Rozwód w Polsce, gdy małżonkowie mieszkają za granicą

Sprawy rozwodowe z elementem zagranicznym wymagają rozdzielenia trzech zagadnień. Najpierw trzeba sprawdzić, czy sąd polski w ogóle może rozpoznać rozwód. Następnie ustala się, do którego sądu okręgowego należy skierować pozew. Dopiero odrębnym krokiem jest ustalenie prawa właściwego, czyli przepisów materialnych określających przesłanki i dopuszczalność rozwodu.

Problem pojawia się najczęściej wtedy, gdy jedno z małżonków mieszka w Polsce, a drugie za granicą albo gdy oboje od lat mieszkają poza Polską, lecz chcą rozwieść się przed polskim sądem. Znaczenie mogą mieć obywatelstwo, miejsce zwykłego pobytu, miejsce zamieszkania oraz ostatni wspólny pobyt małżonków. Powiązaną sytuację omawiamy w artykule o rozwodzie z mężem przebywającym za granicą, a kwestie związane z orzeczeniem wydawanym w Stanach Zjednoczonych szerzej opisuje materiał o rozwodzie w USA i jego skutkach w Polsce.

Jurysdykcja, czyli kiedy polski sąd może rozpoznać rozwód

W sprawie międzynarodowej nie należy zaczynać od pytania, w którym polskim mieście złożyć pozew. Najpierw trzeba ustalić jurysdykcję krajową, czyli odpowiedzieć na pytanie, czy sprawę mogą rozpoznać sądy polskie.

W sprawach objętych prawem Unii Europejskiej podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, nazywane Brukselą IIb. Jego art. 3 przewiduje kilka alternatywnych podstaw jurysdykcji, związanych m.in. ze zwykłym pobytem małżonków, ostatnim wspólnym zwykłym pobytem, zwykłym pobytem pozwanego lub powoda oraz wspólnym obywatelstwem małżonków. Jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, wspólne obywatelstwo może zatem stanowić podstawę jurysdykcji sądów polskich, nawet gdy małżonkowie mieszkają poza Polską.

Gdy przepisy unijne pozostawiają możliwość ustalenia jurysdykcji według prawa krajowego, znaczenie mają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności art. 1103 i art. 1103¹. Art. 1103¹ § 1 K.p.c. przewiduje m.in. jurysdykcję sądów polskich, gdy oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, a także w określonych przypadkach związanych z miejscem zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce.

Jeżeli małżonkowie mają różne obywatelstwa, nie można opierać się na prostym założeniu, że obywatelstwo polskie jednej strony wystarczy do prowadzenia rozwodu w Polsce. Trzeba przeanalizować wszystkie dostępne podstawy jurysdykcji, a w odpowiednich przypadkach również przepisy międzynarodowe wiążące Polskę.

Właściwy sąd okręgowy w Polsce

Jeżeli ustalono już, że rozwód należy do jurysdykcji sądów polskich, kolejnym krokiem jest wskazanie konkretnego sądu okręgowego. Pomocne omówienie tego zagadnienia znajduje się również w materiale o tym, który sąd jest właściwy w sprawie o rozwód.

Zgodnie z art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal ma w tym okręgu miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy również tej podstawy nie można zastosować – sąd miejsca zamieszkania powoda.

W przypadku małżonków mieszkających za granicą może się zdarzyć, że żadna z tych reguł nie pozwala wskazać sądu miejscowo właściwego. Wówczas zastosowanie ma art. 45 K.p.c. Jeżeli na podstawie przepisów kodeksu nie można w świetle okoliczności sprawy ustalić właściwości miejscowej, Sąd Najwyższy oznacza sąd, przed który należy wytoczyć powództwo. Zgodnie z aktualnym art. 45 § 2 K.p.c. o takie oznaczenie występuje sąd, do którego wpłynął pozew, a nie sam powód bezpośrednio do Sądu Najwyższego.

Przed wystąpieniem do Sądu Najwyższego trzeba jednak rzetelnie ustalić okoliczności istotne dla art. 41 K.p.c. Samo stwierdzenie, że oboje małżonkowie przebywają za granicą, może być niewystarczające, jeżeli nie wyjaśniono ich ostatniego miejsca zamieszkania oraz aktualnego miejsca zamieszkania i zwykłego pobytu.

Czy polski sąd zawsze stosuje polskie przepisy o rozwodzie?

Nie. Jurysdykcja sądu i prawo właściwe dla rozwiązania małżeństwa to dwie różne kwestie. Polski sąd może być uprawniony do rozpoznania sprawy, a jednocześnie z norm kolizyjnych może wynikać, że materialne przesłanki rozwodu powinien ocenić według prawa innego państwa.

Polska nie uczestniczy we wzmocnionej współpracy przewidzianej w rozporządzeniu Rady (UE) nr 1259/2010, określanym jako Rome III. Dlatego przed polskim sądem prawo właściwe dla rozwiązania małżeństwa ustala się co do zasady na podstawie polskiego Prawa prywatnego międzynarodowego, z uwzględnieniem pierwszeństwa mających zastosowanie umów międzynarodowych.

Art. 54 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe przewiduje następującą kolejność:

• w pierwszej kolejności rozwiązanie małżeństwa podlega wspólnemu prawu ojczystemu małżonków z chwili żądania rozwodu;
• jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego prawa ojczystego, stosuje się prawo państwa, w którym oboje mają w chwili żądania rozwodu miejsce zamieszkania;
• jeżeli nie mają wspólnego miejsca zamieszkania, właściwe jest prawo państwa ich ostatniego wspólnego zwykłego pobytu, pod warunkiem że jedno z małżonków nadal ma tam zwykły pobyt;
• dopiero gdy żadna z tych podstaw nie pozwala ustalić prawa właściwego, stosuje się prawo polskie.

Oznacza to, że nie można automatycznie przejść od stwierdzenia jurysdykcji polskiego sądu do art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw trzeba przeprowadzić analizę kolizyjną. Sam proces przed polskim sądem toczy się według polskich przepisów proceduralnych, ale materialne przesłanki rozwodu mogą wynikać z prawa obcego.

W konkretnych relacjach między państwami znaczenie mogą mieć również umowy międzynarodowe. Szczególnych zagadnień dotyczących jednej z częstych spraw transgranicznych nie powielamy tutaj; omawia je osobny materiał o rozwodzie z obywatelką Ukrainy.

Kiedy stosuje się polskie przesłanki rozwodu z art. 56 KRO?

Opisane niżej zasady dotyczą sytuacji, w której z norm kolizyjnych wynika zastosowanie prawa polskiego. Wtedy podstawową przesłanką rozwodu jest zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Zgodnie z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może żądać rozwiązania małżeństwa przez rozwód, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

Zupełny rozkład pożycia oznacza ustanie podstawowych więzi małżeńskich: uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Trwałość rozkładu polega na tym, że w świetle okoliczności sprawy nie można realnie oczekiwać powrotu małżonków do wspólnego życia. Długotrwałe zamieszkiwanie w różnych państwach, brak wspólnego gospodarstwa domowego i brak faktycznych relacji małżeńskich mogą być ważnymi dowodami, ale sąd zawsze ocenia konkretny stan faktyczny.

Przy zastosowaniu prawa polskiego rozwód nie może zostać orzeczony, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, znaczenie ma również stanowisko drugiego małżonka oraz przesłanki określone w art. 56 § 3 KRO.

Zgodny rozwód bez orzekania o winie

Jeżeli prawem właściwym jest prawo polskie i małżonkowie chcą zakończyć małżeństwo możliwie sprawnie, mogą zgodnie żądać rozwodu bez orzekania o winie. Zgodnie z art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. Skutek jest taki, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy za rozkład pożycia.

Zgodne stanowisko stron zwykle ogranicza zakres postępowania dowodowego, ponieważ sąd nie musi szczegółowo badać przyczyn zawinionego rozpadu małżeństwa. Nadal jednak musi ustalić istnienie przesłanek rozwodu wynikających z prawa właściwego i sprawdzić, czy nie zachodzą przeszkody do rozwiązania małżeństwa.

Praktyczne różnice wyjaśnia również artykuł o rozwodzie bez orzekania o winie.

Dzieci, alimenty i porozumienie rodzicielskie w sprawie międzynarodowej

W sprawie transgranicznej nie należy automatycznie zakładać, że skoro polski sąd ma jurysdykcję do orzeczenia rozwodu, to zawsze będzie również właściwy do rozstrzygania wszystkich spraw dotyczących dzieci. Jurysdykcję w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ustala się według odrębnych reguł. W sprawach objętych rozporządzeniem Bruksela IIb podstawowe znaczenie ma zwykły pobyt dziecka, choć rozporządzenie przewiduje również szczególne wyjątki i możliwość uzgodnienia jurysdykcji po spełnieniu ustawowych warunków.

Także roszczenia alimentacyjne mają własne zasady jurysdykcji i prawa właściwego. Dlatego w rozwodzie międzynarodowym trzeba osobno sprawdzić, czy polski sąd może rozstrzygać o odpowiedzialności rodzicielskiej, kontaktach i alimentach. Nie należy przenosić automatycznie jurysdykcji dotyczącej samego rozwodu na wszystkie pozostałe kwestie rodzinne.

Jeżeli polski sąd jest uprawniony do rozstrzygania spraw dotyczących wspólnych małoletnich dzieci i stosuje polskie prawo w tym zakresie, w wyroku rozwodowym rozstrzyga zgodnie z art. 58 KRO m.in. o władzy rodzicielskiej, kontaktach oraz ponoszeniu kosztów utrzymania i wychowania dziecka.

Sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodziców dotyczące wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Przy sprawach międzynarodowych dobrze przygotowane porozumienie powinno uwzględniać także miejsce pobytu dziecka, podróże pomiędzy państwami, koszty przejazdów, sposób komunikacji z rodzicem mieszkającym za granicą oraz podejmowanie ważnych decyzji dotyczących edukacji, leczenia i wyjazdów.

Więcej o zgodnym uregulowaniu sytuacji dziecka można przeczytać w materiale dotyczącym dobra dziecka przy rozwodzie.

Pozew, doręczenia i udział w rozprawie z zagranicy

Pozew rozwodowy powinien zawierać precyzyjne żądanie rozwiązania małżeństwa, stanowisko dotyczące winy, odpowiednie wnioski dotyczące dzieci, jeżeli polski sąd ma jurysdykcję w tym zakresie, a także żądania dotyczące kosztów i wnioski dowodowe. Do pozwu dołącza się w szczególności wymagane odpisy aktów stanu cywilnego, dowód uiszczenia opłaty oraz dokumenty mające znaczenie dla sprawy.

Jeżeli pozwany mieszka za granicą, szczególnie ważne jest podanie jego prawidłowego i aktualnego adresu. Doręczenia zagraniczne mogą wydłużyć postępowanie, zwłaszcza gdy adres jest niepełny albo konieczne jest zastosowanie procedur wynikających z prawa Unii Europejskiej, konwencji międzynarodowych lub umów łączących Polskę z konkretnym państwem.

Udział w posiedzeniu zdalnym jest możliwy na zasadach określonych w art. 151 K.p.c., ale nie następuje automatycznie tylko dlatego, że strona mieszka za granicą. Przewodniczący może zarządzić posiedzenie zdalne z urzędu albo na wniosek osoby, która ma w nim uczestniczyć i wskazała adres poczty elektronicznej. Termin do złożenia wniosku wynosi 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie.

Jeżeli strona nie chce lub nie może samodzielnie prowadzić sprawy w Polsce, może również rozważyć działanie przez profesjonalnego pełnomocnika. Zasady przedstawia materiał o pełnomocniku w sprawie rozwodowej.

Ile kosztuje rozwód w Polsce?

Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. W razie orzeczenia rozwodu na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie sąd po uprawomocnieniu się wyroku zwraca powodowi połowę uiszczonej opłaty, czyli 300 zł. Sposób rozliczenia pozostałych kosztów między małżonkami zależy od rozstrzygnięcia sądu.

Jeżeli strona ustanawia profesjonalnego pełnomocnika i składa dokument pełnomocnictwa, co do zasady dochodzi opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika. W sprawach z elementem zagranicznym dodatkowe koszty mogą wiązać się z tłumaczeniami, uzyskaniem dokumentów zagranicznych lub szczególnym sposobem doręczenia.

Nawet jeżeli materialne przesłanki rozwodu są oceniane według prawa obcego, postępowanie prowadzone przed polskim sądem podlega polskim przepisom proceduralnym, w tym polskim zasadom dotyczącym opłat sądowych.

Czy można uzyskać rozwód na jednej rozprawie?

Rozwód na jednej rozprawie jest możliwy, ale nie można go zagwarantować. Największe szanse na szybkie zakończenie sprawy występują wtedy, gdy strony są zgodne co do rozwodu i jego skutków, dokumenty są kompletne, doręczenie pozwu przebiegło prawidłowo, a sąd nie musi prowadzić rozbudowanego postępowania dowodowego.

Sprawę mogą wydłużyć spory o winę, problemy z doręczeniem pozwu za granicę, konieczność ustalenia prawa obcego, braki dokumentów, przesłuchiwanie świadków oraz spory dotyczące dzieci lub alimentów. W sprawach transgranicznych dodatkowy czas może być potrzebny także na ustalenie jurysdykcji lub treści prawa właściwego.

Dowody w sprawie rozwodowej z elementem zagranicznym

W zgodnym rozwodzie sąd często opiera się przede wszystkim na przesłuchaniu stron oraz dokumentach. Jeżeli między małżonkami istnieje spór, potrzebne mogą być dodatkowe dowody, np. korespondencja, dokumenty dotyczące wspólnego zamieszkiwania lub jego ustania, dokumenty finansowe oraz zeznania świadków.

Jeżeli przy zastosowaniu prawa polskiego jedna ze stron żąda orzekania o winie, zakres postępowania dowodowego zwykle jest szerszy. Trzeba wtedy wykazywać konkretne zachowania małżonka, ich znaczenie dla rozpadu małżeństwa oraz okoliczności związane z ustaniem wspólnego pożycia.

FAQ

Czy można rozwieść się w Polsce, jeżeli oboje małżonkowie mieszkają za granicą?

Tak, w określonych sytuacjach. Przykładowo wspólne obywatelstwo polskie małżonków może stanowić podstawę jurysdykcji sądów polskich. Następnie trzeba jeszcze ustalić właściwy sąd okręgowy i prawo materialne właściwe dla rozwodu.

Czy polski sąd może zastosować zagraniczne prawo do rozwodu?

Tak. Jurysdykcja polskiego sądu nie oznacza automatycznie zastosowania polskiego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Prawo właściwe dla rozwiązania małżeństwa ustala się co do zasady zgodnie z art. 54 Prawa prywatnego międzynarodowego, z uwzględnieniem mających zastosowanie umów międzynarodowych.

Czy oboje małżonkowie muszą przyjechać do Polski na rozprawę?

Nie zawsze. Przewodniczący może zarządzić posiedzenie zdalne. Osoba chcąca uczestniczyć w ten sposób może złożyć wniosek, wskazując adres poczty elektronicznej; termin na złożenie wniosku wynosi co do zasady 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie.

Co zrobić, gdy nie wiadomo, który sąd w Polsce jest miejscowo właściwy?

Jeżeli po zastosowaniu art. 41 K.p.c. nie można ustalić właściwości miejscowej, zastosowanie ma art. 45 K.p.c. O oznaczenie właściwego sądu przez Sąd Najwyższy występuje sąd, do którego wpłynął pozew.

Czy polski sąd rozwodowy zawsze rozstrzyga także o dziecku mieszkającym za granicą?

Nie. W sprawie transgranicznej jurysdykcję dotyczącą odpowiedzialności rodzicielskiej trzeba ustalić odrębnie. W sprawach unijnych podstawową regułą jest jurysdykcja państwa zwykłego pobytu dziecka, z wyjątkami przewidzianymi w rozporządzeniu Bruksela IIb.

Ile wynosi opłata od pozwu o rozwód?

Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Jeżeli rozwód zostanie orzeczony na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, po uprawomocnieniu się wyroku sąd zwraca połowę tej opłaty, czyli 300 zł.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 236 – tekst jednolity KRO

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm. – tekst jednolity KPC

3. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, t.j. Dz.U. 2023 poz. 503 – tekst jednolity Prawa prywatnego międzynarodowego

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228 ze zm. – tekst jednolity ustawy o kosztach sądowych

5. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę – Bruksela IIb

6. Rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej – Rome III

7. Postanowienie Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2025 r., III CO 367/25, dotyczące warunków zastosowania art. 45 K.p.c.