Czy muszę spłacać rodzinę byłego męża po darowiźnie mieszkania?

Czy trzeba spłacać rodzinę byłego męża za darowane mieszkanie?

Nie ma takiej automatycznej zasady. To, że rodzina byłego męża uczestniczyła kiedyś finansowo w wykupie mieszkania, nie oznacza jeszcze, że przy podziale majątku była żona ma obowiązek zapłacić połowę tej kwoty siostrze byłego męża. W pierwszej kolejności trzeba ustalić, kto był stroną ewentualnej umowy: teściowie, małżonkowie czy tylko były mąż.

Jeżeli siostra byłego męża przekazała pieniądze rodzicom, aby pomóc im wykupić lokal, to jej ewentualne roszczenie co do zasady dotyczy relacji między nią a rodzicami. Późniejsze darowanie mieszkania małżonkom nie powoduje samo przez się przejęcia długu wobec siostry byłego męża. Do takiego skutku potrzebna byłaby wyraźna podstawa prawna, np. umowa pożyczki zawarta z małżonkami, przejęcie długu albo postanowienie w akcie notarialnym nakładające konkretny obowiązek.

Jeżeli natomiast pieniądze były przekazane bezpośrednio małżonkom jako pożyczka, siostra byłego męża musiałaby wykazać istnienie umowy, kwotę, osoby zobowiązane do zwrotu oraz termin wymagalności. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne.

Darowizna mieszkania a treść aktu notarialnego

W sprawach dotyczących mieszkania przekazanego przez rodziców lub teściów decydujące znaczenie ma akt notarialny darowizny. Zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przedmioty nabyte przez darowiznę należą do majątku osobistego małżonka, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Jeżeli więc darczyńcy wyraźnie przekazali lokal obojgu małżonkom do majątku wspólnego, mieszkanie podlega rozliczeniu w podziale majątku wspólnego. Jeżeli natomiast lokal został darowany tylko jednemu z małżonków albo każdemu z małżonków w określonych udziałach, ocena prawna może być inna.

W praktyce należy sprawdzić nie tylko księgę wieczystą, ale przede wszystkim treść aktu notarialnego. Istotne jest, czy przy darowiźnie wpisano wspólność ustawową małżeńską, udziały po 1/2, majątek osobisty jednego z małżonków, polecenie darczyńcy albo inne zastrzeżenia. Jeżeli w akcie notarialnym nie ma obowiązku spłaty siostry byłego męża, sam fakt, że kiedyś pomagała finansowo rodzicom, nie tworzy jeszcze długu po stronie obdarowanych.

Pożyczka, darowizna czy pomoc rodzinna?

Dla odpowiedzialności za zwrot pieniędzy zasadnicze znaczenie ma kwalifikacja przekazanych środków. Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. O pożyczce można więc mówić wtedy, gdy już przy przekazaniu pieniędzy istniał obowiązek zwrotu.

Jeżeli była to pomoc rodzinna bez ustalonego obowiązku zwrotu, darowizna albo wkład siostry byłego męża w sprawy jej rodziców, nie można po latach dowolnie przekształcić tej pomocy w dług byłej żony. Inaczej będzie tylko wtedy, gdy istnieją dowody, że Pani osobiście przyjęła pożyczkę, zobowiązała się do jej zwrotu albo przejęła zobowiązanie innej osoby.

Trzeba też pamiętać o formie umowy. Zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Nie oznacza to automatycznej nieważności każdej ustnej pożyczki, ale brak dokumentu może istotnie utrudnić dochodzenie roszczenia. W sporze sądowym znaczenie mogą mieć np. potwierdzenia przelewów, korespondencja, wiadomości SMS, e-maile, pokwitowania albo treść aktu notarialnego.

Przedawnienie roszczenia o zwrot pieniędzy

Nawet gdyby siostra byłego męża próbowała wykazywać, że przekazane środki były pożyczką, trzeba zbadać przedawnienie. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, co wynika z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli termin zwrotu pożyczki nie został oznaczony, zastosowanie ma art. 723 Kodeksu cywilnego: dłużnik powinien zwrócić pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Jeżeli wymagalność zależy od czynności wierzyciela, bieg terminu przedawnienia ocenia się z uwzględnieniem tego, kiedy wierzyciel mógł najwcześniej tę czynność podjąć.

W sprawie dotyczącej pieniędzy przekazanych około 2004 r. roszczenie o zwrot pożyczki bardzo często będzie już przedawnione, ale ostateczna ocena zależy od daty przekazania środków, treści umowy, ewentualnego terminu zwrotu, późniejszych uznań długu oraz tego, przeciwko komu roszczenie jest kierowane. W typowym sporze między osobami prywatnymi zarzut przedawnienia trzeba wyraźnie podnieść.

Podział majątku a roszczenia osoby trzeciej

Postępowanie o podział majątku wspólnego służy przede wszystkim rozliczeniu byłych małżonków. Sąd dzieli składniki majątku wspólnego, ustala ewentualne spłaty lub dopłaty między małżonkami oraz rozlicza określone nakłady i wydatki. Roszczenie siostry byłego męża, jeżeli w ogóle istnieje, jest natomiast roszczeniem osoby trzeciej i co do zasady powinno być dochodzone od właściwego dłużnika w odrębnym postępowaniu.

Nie oznacza to, że zobowiązania nigdy nie mają znaczenia przy podziale majątku. Jeżeli np. jeden z małżonków spłacił wspólny dług po ustaniu wspólności albo poczynił nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny, może domagać się stosownych rozliczeń. Inaczej ocenia się jednak roszczenia między byłymi małżonkami, a inaczej żądanie krewnego jednego z nich.

Rozliczenie nakładów przy podziale majątku

Zgodnie z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można jednak co do zasady żądać zwrotu wydatków zużytych na zaspokojenie potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.

W sprawach o podział majątku sąd ustala wartość nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, ale trzeba odróżnić takie rozliczenia od żądania zapłaty przez osobę trzecią. Szerzej ten mechanizm omawia artykuł o tym, jak wygląda rozliczenie nakładów przy podziale majątku.

Według jakiej daty ustala się wartość mieszkania?

Wartości mieszkania nie ustala się według ceny wykupu ani ceny zakupu sprzed lat. W sprawie o podział majątku wspólnego skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności majątkowej, natomiast wartość według stanu tego majątku oraz cen z chwili dokonywania podziału. Takie stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17.

Jeżeli wspólność majątkowa ustała wskutek rozwodu, punktem wyjścia jest data uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, chyba że wcześniej ustanowiono rozdzielność majątkową, np. umową majątkową małżeńską albo orzeczeniem sądu. Sama wycena mieszkania powinna jednak odpowiadać realnej wartości rynkowej na czas podziału, zwykle ustalanej na podstawie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

W praktyce oznacza to, że mieszkanie kupione lub wykupione wiele lat temu może być dziś warte znacznie więcej, a ta aktualna wartość będzie podstawą do obliczenia spłaty lub dopłaty między byłymi małżonkami. Jeżeli po rozwodzie jedno z małżonków ponosiło istotne nakłady na lokal, np. remonty zwiększające jego wartość, może to wymagać dodatkowego rozliczenia.

FAQ

Czy była szwagierka może pozwać mnie o zwrot pieniędzy?

Może złożyć pozew, ale samo wniesienie pozwu nie oznacza zasadności roszczenia. Musiałaby wykazać, że to Pani była dłużnikiem albo współdłużnikiem, że istniała pożyczka lub inne zobowiązanie do zwrotu pieniędzy, jaka była kwota i kiedy roszczenie stało się wymagalne.

Czy brak pisemnej umowy pożyczki przekreśla roszczenie?

Nie zawsze, ale bardzo utrudnia jego udowodnienie. Przy pożyczce powyżej 1000 zł wymagana jest forma dokumentowa. Jeżeli nie ma umowy, przelewów, korespondencji ani potwierdzeń, osoba żądająca zwrotu ma poważny problem dowodowy.

Czy pieniądze przekazane teściom mogą obciążać później obdarowanych małżonków?

Co do zasady nie. Jeżeli pieniądze otrzymali teściowie i to oni byli ewentualnymi pożyczkobiorcami, późniejsza darowizna mieszkania na rzecz małżonków nie powoduje automatycznie przejścia długu na obdarowanych. Wyjątkiem byłaby np. umowa przejęcia długu albo wyraźne zobowiązanie w akcie notarialnym.

Czy roszczenie sprzed 2004 r. może być przedawnione?

W wielu przypadkach tak. Trzeba jednak ustalić, kiedy roszczenie stało się wymagalne, czy wskazano termin zwrotu, czy dług był uznawany oraz czy doszło do przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia. Przy tak dawnych rozliczeniach zarzut przedawnienia może mieć kluczowe znaczenie.

Czy wartość mieszkania liczy się według ceny zakupu?

Nie. Przy podziale majątku wspólnego wartość mieszkania ustala się zasadniczo według stanu i cen z chwili dokonywania podziału. Cena zakupu lub wykupu sprzed lat może mieć znaczenie historyczne, ale zwykle nie jest podstawą obecnej spłaty.

Czy sąd podzieli także długi wobec rodziny byłego małżonka?

Sąd w sprawie o podział majątku co do zasady rozlicza majątek wspólny i nakłady między małżonkami. Roszczenie osoby trzeciej, np. siostry byłego męża, nie staje się automatycznie elementem podziału majątku. Taka osoba musi dochodzić swojego roszczenia od właściwego dłużnika.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie można przyjąć, że po rozwodzie musi Pani spłacić połowę pieniędzy przekazanych kiedyś przez siostrę byłego męża. Odpowiedzialność zależy od tego, komu przekazano środki, czy istniała pożyczka, czy Pani była stroną zobowiązania, jakie dowody ma osoba żądająca zapłaty oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Przy podziale majątku warto natomiast osobno ustalić status mieszkania wynikający z aktu notarialnego darowizny oraz jego aktualną wartość rynkową. Wycena nie powinna opierać się na dawnej cenie wykupu lub zakupu, lecz na wartości z chwili dokonywania podziału.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 33, art. 43 i art. 45.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 6, art. 74, art. 118, art. 120, art. 720 i art. 723.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17 - ustalanie składu i wartości majątku wspólnego przy podziale.