Rozwód, podział majątku i wspólny kredyt hipoteczny

Zasady podziału majątku po rozwodzie

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasadą jest, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że po ustaniu wspólności majątkowej każdy z małżonków ma co do zasady prawo do połowy wartości majątku wspólnego, chyba że zachodzą podstawy do ustalenia nierównych udziałów.

Nierówne udziały nie wynikają jednak z samego faktu, że jeden małżonek zarabiał więcej albo częściej spłacał raty. Trzeba wykazać ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Jeżeli problemem jest większy wkład jednego z małżonków w zakup nieruchomości, warto odróżnić żądanie nierównych udziałów od rozliczenia nakładów. Szerzej ten aspekt omawia temat wkład własny a większy udział.

Przy podziale majątku sąd ustala przede wszystkim skład majątku wspólnego, jego wartość oraz sposób podziału. Może przyznać nieruchomość jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, zarządzić sprzedaż albo podzielić poszczególne składniki majątku między strony, jeżeli jest to możliwe i celowe.

Podział majątku w sprawie rozwodowej i po rozwodzie

Podział majątku jest możliwy po ustaniu wspólności majątkowej, czyli najczęściej po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, po ustanowieniu rozdzielności majątkowej albo po zawarciu intercyzy wprowadzającej rozdzielność. Do czasu trwania wspólności ustawowej małżonkowie nie mają udziałów w majątku wspólnym, których można byłoby żądać do podziału.

Sąd rozwodowy może dokonać podziału majątku już w wyroku rozwodowym, ale tylko wtedy, gdy przeprowadzenie takiego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Wynika to z art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce podział w sprawie rozwodowej jest realny głównie wtedy, gdy małżonkowie są zgodni co do składu majątku, wartości składników i sposobu rozliczenia.

Jeżeli między stronami istnieje spór o wartość domu, wysokość spłaty, nakłady, raty kredytu albo przejęcie nieruchomości, sąd rozwodowy zwykle nie będzie szczegółowo rozpoznawał tych kwestii w sprawie o rozwód. Wtedy podział majątku przeprowadza się w odrębnym postępowaniu przed sądem rejonowym albo u notariusza, jeżeli strony są zgodne.

Kredyt hipoteczny a wartość nieruchomości przy podziale majątku

W postępowaniu o podział majątku sąd dzieli zasadniczo aktywa, czyli np. dom, mieszkanie, działkę, samochód, środki na rachunkach bankowych czy inne prawa majątkowe. Sam kredyt hipoteczny jest długiem, dlatego nie jest przedmiotem podziału w taki sam sposób jak nieruchomość.

Aktualna linia orzecznicza Sądu Najwyższego wskazuje, że w sprawie o podział majątku wspólnego obejmującego nieruchomość obciążoną hipoteką sąd — przyznając tę nieruchomość jednemu z małżonków — co do zasady ustala jej wartość z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego. Innymi słowy: niespłacony kredyt zwykle nie jest odejmowany od wartości rynkowej domu lub mieszkania przy wyliczaniu spłaty należnej drugiemu małżonkowi.

Ma to praktyczne znaczenie w sytuacji, gdy nieruchomość jest warta np. 1 000 000 zł, a do spłaty pozostaje 370 000 zł kapitału kredytu oraz przyszłe odsetki. Co do zasady sąd nie odejmie od wartości nieruchomości ani pozostałego kapitału, ani przewidywanych przyszłych odsetek. Spłata dla drugiego małżonka będzie liczona od wartości nieruchomości, z uwzględnieniem udziałów i ewentualnych rozliczeń dodatkowych, takich jak nakłady lub raty zapłacone po ustaniu wspólności.

Nie oznacza to jednak, że kredyt jest całkowicie obojętny dla rozliczeń. W szczególnych sprawach sąd może brać pod uwagę nietypowe okoliczności, np. proporcję zadłużenia do wartości nieruchomości, sytuację majątkową stron albo uzgodnienia małżonków. Takie odstępstwa wymagają jednak konkretnego uzasadnienia i nie powinny być traktowane jako automatyczna reguła.

Czy jeden małżonek może przejąć dom i cały kredyt?

W rozliczeniach między małżonkami można ustalić, że dom lub mieszkanie przypadnie jednemu z nich, a ten małżonek będzie dalej spłacał kredyt. Takie ustalenie może mieć znaczenie w relacjach między byłymi małżonkami, ale nie wiąże banku, jeżeli bank nie wyrazi na to zgody.

Wobec banku nadal odpowiadają osoby, które podpisały umowę kredytową. Jeżeli kredyt zaciągnęli oboje małżonkowie, to po rozwodzie i po podziale majątku nadal pozostają współkredytobiorcami, chyba że bank zgodzi się na zmianę umowy i zwolnienie jednego z nich z długu. Więcej o tym, jak wygląda praktyczna odpowiedzialność wobec kredytodawcy, omawia artykuł o tym, jakie są obowiązki wobec banku po rozwodzie.

Potoczne „przepisanie kredytu” na jednego małżonka w praktyce wymaga zgody banku, ponownej oceny zdolności kredytowej i podpisania odpowiednich dokumentów. Bank może zgodzić się na zwolnienie jednego z małżonków, ale może też odmówić, jeżeli uzna, że osoba pozostająca przy kredycie nie ma wystarczającej zdolności kredytowej.

Rozliczenie rat kredytu po ustaniu wspólności majątkowej

Inaczej należy traktować kredyt pozostały do spłaty, a inaczej raty faktycznie zapłacone po ustaniu wspólności majątkowej. Jeżeli po rozwodzie albo po ustanowieniu rozdzielności majątkowej jeden z małżonków spłaca z własnych środków raty kredytu zaciągniętego na wspólną nieruchomość, może żądać rozliczenia tych kwot.

Raty zapłacone po ustaniu wspólności, a przed dokonaniem podziału majątku, mogą być rozliczone w postępowaniu o podział majątku jako wydatki lub nakłady. Podstawą są w szczególności art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce trzeba wykazać, kto płacił raty, w jakiej wysokości, z jakich środków i za jaki okres.

Jeżeli raty są spłacane już po prawomocnym podziale majątku, a oboje byli małżonkowie nadal są dłużnikami banku, zastosowanie może mieć roszczenie regresowe między dłużnikami solidarnymi na podstawie art. 376 Kodeksu cywilnego. Małżonek, który zapłacił więcej niż wynika z jego udziału w zobowiązaniu, może żądać od drugiego zwrotu odpowiedniej części, chyba że strony inaczej uregulowały swoje rozliczenia.

Rozliczeniu podlegają przede wszystkim realnie zapłacone kwoty, a nie hipotetyczne przyszłe koszty kredytu. Przyszłe odsetki zależą od harmonogramu, oprocentowania, wcześniejszej spłaty, wakacji kredytowych albo zmian umowy, dlatego nie powinny być automatycznie odejmowane od wartości nieruchomości przy podziale majątku.

Spłata drugiego małżonka przy przejęciu nieruchomości

Jeżeli dom lub mieszkanie zostaje przyznane jednemu z małżonków, drugi małżonek co do zasady otrzymuje spłatę odpowiadającą wartości jego udziału w majątku wspólnym. Przy równych udziałach punktem wyjścia jest połowa wartości netto aktywów przypadających drugiej stronie, ale bez prostego odejmowania pozostałego kredytu od wartości nieruchomości.

Modelowo, jeżeli dom wchodzący do majątku wspólnego jest wart 1 000 000 zł i sąd przyznaje go mężowi, a udziały małżonków są równe, żonie może przysługiwać spłata odpowiadająca połowie wartości domu, czyli 500 000 zł. Następnie sąd może uwzględnić dodatkowe rozliczenia, np. raty spłacone po ustaniu wspólności, nakłady z majątku osobistego albo inne składniki majątku przyznane każdej ze stron.

Jeżeli taka spłata jest dla jednego małżonka zbyt wysoka, można wnosić o rozłożenie jej na raty, odroczenie terminu płatności albo zaproponować inny sposób podziału, np. sprzedaż nieruchomości i podział ceny. Każde rozwiązanie trzeba jednak zestawić z sytuacją kredytową i stanowiskiem banku.

Co można ustalić w ugodzie?

Małżonkowie mogą zawrzeć ugodę dotyczącą podziału majątku i wzajemnych rozliczeń. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, dla skutecznego przeniesienia własności potrzebna jest forma aktu notarialnego albo orzeczenie sądu. W ugodzie można ustalić m.in. komu przypadnie nieruchomość, jaka będzie wysokość spłaty, w jakim terminie zostanie zapłacona i kto będzie faktycznie regulował raty kredytu.

Trzeba jednak pamiętać, że ugoda między małżonkami nie zwalnia automatycznie żadnego z nich wobec banku. Jeżeli strony chcą, aby jeden małżonek został zwolniony z długu kredytowego, konieczne jest przeprowadzenie procedury w banku. Czasami rozwiązaniem jest aneks do umowy, refinansowanie kredytu przez jednego małżonka, sprzedaż nieruchomości albo wcześniejsza spłata kredytu z ceny sprzedaży.

Podsumowanie

Przy rozwodzie i podziale majątku z kredytem hipotecznym najważniejsze jest rozróżnienie między własnością nieruchomości a odpowiedzialnością za kredyt. Sąd może przyznać dom jednemu z małżonków i zasądzić spłatę na rzecz drugiego, ale nie może samodzielnie zwolnić żadnego z nich z umowy kredytowej wobec banku.

Co do zasady wartość nieruchomości obciążonej hipoteką ustala się bez odejmowania pozostałego długu kredytowego. Nie odejmuje się więc automatycznie ani kapitału pozostałego do spłaty, ani przyszłych odsetek. Rozliczeniu mogą natomiast podlegać raty faktycznie zapłacone po ustaniu wspólności majątkowej oraz nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny.

FAQ

Czy przy podziale majątku odejmuje się kredyt hipoteczny od wartości domu?

Co do zasady nie. Aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że przy przyznaniu nieruchomości jednemu z małżonków wartość nieruchomości ustala się z pominięciem obciążenia hipotecznego, chyba że w konkretnej sprawie przemawiają przeciwko temu ważne względy.

Czy sąd może podzielić kredyt między byłych małżonków?

Sąd w sprawie o podział majątku nie dzieli samego kredytu tak jak składników majątku. Kredyt pozostaje zobowiązaniem wobec banku zgodnie z umową kredytową. Zmiana kredytobiorców albo zwolnienie jednego małżonka z długu wymaga zgody banku.

Czy bierze się pod uwagę kapitał kredytu czy także odsetki?

Przy ustalaniu wartości nieruchomości sąd co do zasady nie odejmuje ani pozostałego kapitału kredytu, ani przyszłych odsetek. Inaczej jest z ratami już faktycznie zapłaconymi po ustaniu wspólności majątkowej — takie kwoty mogą być przedmiotem rozliczenia między małżonkami.

Czy raty spłacone po rozwodzie można odzyskać od byłego małżonka?

Tak, jeżeli jeden z byłych małżonków spłacał wspólny kredyt z własnych środków, może żądać rozliczenia odpowiedniej części zapłaconych rat. Sposób dochodzenia zależy od tego, czy raty były płacone przed podziałem majątku, czy już po jego dokonaniu.

Czy większy wkład własny daje automatycznie większą część majątku?

Nie automatycznie. Większy wkład własny może być rozliczany jako nakład z majątku osobistego na majątek wspólny. Ustalenie nierównych udziałów wymaga dodatkowo wykazania ważnych powodów i różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Co zrobić, gdy bank nie zgadza się na przejęcie kredytu przez jednego małżonka?

Można rozważyć refinansowanie kredytu przez jednego małżonka, dodatkowe zabezpieczenie, przystąpienie innej osoby do kredytu, sprzedaż nieruchomości albo spłatę kredytu z ceny sprzedaży. Sama ugoda między małżonkami nie wystarcza do zwolnienia jednego z nich z odpowiedzialności wobec banku.

Czy podział majątku można załatwić od razu w wyroku rozwodowym?

Tak, ale tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w sprawie rozwodowej. Jeżeli między małżonkami jest spór o nieruchomość, kredyt, nakłady lub wysokość spłaty, zwykle konieczne jest osobne postępowanie o podział majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy — Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny — Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego — Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2017 r., I CSK 54/16 — orzeczenie SN
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2019 r., III CZP 21/18 — orzeczenie SN