Rozwód bez orzekania o winie a alimenty dla małżonka

Czy sąd może zasądzić alimenty dla żony bez jej wniosku?

W opisanej sytuacji najważniejsza odpowiedź brzmi: sąd rozwodowy nie powinien zasądzić alimentów na rzecz małżonka z urzędu, jeżeli ten małżonek ich nie żąda. Wynika to z konstrukcji art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który posługuje się sformułowaniem, że małżonek rozwiedziony może żądać alimentów, a w przypadku alimentów od małżonka wyłącznie winnego sąd może je orzec na żądanie małżonka niewinnego.

Trzeba odróżnić alimenty na rzecz byłego małżonka od alimentów na wspólne małoletnie dzieci. O kosztach utrzymania i wychowania dzieci sąd rozstrzyga w wyroku rozwodowym obowiązkowo, jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci. Natomiast alimenty dla żony albo męża po rozwodzie wymagają inicjatywy procesowej uprawnionego małżonka.

Jeżeli żona w sprawie rozwodowej jednoznacznie oświadczy, że nie domaga się alimentów, a w pozwie ani w odpowiedzi na pozew nie zgłosi takiego żądania, sąd nie powinien samodzielnie ich zasądzać. Oświadczenie żony warto jednak utrwalić w aktach sprawy, np. w piśmie procesowym albo w protokole rozprawy.

Co sąd musi rozstrzygnąć w wyroku rozwodowym?

Zakres obowiązkowych rozstrzygnięć sądu rozwodowego wynika przede wszystkim z art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd orzeka m.in. o rozwiązaniu małżeństwa, władzy rodzicielskiej, kontaktach z dziećmi, kosztach utrzymania i wychowania wspólnych małoletnich dzieci oraz o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, jeżeli małżonkowie nadal je zajmują.

Art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.

Alimenty między rozwiedzionymi małżonkami nie należą do tej samej kategorii obowiązkowych rozstrzygnięć co alimenty na dziecko. Dlatego brak żądania alimentów przez żonę ma w praktyce zasadnicze znaczenie.

Rozwód bez orzekania o winie a alimenty między małżonkami

Przy rozwodzie sąd co do zasady orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jeżeli jednak oboje małżonkowie zgodnie żądają rozwodu bez orzekania o winie, sąd zaniecha orzekania o winie. Skutek prawny jest taki, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy.

To rozstrzygnięcie ma bezpośrednie znaczenie dla alimentów. Przy rozwodzie bez orzekania o winie małżonek może żądać alimentów od drugiego małżonka tylko wtedy, gdy znajduje się w niedostatku. Nie wystarczy samo wykazanie, że drugi małżonek zarabia więcej, ma wyższy standard życia albo większy majątek.

Jeżeli w sprawie pojawia się temat winy małżonka a ubieganie się o alimenty, warto pamiętać, że ustalenie wyłącznej winy jednego z małżonków może prowadzić do szerszej odpowiedzialności alimentacyjnej wobec małżonka niewinnego. Zobacz także omówienie zagadnienia: uchylenie alimentów na byłą żonę.

Kiedy po rozwodzie bez winy można żądać alimentów?

Podstawą jest art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z § 1 tego przepisu małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Niedostatek nie oznacza wyłącznie skrajnej biedy. Chodzi o sytuację, w której były małżonek nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, wyżywienie, leczenie, podstawowe rachunki czy koszty konieczne do normalnego funkcjonowania. Jednocześnie sąd bada, czy dana osoba rzeczywiście wykorzystuje swoje możliwości zarobkowe.

W orzecznictwie podkreśla się, że niedostatek ma charakter względny, a małżonek domagający się alimentów powinien w pełni wykorzystać swoje możliwości uzyskania dochodów niezbędnych do zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb. Tak wskazał m.in. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 10 lutego 2004 r., sygn. akt I ACa 1422/03.

Duża różnica dochodów a obowiązek alimentacyjny

Duża różnica dochodów między małżonkami jest okolicznością, którą sąd może brać pod uwagę, ale nie jest samodzielną podstawą zasądzenia alimentów po rozwodzie bez orzekania o winie. W takim wariancie trzeba wykazać niedostatek po stronie uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe po stronie zobowiązanego.

W opisanym stanie faktycznym istotne znaczenie ma to, że żona ma wykształcenie wyższe, dwa zawody i dotychczas pracowała około 40 godzin miesięcznie dlatego, że nie musiała pracować więcej. Jeżeli może realnie zwiększyć wymiar pracy albo podjąć lepiej płatne zatrudnienie, sąd powinien brać pod uwagę jej potencjalne, a nie tylko aktualne dochody.

Przy dużej różnicy dochodów sąd nadal bada konkretne okoliczności: wiek, stan zdrowia, kwalifikacje, lokalny rynek pracy, dotychczasowy przebieg małżeństwa, koszty utrzymania i możliwości majątkowe stron. W podobnych sprawach znaczenie może mieć także późniejsze obniżenie alimentów po zmianie dochodów, jeżeli sytuacja zobowiązanego albo uprawnionego ulegnie istotnej zmianie.

Jak ograniczyć ryzyko alimentów przy rozwodzie bez orzekania o winie?

Nie da się całkowicie wykluczyć, że były małżonek w przyszłości wystąpi z żądaniem alimentów, jeżeli pojawią się ku temu podstawy. Można jednak ograniczyć ryzyko zasądzenia alimentów w sprawie rozwodowej i przygotować argumentację na wypadek późniejszego pozwu.

W praktyce warto zadbać o kilka elementów:

• jasne stanowisko obojga małżonków, że rozwód ma nastąpić bez orzekania o winie;
• brak żądania alimentów na rzecz małżonka w pozwie, odpowiedzi na pozew i na rozprawie;
• oświadczenie żony do protokołu, że nie domaga się alimentów;
• dowody dotyczące kwalifikacji, wykształcenia, doświadczenia zawodowego i możliwości zarobkowych żony;
• dokumenty pokazujące rzeczywiste koszty utrzymania obu stron oraz brak niedostatku po stronie żony.

Warto też pamiętać, że ewentualne prywatne ustalenie, iż żona nie będzie żądała alimentów, nie zawsze definitywnie zamknie drogę do późniejszego pozwu. Jeżeli po rozwodzie pojawi się niedostatek, były małżonek może próbować dochodzić alimentów w osobnym postępowaniu. Ocena będzie zależała od aktualnych okoliczności, a nie wyłącznie od ustaleń z chwili rozwodu.

Jak długo mogą trwać alimenty po rozwodzie bez winy?

Jeżeli zobowiązanym do alimentów jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek alimentacyjny co do zasady wygasa z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu. Sąd może jednak przedłużyć ten termin ze względu na wyjątkowe okoliczności i tylko na żądanie uprawnionego.

Nie oznacza to, że alimenty zawsze trwają 5 lat. Mogą w ogóle nie zostać zasądzone, mogą być zasądzone na krótszy okres albo mogą wygasnąć wcześniej, jeżeli uprawniony zawrze nowe małżeństwo. Jeżeli natomiast były małżonek chce rozpocząć dochodzenie alimentów po latach, trzeba szczegółowo sprawdzić termin, przesłanki niedostatku i to, czy istnieją wyjątkowe okoliczności.

FAQ

Czy przy rozwodzie bez orzekania o winie żona zawsze może żądać alimentów?

Może żądać alimentów, ale musi wykazać niedostatek. Przy rozwodzie bez orzekania o winie nie wystarczy sama różnica dochodów ani samo przekonanie, że po rozwodzie poziom życia jednego z małżonków będzie niższy.

Czy sąd zasądzi alimenty, jeżeli żona nie złoży wniosku?

Co do zasady nie. Alimenty na rzecz byłego małżonka wymagają żądania uprawnionego małżonka. Inaczej jest z alimentami na wspólne małoletnie dzieci, o których sąd rozstrzyga w wyroku rozwodowym obowiązkowo.

Czy oświadczenie żony, że nie chce alimentów, wystarczy?

W sprawie rozwodowej takie oświadczenie ma duże znaczenie, zwłaszcza jeżeli zostanie złożone do protokołu albo w piśmie procesowym. Nie musi jednak definitywnie wykluczać późniejszego pozwu o alimenty, jeżeli po rozwodzie pojawią się nowe okoliczności i niedostatek.

Czy sąd bierze pod uwagę tylko aktualne zarobki żony?

Nie. Sąd bada także możliwości zarobkowe i majątkowe, czyli to, ile dana osoba może realnie zarabiać przy wykorzystaniu kwalifikacji, doświadczenia, stanu zdrowia i dostępnych możliwości pracy.

Czy praca tylko 40 godzin miesięcznie może mieć znaczenie?

Tak. Jeżeli niski dochód wynika z dobrowolnego ograniczenia pracy, a nie z choroby, opieki nad dzieckiem, braku ofert lub innych obiektywnych przeszkód, sąd może uznać, że małżonek nie wykorzystuje swoich możliwości zarobkowych.

Czy alimenty po rozwodzie bez winy zawsze wygasają po 5 latach?

Jeżeli zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek co do zasady wygasa po 5 latach od orzeczenia rozwodu. Sąd może jednak przedłużyć ten termin z powodu wyjątkowych okoliczności, jeżeli uprawniony tego zażąda.

Czy lepiej zgodzić się na rozwód bez orzekania o winie?

To zależy od całej sytuacji. Rozwód bez orzekania o winie zwykle upraszcza i przyspiesza postępowanie, ale wpływa na zasady alimentów między małżonkami. Jeżeli temat alimentów albo winy jest sporny, warto wcześniej przeanalizować konsekwencje procesowe.

Podsumowanie

Przy rozwodzie bez orzekania o winie alimenty na rzecz byłego małżonka nie są automatyczne. Żona musiałaby ich zażądać i wykazać niedostatek, a sąd zbadałby również jej możliwości zarobkowe. Jeżeli żona ma kwalifikacje, może pracować w większym wymiarze i nie domaga się alimentów, ryzyko zasądzenia alimentów w samym wyroku rozwodowym jest ograniczone.

Najbezpieczniej zadbać o jasne stanowisko procesowe, brak żądania alimentów i udokumentowanie realnych możliwości zarobkowych żony. W razie późniejszego sporu decydujące będą konkretne okoliczności, w tym usprawiedliwione potrzeby, możliwości zarobkowe i majątkowe stron oraz to, czy rzeczywiście istnieje niedostatek.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 57, art. 58 i art. 60.
• Art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - rozstrzygnięcia sądu w wyroku rozwodowym.
• Art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - alimenty między rozwiedzionymi małżonkami.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 10 lutego 2004 r., sygn. akt I ACa 1422/03 - znaczenie wykorzystania możliwości zarobkowych przez małżonka żądającego alimentów.