Rozliczenie PIT jako samotny rodzic po rozwodzie – kiedy jest możliwe?

Na czym polega rozliczenie PIT jako samotny rodzic?

Preferencyjne rozliczenie osoby samotnie wychowującej dziecko wynika z art. 6 ust. 4c i 4d ustawy o PIT. Jeżeli podatnik spełnia warunki ustawowe, podatek oblicza się w podwójnej wysokości podatku od połowy jego dochodów. W praktyce preferencja może być korzystna zwłaszcza przy wyższych dochodach albo wtedy, gdy pozwala lepiej wykorzystać kwotę wolną.

Uprawnionym może być rodzic albo opiekun prawny, który w roku podatkowym samotnie wychowuje dziecko i ma wymagany status: jest panną, kawalerem, wdową, wdowcem, rozwódką, rozwodnikiem, osobą w separacji orzeczonej przez sąd albo osobą pozostającą w małżeństwie, jeżeli jej małżonek został pozbawiony praw rodzicielskich albo odbywa karę pozbawienia wolności.

Preferencja może dotyczyć dziecka małoletniego, dziecka pełnoletniego otrzymującego zasiłek pielęgnacyjny albo rentę socjalną oraz uczącego się dziecka pełnoletniego do ukończenia 25 lat. Przy dziecku uczącym się istotny jest limit dochodów i przychodów równy 12-krotności renty socjalnej obowiązującej w grudniu danego roku podatkowego; w rozliczeniu za 2025 r. limit wynosił 22 546,92 zł.

Samotne wychowywanie dziecka po rozwodzie

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu rozwodu z automatycznym statusem samotnego rodzica. Przepisy wymagają faktycznego samotnego wychowywania dziecka, czyli samodzielnej troski o jego codzienne potrzeby, edukację, zdrowie, rozwój emocjonalny i byt materialny bez wspólnego wykonywania tych zadań z drugim rodzicem.

Jeżeli dziecko na stałe mieszka z matką, a ojciec spędza z nim 2–3 dni w tygodniu i nocuje z dzieckiem, trzeba ustalić, czy ojciec jedynie realizuje kontakty i współuczestniczy w wychowaniu, czy w określonych okresach rzeczywiście wykonuje pełną, samodzielną opiekę rodzicielską.

Znaczenie mają zwłaszcza: orzeczenie rozwodowe, zakres władzy rodzicielskiej, ustalone kontakty, miejsce zamieszkania dziecka, podział obowiązków szkolnych i zdrowotnych oraz ponoszenie kosztów utrzymania. Przydatne mogą być też materiały o kontaktach ojca z dzieckiem po rozstaniu i o ustaleniu miejsca zamieszkania dzieci po rozwodzie.

Wspólna władza rodzicielska a preferencja w PIT

Samo pozostawienie obojgu rodzicom władzy rodzicielskiej nie wyklucza jeszcze preferencyjnego rozliczenia. Władza rodzicielska oznacza uprawnienia i obowiązki wobec dziecka, ale nie przesądza, kto faktycznie wychowuje dziecko na co dzień.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy rodzice rzeczywiście wychowują dziecko wspólnie: uzgadniają i dzielą bieżące obowiązki, oboje regularnie uczestniczą w codziennym procesie wychowawczym i każde z nich ponosi istotny ciężar opieki. W takim modelu urząd skarbowy może uznać, że żaden z rodziców nie wychowuje dziecka samotnie.

Rozliczenie podatkowe trzeba odróżnić od alimentów. Inne kryteria decydują o preferencji w PIT, a inne o tym, jaka powinna być wysokość alimentów na dziecko.

Opieka naprzemienna a rozliczenie jako samotny rodzic

Od 2022 r. ustawa o PIT zawiera wyraźne ograniczenie. Zgodnie z art. 6 ust. 4f ustawy o PIT preferencyjny sposób opodatkowania nie ma zastosowania do osoby, która wychowuje wspólnie z drugim rodzicem albo opiekunem prawnym co najmniej jedno dziecko, w tym również wtedy, gdy dziecko jest pod opieką naprzemienną i w związku z tym obojgu rodzicom ustalono świadczenie wychowawcze.

Trzeba więc odróżnić zwykłe kontakty, nawet częste i obejmujące noclegi, od opieki naprzemiennej, w której dziecko funkcjonuje w powtarzalnym systemie u obojga rodziców, a rodzice dzielą zasadniczy ciężar wychowania. W drugim przypadku ryzyko odmowy preferencji jest znacznie większe.

Czy działalność gospodarcza matki dziecka ma znaczenie?

Samo prowadzenie działalności gospodarczej przez matkę dziecka nie zawsze wyklucza jej prawo do preferencji. Znaczenie ma forma opodatkowania i to, czy do podatnika lub dziecka mają zastosowanie przepisy wyłączające preferencję.

Preferencji zasadniczo nie stosuje się, gdy do podatnika lub dziecka mają zastosowanie przepisy o 19% podatku liniowym, ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych poza wyjątkami dotyczącymi najmu prywatnego, podatku tonażowym albo ustawie o aktywizacji przemysłu okrętowego i przemysłów komplementarnych. Działalność opodatkowana według skali podatkowej nie przekreśla sama w sobie rozliczenia jako samotny rodzic.

Nawet jeżeli drugi rodzic rzeczywiście nie może skorzystać z preferencji, nie oznacza to automatycznie, że może z niej skorzystać ojciec. Każdy podatnik musi sam spełnić warunki ustawowe, w szczególności warunek faktycznego samotnego wychowywania dziecka.

Stanowisko fiskusa i sądów

Organy podatkowe zwykle przyjmują ostrożne podejście. W interpretacjach podkreślają, że samotne wychowywanie oznacza wychowywanie dziecka bez udziału drugiego rodzica w procesie wychowawczym. Samodzielna opieka w określonym czasie, np. podczas weekendu lub kilku dni w tygodniu, nie zawsze jest według fiskusa równoznaczna z samotnym wychowywaniem.

Takie stanowisko wynika m.in. z interpretacji Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 6 września 2022 r., nr 0114-KDIP3-2.4011.670.2022.2.AC, oraz z interpretacji z 27 października 2023 r., nr 0115-KDIT2.4011.411.2023.1.KC. Organy wskazują, że fakt przebywania dziecka u każdego z rodziców w różnych częściach roku nie oznacza automatycznie, że każde z nich jest samotnym rodzicem.

Orzecznictwo sądów administracyjnych bywa korzystniejsze dla podatników. WSA wskazywały, że ustawodawca nie wymaga wprost samotnego wychowywania dziecka przez cały rok ani nie wyklucza każdej sytuacji, w której drugi rodzic również ma kontakt z dzieckiem. Przykładem są wyroki WSA we Wrocławiu z 14 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wr 561/23, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 12 października 2023 r., sygn. akt I SA/Go 246/23, oraz WSA w Łodzi z 5 października 2023 r., sygn. akt I SA/Łd 589/23.

Szczególnie ważny jest wyrok WSA w Łodzi z 28 września 2023 r., sygn. akt I SA/Łd 530/23, w którym sąd uznał, że jeżeli rodzice nie wychowują dziecka jednocześnie w tym samym czasie i miejscu, lecz każde z nich sprawuje opiekę osobno w ustalonych okresach, to nie można automatycznie twierdzić, że dziecko jest wychowywane wspólnie.

Trzeba jednak pamiętać, że korzystny wyrok w innej sprawie nie daje automatycznej ochrony w indywidualnym rozliczeniu. W sprawach granicznych warto rozważyć własną interpretację indywidualną albo przygotować argumentację i dowody na wypadek sporu.

Co powinien zrobić rodzic w opisanej sytuacji?

Jeżeli ojciec jest rozwodnikiem, dziecko jest małoletnie, mieszka na stałe z matką, ale regularnie przebywa u ojca 2–3 dni w tygodniu, prawo do preferencji jest możliwe tylko wtedy, gdy da się wykazać faktyczne samotne wychowywanie dziecka. Przy takim stanie faktycznym trzeba liczyć się z ryzykiem odmowy ze strony organu podatkowego.

Przed złożeniem zeznania warto sprawdzić:

• czy w orzeczeniu sądu ustalono opiekę naprzemienną, czy tylko kontakty,
• czy obojgu rodzicom ustalono świadczenie wychowawcze w związku z opieką naprzemienną,
• kto podejmuje decyzje dotyczące szkoły, lekarzy, zajęć dodatkowych i wychowania,
• czy rodzic ma dokumenty potwierdzające samodzielne ponoszenie kosztów i wykonywanie obowiązków w czasie pobytu dziecka,
• czy do rodzica albo dziecka nie mają zastosowania wyłączenia dotyczące form opodatkowania.

Jak wykazać prawo do preferencyjnego rozliczenia?

Do zeznania PIT nie dołącza się standardowo dokumentów potwierdzających samotne wychowywanie dziecka. Wybór preferencji następuje przez zaznaczenie odpowiedniej pozycji w PIT-37 albo PIT-36. Dokumenty są jednak potrzebne na wypadek czynności sprawdzających, wezwania z urzędu lub sporu.

Pomocne mogą być: wyrok rozwodowy, postanowienie dotyczące władzy rodzicielskiej i kontaktów, porozumienie rodzicielskie, korespondencja ze szkołą i lekarzami, potwierdzenia wydatków na dziecko, harmonogram pobytów oraz dowody opłacania zajęć dodatkowych.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie odpowiedź nie jest automatyczna. Jeżeli syn mieszka na stałe z matką, a ojciec sprawuje opiekę 2–3 dni w tygodniu, fiskus może uznać, że rodzice współuczestniczą w wychowaniu dziecka, a ojciec nie spełnia warunku samotnego wychowywania. Orzecznictwo sądów administracyjnych pokazuje jednak, że w konkretnych stanach faktycznych rodzic sprawujący samodzielną opiekę w określonych okresach może bronić prawa do preferencji.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest indywidualna analiza dokumentów i sposobu wykonywania opieki. W sprawach granicznych warto rozważyć interpretację indywidualną albo przygotować argumentację i dowody na wypadek kontroli rozliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350, w szczególności art. 6 ust. 4c-4f oraz art. 6 ust. 8.
2. Ministerstwo Finansów, podatki.gov.pl, poradnik: Osoba samotnie wychowująca dziecko.
3. Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 6.09.2022 r., nr 0114-KDIP3-2.4011.670.2022.2.AC.
4. Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 27.10.2023 r., nr 0115-KDIT2.4011.411.2023.1.KC.
5. Wyrok WSA we Wrocławiu z 14.12.2023 r., sygn. akt I SA/Wr 561/23; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 12.10.2023 r., sygn. akt I SA/Go 246/23; wyrok WSA w Łodzi z 5.10.2023 r., sygn. akt I SA/Łd 589/23; wyrok WSA w Łodzi z 28.09.2023 r., sygn. akt I SA/Łd 530/23.