Intercyza w trakcie małżeństwa – skutki i formalności

Charakter umowy majątkowej małżeńskiej

Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska, służy zmianie ustawowego ustroju majątkowego małżonków. Jeżeli małżonkowie nie zawarli takiej umowy, z chwilą ślubu powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: umowa małżeńska na wypadek zdrady. W podobnym kontekście przydatny jest tekst o alimenty i intercyza.

Nie wszystko jednak wchodzi do majątku wspólnego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje także majątki osobiste małżonków, wymienione w art. 33 k.r.o. Są to między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, część składników otrzymanych przez dziedziczenie, zapis albo darowiznę, prawa niezbywalne oraz określone prawa majątkowe ściśle związane z osobą małżonka.

Umowa majątkowa małżeńska może wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Trzeba przy tym pamiętać, że intercyza reguluje stosunki majątkowe między małżonkami, ale nie wyłącza obowiązków rodzinnych. W szczególności temat intercyza a alimenty należy oceniać osobno, bo umowa majątkowa nie pozbawia dziecka prawa do alimentów i nie zwalnia małżonków z obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny.

Czy można zawrzeć intercyzę w trakcie małżeństwa?

Tak. Zgodnie z art. 47 § 1 k.r.o. małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego zmienić ustrój majątkowy zarówno przed ślubem, jak i już po zawarciu małżeństwa. W praktyce oznacza to, że po kilku, kilkunastu albo kilkudziesięciu latach małżeństwa nadal można ustanowić rozdzielność majątkową, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę. Powiązany problem omawia artykuł o pozwoleniu na budowę przy rozdzielności.

Powód zawarcia intercyzy może być różny: prowadzenie działalności gospodarczej przez jednego z małżonków, ryzyko zadłużenia, kryzys w małżeństwie, planowane większe inwestycje, chęć uporządkowania finansów albo przygotowanie się do ewentualnego rozwodu. Notariusz nie bada winy za kryzys małżeński i nie rozstrzyga, czy zdrada, rozstanie albo konflikt uzasadniają zmianę ustroju majątkowego. Sprawdza natomiast tożsamość stron, ich zdolność do czynności prawnych, zgodne oświadczenia oraz treść umowy.

Forma, dokumenty i koszt intercyzy u notariusza

Umowa majątkowa małżeńska musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Zwykła pisemna umowa podpisana w domu, mailowe uzgodnienia albo oświadczenie jednego małżonka nie wystarczą i nie wywołają skutku w postaci ustanowienia rozdzielności majątkowej.

Do sporządzenia intercyzy notariusz zwykle wymaga ważnych dokumentów tożsamości małżonków oraz odpisu aktu małżeństwa. Jeżeli małżonkowie chcą jednocześnie dokonać podziału majątku wspólnego albo przenieść własność konkretnych składników, potrzebne mogą być dodatkowe dokumenty, na przykład numery ksiąg wieczystych, akty notarialne nabycia nieruchomości, dokumenty dotyczące kredytu, pojazdów albo udziałów w spółkach.

Jeżeli jeden z małżonków nie może stawić się osobiście, należy wcześniej ustalić z notariuszem możliwość działania przez pełnomocnika. Pełnomocnictwo do zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej powinno odpowiadać formie wymaganej dla tej czynności i precyzyjnie określać zakres umocowania.

Maksymalna taksa notarialna za sporządzenie aktu dokumentującego umowę majątkową małżeńską wynosi 400 zł. Do tej kwoty dolicza się podatek VAT oraz opłaty za wypisy aktu notarialnego. Rzeczywisty koszt może być wyższy, jeżeli oprócz samej intercyzy sporządzane są dodatkowe czynności, na przykład umowa podziału majątku obejmująca nieruchomość.

Czy intercyza może działać z datą wsteczną?

Umowna intercyza zawarta u notariusza nie może zostać skutecznie podpisana z datą wsteczną. Małżonkowie nie mogą w akcie notarialnym postanowić, że rozdzielność majątkowa obowiązuje od dnia sprzed podpisania umowy, na przykład od dnia zdrady, wyprowadzki, rozpoczęcia konfliktu albo zaciągnięcia długu przez jednego z nich.

Jeżeli oboje małżonkowie podpisują intercyzę u notariusza, rozdzielność majątkowa powstaje zasadniczo od dnia zawarcia umowy. Strony mogą przewidzieć późniejszą datę wejścia umowy w życie, ale nie mogą nadać jej skutku wobec przeszłości.

Inaczej wygląda sytuacja w postępowaniu sądowym. Na podstawie art. 52 k.r.o. każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej z ważnych powodów. Sąd oznacza dzień, od którego powstaje rozdzielność. W wyjątkowych wypadkach może to być dzień wcześniejszy niż dzień wytoczenia powództwa, zwłaszcza gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu. Nie jest to jednak automatyczne i wymaga wykazania konkretnych okoliczności.

Skutki ustanowienia rozdzielności majątkowej

Od chwili ustanowienia rozdzielności majątkowej każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem i nabywa składniki do majątku osobistego. Wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności gospodarczej, środki na rachunku bankowym, ruchomości, nieruchomości oraz inne prawa majątkowe nabyte po tej dacie nie wchodzą już do nowego majątku wspólnego.

Rozdzielność nie oznacza jednak, że cały dotychczasowy majątek wspólny automatycznie przypada po połowie w sensie faktycznego podziału rzeczy. Ustaje wspólność ustawowa, ale majątek zgromadzony wcześniej nadal wymaga rozliczenia. Do czasu podziału majątku małżonkowie mają co do zasady udziały w majątku, który wcześniej był objęty wspólnością, a konkretne składniki można podzielić umownie albo sądownie.

W praktyce skutki intercyzy trzeba więc rozdzielić na dwie płaszczyzny: przyszłe zarobki i nabycia należą już do każdego z małżonków osobno, natomiast majątek zgromadzony przed intercyzą wymaga osobnego uporządkowania. Jeżeli po czasie małżonkowie chcą wrócić do wspólności, warto sprawdzić, jak wyjść z rozdzielności majątkowej i jakie skutki wywoła rozwiązanie umowy.

Intercyza a długi i wierzyciele

Intercyza bywa traktowana jako sposób ograniczenia ryzyka finansowego, ale nie działa jak proste anulowanie odpowiedzialności za wszystkie wcześniejsze zobowiązania. Jeżeli dług powstał przed podpisaniem umowy, trzeba ocenić, kiedy powstała wierzytelność, czy drugi małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie, z jakiego majątku wierzyciel może prowadzić egzekucję oraz czy wierzyciel wiedział o intercyzie.

Istotny jest art. 47¹ k.r.o. Małżonek może powoływać się wobec osoby trzeciej na umowę majątkową małżeńską tylko wtedy, gdy zawarcie umowy oraz jej rodzaj były tej osobie wiadome. Dlatego przy nowych umowach, kredytach, kontraktach gospodarczych lub większych zobowiązaniach praktyczne znaczenie ma poinformowanie kontrahenta albo wierzyciela o istniejącej rozdzielności.

W relacjach między samymi małżonkami intercyza porządkuje przyszłe nabycia i odpowiedzialność majątkową. W relacjach z wierzycielami jej skuteczność może wymagać dokładnej analizy dokumentów, dat i okoliczności powstania długu.

Czego intercyza nie załatwia?

Intercyza nie rozwiązuje małżeństwa, nie zastępuje rozwodu ani separacji i nie przesądza o winie w rozkładzie pożycia. Nie rozstrzyga również o kontaktach z dziećmi, władzy rodzicielskiej, alimentach ani miejscu zamieszkania dziecka. Te kwestie są oceniane według odrębnych przepisów prawa rodzinnego.

Umowa majątkowa nie jest także automatycznym podziałem majątku wspólnego, chyba że małżonkowie w tej samej lub osobnej czynności dokonają dodatkowych rozliczeń. Jeżeli w majątku wspólnym są nieruchomości, kredyty, firma, nakłady z majątku osobistego albo sporne darowizny, samo podpisanie intercyzy może być tylko pierwszym etapem porządkowania sytuacji.

Co zrobić, gdy małżonek nie zgadza się na intercyzę?

Umowy majątkowej nie można zawrzeć bez zgodnych oświadczeń obojga małżonków. Brak zgody zamyka drogę notarialną, ale przy ważnych powodach można rozważyć żądanie ustanowienia rozdzielności przez sąd. Przesłanki, pozew i przebieg tej odrębnej procedury omawia poradnik o tym, jak uzyskać sądową rozdzielność majątkową.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być skutki intercyzy w trakcie małżeństwa i kiedy sama umowa u notariusza może nie wystarczyć.