych nieruchomości albo pozostawia wątpliwości co do warunku spłaty, mogą pojawić się problemy w postępowaniu wieczystoksięgowym. Sąd ksiąg wieczystych nie będzie zastępował stron w interpretowaniu niejasnej ugody w sposób wymagający szerokiego postępowania dowodowego.

Ze względu na swój materialnoprawny charakter ugoda podlega także przepisom o wadach oświadczenia woli. W określonych sytuacjach możliwe jest kwestionowanie skutków ugody, ale wymaga to osobnej analizy, bo czym innym jest wykonanie ugody, a czym innym wzruszenie umowy o podział albo uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, groźby czy w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji.

W praktyce, jeżeli druga strona odmawia współpracy, ale ugoda jest jasna i skuteczna, jej podpis pod wnioskiem KW-WPIS nie powinien być konieczny. Jeżeli jednak problem dotyczy nie samej współpracy, lecz braku odpowiedniej podstawy wpisu, konieczne może być uzyskanie dodatkowego orzeczenia, sprostowanie oczywistej omyłki, doprecyzowanie dokumentów albo wszczęcie odrębnego postępowania.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różna treść ugody wpływa na moment i sposób złożenia wniosku do księgi wieczystej.

FAQ

Czy umorzenie postępowania oznacza, że ugoda jest nieważna?

Nie. Umorzenie zwykle oznacza, że strony zakończyły spór ugodą, dlatego sąd nie musi dalej rozstrzygać sprawy. Skutki prawne należy oceniać na podstawie treści samej ugody oraz dokumentów sądowych.

Czy mogę złożyć wniosek KW-WPIS od razu po rozwodzie?

Tylko wtedy, gdy ugoda nie odracza przejścia własności i wszystkie przesłanki wpisu są już spełnione. Jeżeli ugoda przewiduje przejście własności po roku od prawomocności wyroku, trzeba poczekać na upływ tego roku.

Czy była żona musi podpisać wniosek do księgi wieczystej?

Co do zasady wniosek może złożyć osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić. Jeżeli ugoda jest skuteczną podstawą wpisu, podpis drugiej strony nie powinien być konieczny, ale dokumenty muszą jednoznacznie wykazywać zmianę własności.

Jaki formularz trzeba złożyć?

Stosuje się urzędowy formularz KW-WPIS. Jeżeli żądanie jest bardziej rozbudowane albo dotyczy kilku wpisów, konieczne może być także użycie załącznika KW-ZAD lub KW-WU, zależnie od liczby żądań i uczestników.

Czy potwierdzenie przelewu zawsze jest konieczne?

Nie zawsze. Jest szczególnie ważne wtedy, gdy z ugody wynika, że zapłata jest warunkiem przejścia własności albo gdy brak zapłaty może budzić wątpliwości co do skuteczności wpisu. Przy niejasnym zapisie lepiej dołączyć dowód zapłaty.

Co zrobić, jeśli w ugodzie pominięto jakiś składnik majątku?

Ugoda obejmuje zasadniczo to, co strony w niej uregulowały. Jeżeli po czasie okaże się, że pominięto ważny składnik majątku wspólnego, w zależności od sytuacji możliwy może być uzupełniający podział majątku.

Podsumowanie

Po zawarciu ugody sądowej w sprawie o podział majątku umorzenie postępowania nie przekreśla skuteczności ugody. Przeciwnie – to ugoda może być podstawowym dokumentem pozwalającym ujawnić zmianę właściciela w księdze wieczystej. Trzeba jednak sprawdzić, czy jej treść rzeczywiście powoduje przejście własności, od kiedy ten skutek następuje i czy nie został uzależniony od zapłaty spłaty albo innego warunku.

W opisanej sprawie wniosek do wydziału ksiąg wieczystych powinien zostać złożony po prawomocności wyroku rozwodowego i po upływie roku, skoro taki termin przejścia własności przewidziano w ugodzie. Do wniosku należy dołączyć dokumenty sądowe potwierdzające ugodę i prawomocność oraz – zależnie od treści ugody – dowód wykonania spłaty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 223, art. 203 § 4, art. 355 § 1, art. 369, art. 626² i art. 626⁸.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 58 § 3.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 158, art. 917–918 oraz art. 82–88.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2024 poz. 959, w szczególności art. 42–43.
5. Formularz KW-WPIS – Ministerstwo Sprawiedliwości: formularze wniosków wieczystoksięgowych.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1969 r., sygn. akt III PZP 43/69 – dotycząca skutków ugody sądowej i możliwości uchylenia się od skutków oświadczenia woli.