Rozwód w Polsce, gdy małżonkowie mieszkają za granicą

Sprawy rozwodowe z elementem zagranicznym wymagają rozróżnienia dwóch kwestii: czy sąd polski w ogóle może rozpoznać sprawę oraz który konkretnie sąd okręgowy będzie właściwy. To pierwsze zagadnienie nazywa się jurysdykcją krajową, a drugie właściwością miejscową.

W praktyce problem pojawia się najczęściej wtedy, gdy jedno z małżonków mieszka w Polsce, a drugie w USA, Niemczech, Wielkiej Brytanii albo innym państwie, albo gdy oboje małżonkowie od lat mieszkają poza Polską, ale chcą przeprowadzić rozwód przed polskim sądem. Nie zawsze wystarczy samo dawne miejsce zamieszkania w Polsce. Trzeba sprawdzić obywatelstwo małżonków, ich zwykły pobyt, ostatnie wspólne miejsce zamieszkania oraz to, czy w sprawie występuje element unijny. Powiązany problem omawia artykuł: rozwód z mężem za granicą. Szerzej opisujemy to w artykule o rozwód w USA.

Rozwód w Polsce, gdy małżonkowie mieszkają za granicą

Podstawową przesłanką rozwodu w prawie polskim pozostaje zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Zgodnie z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.

Zupełny rozkład pożycia oznacza ustanie podstawowych więzi małżeńskich: uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Trwałość rozkładu polega na tym, że w świetle okoliczności sprawy nie można realnie oczekiwać powrotu małżonków do wspólnego życia. Długotrwałe zamieszkiwanie w różnych państwach, brak wspólnego gospodarstwa domowego i brak realnych relacji małżeńskich mogą być ważnymi dowodami, ale sąd zawsze ocenia konkretny stan faktyczny.

Rozwód nie może zostać orzeczony, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo gdy z innych względów byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, znaczenie może mieć także zgoda drugiego małżonka albo ocena, czy odmowa tej zgody nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Jurysdykcja, czyli kiedy polski sąd może rozpoznać rozwód

W sprawach z elementem zagranicznym nie należy zaczynać od pytania, w którym mieście złożyć pozew. Najpierw trzeba ustalić, czy sprawa należy do jurysdykcji sądów polskich. W sprawach unijnych znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, które reguluje jurysdykcję m.in. w sprawach rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa. W pozostałym zakresie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o jurysdykcji krajowej, w szczególności art. 1103¹ K.p.c.

Polski sąd może być właściwy przykładowo wtedy, gdy oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, gdy jedno z małżonków ma w Polsce miejsce zwykłego pobytu spełniające ustawowe kryteria albo gdy z przepisów unijnych wynika właściwość sądów polskich. Jeżeli natomiast małżonkowie nie mają obywatelstwa polskiego, mieszkają poza Polską i nie występuje inna podstawa jurysdykcji, samo dawne związanie z Polską może nie wystarczyć.

W opisach spraw często pojawia się informacja, że małżonkowie mają obywatelstwo amerykańskie, niemieckie albo brytyjskie. Nie przesądza to jeszcze sprawy, bo trzeba ustalić, czy mają również obywatelstwo polskie, gdzie mają zwykły pobyt i czy jedno z nich przebywa obecnie w Polsce. Dopiero po tej analizie można bezpiecznie ocenić, czy pozew rozwodowy można złożyć w Polsce.

Właściwy sąd okręgowy w Polsce

Jeżeli sprawa należy do jurysdykcji sądów polskich, trzeba ustalić właściwy sąd w sprawie o rozwód, ponieważ pozew składa się do sądu okręgowego. Zgodnie z art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal ma w tym okręgu miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu.

Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej. Gdy i tej podstawy nie można zastosować, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania powoda. W sprawach osób mieszkających za granicą istotne jest nie tylko zameldowanie, ale rzeczywiste miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu.

Jeżeli nie da się ustalić sądu właściwego na podstawie tych reguł, zastosowanie może mieć art. 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Wtedy sąd, przed który należy wytoczyć powództwo, oznacza Sąd Najwyższy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że takie oznaczenie jest uzasadnione dopiero wtedy, gdy nie można ustalić właściwości miejscowej według zwykłych zasad, w tym po zbadaniu miejsca zamieszkania i zwykłego pobytu stron.

Zgodny rozwód bez orzekania o winie

Jeżeli małżonkowie chcą zakończyć małżeństwo możliwie sprawnie, najczęściej wybierają rozwód bez orzekania o winie. Zgodnie z art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. Skutek jest taki, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy za rozkład pożycia. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: rozwód bez orzekania o winie.

W praktyce zgodne stanowisko stron może znacząco skrócić postępowanie, ponieważ sąd nie musi prowadzić szerokiego postępowania dowodowego dotyczącego winy. Nadal jednak musi ustalić, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały oraz czy nie zachodzą przeszkody do orzeczenia rozwodu.

Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, samo porozumienie co do rozwodu nie wystarczy. Trzeba jeszcze przedstawić sądowi rozwiązania dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, alimentów i kontaktów. Właśnie dlatego w zgodnych sprawach warto przygotować porozumienie rodzicielskie i dołączyć je do pozwu albo odpowiedzi na pozew.

Dzieci, alimenty i porozumienie rodzicielskie

W wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem, kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o tym, w jakiej wysokości każde z małżonków ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka. Wynika to z art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Na zgodny wniosek stron sąd może nie orzekać o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem, ale tylko wtedy, gdy takie rozwiązanie nie narusza dobra dziecka.

Dobrze przygotowane porozumienie powinno jasno wskazywać, przy którym rodzicu dziecko będzie mieszkało, jak będą wyglądać kontakty z drugim rodzicem, kto i w jakiej wysokości będzie płacił alimenty, jak rodzice będą podejmować ważne decyzje dotyczące edukacji, leczenia i wyjazdów dziecka za granicę. Przy sprawach międzynarodowych warto również uregulować koszty podróży dziecka i sposób komunikacji z rodzicem mieszkającym w innym państwie.

Więcej o zgodnym uregulowaniu spraw dziecka przy rozwodzie znajdziesz w materiale: dobro dziecka przy rozwodzie.

Pozew, doręczenia i udział w rozprawie

Pozew rozwodowy powinien wskazywać żądanie rozwiązania małżeństwa, ewentualne żądanie zaniechania orzekania o winie, wnioski dotyczące dzieci, alimentów, kontaktów, kosztów i dowodów. Do pozwu należy dołączyć odpis aktu małżeństwa, odpisy aktów urodzenia małoletnich dzieci, dowód uiszczenia opłaty sądowej oraz dokumenty potwierdzające istotne okoliczności sprawy.

Jeżeli pozwany mieszka za granicą, szczególnie ważne jest prawidłowe podanie jego aktualnego adresu. Doręczanie pism za granicę może wydłużyć sprawę, zwłaszcza gdy adres jest nieprecyzyjny albo pozwany nie odbiera korespondencji. W sprawach unijnych stosuje się odpowiednie przepisy o doręczaniu dokumentów w państwach członkowskich, a poza Unią Europejską znaczenie mogą mieć umowy międzynarodowe i procedury doręczeń zagranicznych.

Udział w rozprawie online jest obecnie możliwy w postępowaniu cywilnym, ale nie jest automatycznym uprawnieniem strony. Przewodniczący może zarządzić posiedzenie zdalne z urzędu albo na wniosek osoby, która ma uczestniczyć w posiedzeniu i wskazała adres poczty elektronicznej. Wniosek trzeba złożyć we właściwym terminie, co do zasady w ciągu 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie.

Jeżeli chcesz sprawdzić, jak przygotować się do udziału w postępowaniu przez pełnomocnika, zobacz także: pełnomocnik w sprawie rozwodowej.

Ile kosztuje rozwód w Polsce?

Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Jeżeli sprawa zakończy się rozwodem na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu się wyroku sąd zwraca połowę uiszczonej opłaty od pozwu, czyli 300 zł. W takim przypadku drugi małżonek może zostać zobowiązany do zwrotu powodowi części pozostałej opłaty, zwykle 150 zł, jeżeli sąd tak rozliczy koszty.

Jeżeli strona działa przez profesjonalnego pełnomocnika, dochodzi jeszcze opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika. W sprawach z elementem zagranicznym koszty mogą wzrosnąć, gdy potrzebne są tłumaczenia przysięgłe, zagraniczne doręczenia, dodatkowe dokumenty albo odrębne czynności dotyczące dzieci lub majątku.

Czy można uzyskać rozwód na jednej rozprawie?

Rozwód na jednej rozprawie jest możliwy, ale nie można go zagwarantować. Największe szanse są wtedy, gdy małżonkowie zgodnie żądają rozwodu bez orzekania o winie, nie kwestionują trwałego i zupełnego rozkładu pożycia, prawidłowo przygotują dokumenty, a w sprawach dzieci przedstawią zgodne i konkretne porozumienie rodzicielskie.

Sprawę mogą wydłużyć spory o winę, alimenty, kontakty z dzieckiem, miejsce pobytu dziecka, władzę rodzicielską, nieprawidłowe doręczenia, brak dokumentów, konieczność przesłuchania świadków albo potrzeba przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych. Jeżeli sprawa ma być szybka, trzeba ograniczyć spór do minimum i zadbać o kompletność pozwu już na początku.

Przy rozwodzie bez orzekania o winie pomocny może być materiał: rozwód bez orzekania o winie.

Dowody w sprawie rozwodowej z elementem zagranicznym

W zgodnym rozwodzie sąd często opiera się przede wszystkim na przesłuchaniu stron i dokumentach. Jeżeli jednak między małżonkami istnieje spór, potrzebne mogą być dodatkowe dowody, na przykład korespondencja, potwierdzenia przelewów alimentacyjnych, dokumenty dotyczące miejsca pobytu dziecka, potwierdzenia kosztów utrzymania albo zeznania świadków.

Jeżeli jeden z małżonków żąda rozwodu z orzekaniem o winie, zakres dowodów zwykle znacząco się rozszerza. Wtedy trzeba wykazywać konkretne zachowania drugiego małżonka, ich wpływ na rozkład pożycia oraz moment i przyczyny rozpadu małżeństwa. O tym, jak dobierać świadków, możesz przeczytać tutaj: świadkowie w procesie o rozwód.

FAQ

Podsumowanie

Rozwód w Polsce przy małżonkach mieszkających za granicą jest możliwy, ale wymaga starannego ustalenia jurysdykcji oraz właściwości sądu. Najbezpieczniej oddzielić te dwie kwestie: najpierw sprawdzić, czy sprawa może być rozpoznana przez sąd polski, a następnie ustalić, do którego sądu okręgowego skierować pozew. W powiązanym kontekście warto też sprawdzić temat: rozwód za granicą a dzieci. W podobnym kontekście przydatny jest tekst o rozwodzie z obywatelką Ukrainy.

Jeżeli małżonkowie są zgodni co do rozwodu, nie chcą orzekania o winie i mają uzgodnione sprawy dzieci, alimentów oraz kontaktów, postępowanie może przebiec znacznie szybciej. W sprawach zagranicznych szczególnie ważne są kompletne dokumenty, prawidłowy adres pozwanego, dobrze przygotowane porozumienie rodzicielskie i przemyślany wniosek o rozprawę zdalną.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

4. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. - Dz.U. UE L 178 z 2.07.2019

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 27.02.2023 r., III CO 1254/22; postanowienie Sądu Najwyższego z 18.01.2023 r., III CO 1140/22.