Podział majątku po rozwodzie Polki i Niemca

Czy małżonkowie mogą sami podzielić majątek?

Tak, małżonkowie mogą dokonać umownego podziału majątku, jeżeli są zgodni co do tego, co wchodzi do majątku, komu przypadną poszczególne składniki oraz czy i w jakiej wysokości będą spłaty. W typowej sprawie po rozwodzie wspólność ustawowa już ustała z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Jeżeli strony chcą podzielić majątek jeszcze przed rozwodem, najpierw trzeba doprowadzić do ustania wspólności, np. przez umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową albo przez orzeczenie sądu.

Sama zgoda stron nie zawsze wystarczy jednak do skutecznego przeniesienia prawa. Innej formy wymaga podział samochodu, wyposażenia mieszkania czy środków pieniężnych, a innej przeniesienie własności mieszkania, domu, działki albo udziału w nieruchomości. Dlatego przed podpisaniem porozumienia trzeba ustalić, jakie składniki majątku są dzielone i w jakim państwie się znajdują.

Kiedy wystarczy zwykła umowa pisemna?

Zwykła umowa pisemna może być wystarczająca przy podziale rzeczy ruchomych, oszczędności, wyposażenia domu, samochodu, sprzętu, rozliczeń nakładów albo ustaleniu, kto przejmuje określone zobowiązania między małżonkami. Dla bezpieczeństwa umowa powinna zawierać datę, dane stron, dokładne oznaczenie składników majątku, wartość przyjmowaną do rozliczenia, termin zapłaty spłaty oraz potwierdzenie, że strony rozumieją skutki zawieranego porozumienia.

Warto pamiętać, że umowa między małżonkami nie zawsze wiąże osoby trzecie. Jeżeli np. strony ustalą, że jeden z małżonków przejmuje kredyt, bank nadal może wymagać zgody na zmianę dłużnika albo pozostawić odpowiedzialność obojga kredytobiorców. Podobnie samo porozumienie nie zastąpi wpisu w odpowiednim rejestrze, jeżeli dla danego prawa wymagane są dodatkowe czynności.

Kiedy potrzebny jest akt notarialny?

Jeżeli podział obejmuje nieruchomość położoną w Polsce, udział w nieruchomości, lokal mieszkalny stanowiący odrębną własność, dom, działkę albo zasadniczo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, należy skorzystać z notariusza. Zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. To samo dotyczy umowy przenoszącej własność zawieranej w wykonaniu wcześniejszego zobowiązania.

Skutek jest bardzo praktyczny: jeżeli małżonkowie spiszą zwykłą kartkę, że mieszkanie w Polsce przypada jednej osobie, dokument może potwierdzać ich zamiary, ale nie przeniesie skutecznie własności nieruchomości. Art. 73 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że czynność dokonana bez wymaganej formy szczególnej jest nieważna, chyba że forma została zastrzeżona tylko dla wywołania określonych skutków. Przy przeniesieniu własności nieruchomości wymóg aktu notarialnego ma więc znaczenie zasadnicze.

Podział majątku Polki i Niemca a prawo właściwe

W sprawie z elementem polsko-niemieckim trzeba rozróżnić dwie kwestie. Pierwsza to prawo właściwe dla małżeńskich stosunków majątkowych, czyli odpowiedź na pytanie, jaki ustrój majątkowy obowiązywał małżonków i jak rozliczać ich majątek. Druga to prawo właściwe dla konkretnego składnika majątku, zwłaszcza nieruchomości.

Jeżeli sprawa trafia do polskiego sądu, zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy Prawo prywatne międzynarodowe. Zasadą jest, że stosunki osobiste i majątkowe małżonków podlegają ich każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego obywatelstwa, znaczenie ma m.in. ich wspólne miejsce zamieszkania, miejsce zwykłego pobytu albo państwo, z którym są najściślej związani. Małżonkowie mogą też w określonych granicach dokonać wyboru prawa dla stosunków majątkowych.

Jednocześnie prawa rzeczowe do nieruchomości co do zasady podlegają prawu państwa, w którym znajduje się dana nieruchomość. Dlatego przy mieszkaniu lub domu w Polsce należy zachować polskie wymogi dotyczące formy czynności i wpisu w księdze wieczystej. Przy nieruchomości w Niemczech konieczne może być zastosowanie prawa niemieckiego i udział niemieckiego notariusza. Polski akt notarialny nie zawsze wystarczy do skutecznego rozporządzenia nieruchomością położoną za granicą.

Jak zabezpieczyć się przed dalszymi roszczeniami?

W umowie warto zawrzeć postanowienie, że strony dokonują całościowego rozliczenia majątku objętego umową i nie będą dochodzić wobec siebie dalszych roszczeń z tego tytułu. Taka klauzula ma największą wartość wtedy, gdy umowa dokładnie wymienia składniki majątku, ich przyjętą wartość, dokonane spłaty, terminy płatności oraz rozliczane nakłady i długi.

Nie należy jednak traktować jednego zdania o zrzeczeniu się roszczeń jako gwarancji absolutnej w każdej sytuacji. Jeżeli pominięto istotny składnik majątku, jedna ze stron działała pod wpływem błędu, została wprowadzona w błąd albo umowa jest nieważna w części dotyczącej nieruchomości, spór może wrócić. Klauzula o braku dalszych roszczeń powinna więc kończyć rzetelnie przygotowany podział, a nie zastępować precyzyjnego opisania całego rozliczenia.

Co powinna zawierać dobra umowa o podział majątku?

Dobrze przygotowana umowa powinna przede wszystkim jasno wskazywać strony, datę i miejsce zawarcia, podstawę ustania wspólności majątkowej, listę składników majątku, ich wartości oraz sposób podziału. Jeżeli jedna osoba otrzymuje składnik o większej wartości, należy opisać wysokość spłaty, termin płatności, numer rachunku bankowego, ewentualne odsetki za opóźnienie i sposób potwierdzenia zapłaty.

Przy majątku polsko-niemieckim warto dodać także informacje o obywatelstwie, miejscu zamieszkania, miejscu położenia majątku oraz ewentualnym wyborze prawa właściwego. Jeżeli dokument ma być używany w drugim państwie, w praktyce może być potrzebne tłumaczenie przysięgłe, a przy dokumentach zagranicznych także odpowiednie poświadczenie, np. apostille, chyba że konkretny dokument korzysta ze zwolnienia z legalizacji na podstawie właściwych przepisów.

Umowa czy postępowanie sądowe?

Jeżeli małżonkowie są zgodni, umowa jest zwykle szybsza i tańsza niż postępowanie sądowe. W przypadku nieruchomości koszt notariusza trzeba porównać z czasem i kosztami postępowania przed sądem. Jeżeli jednak między stronami istnieje spór co do wartości majątku, ukrytych składników, nakładów, spłat albo nierównych udziałów, konieczne może być złożenie wniosku o sądowy podział majątku.

W Polsce sprawę o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej rozpoznaje co do zasady sąd miejsca położenia majątku. Jeżeli majątek znajduje się w kilku państwach albo strony mieszkają za granicą, trzeba dodatkowo ocenić jurysdykcję, możliwość prowadzenia sprawy w Polsce oraz skuteczność późniejszego orzeczenia w drugim państwie.

FAQ

Czy wystarczy, że małżonkowie podpiszą porozumienie na kartce?

Takie porozumienie może wystarczyć dla wielu ruchomości i rozliczeń pieniężnych między stronami, ale nie wystarczy do przeniesienia własności nieruchomości położonej w Polsce. Jeżeli umowa ma objąć mieszkanie, dom, działkę albo udział w nieruchomości, konieczny jest akt notarialny.

Czy notariusz jest potrzebny zawsze przy podziale majątku?

Nie zawsze. Notariusz jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy podział wymaga formy aktu notarialnego, np. przy przeniesieniu własności nieruchomości. Przy samym podziale rzeczy ruchomych albo pieniędzy zwykła forma pisemna może być wystarczająca, choć w bardziej złożonych sprawach warto przygotować umowę z pomocą prawnika.

Czy polski akt notarialny będzie skuteczny w Niemczech?

To zależy od tego, czego dotyczy akt. Dla nieruchomości położonej w Polsce polski akt notarialny jest właściwą formą. Jeżeli jednak dokument ma wywołać skutki wobec majątku w Niemczech, zwłaszcza niemieckiej nieruchomości, trzeba sprawdzić wymogi prawa niemieckiego i praktykę tamtejszych rejestrów.

Czy można w umowie zrzec się wszystkich dalszych roszczeń?

Można wprowadzić postanowienie, że strony uznają podział za pełny i nie będą dochodzić dalszych roszczeń z tytułu objętego umową majątku. Dla bezpieczeństwa trzeba jednak dokładnie opisać, czego dotyczy rozliczenie. Ogólna klauzula nie naprawi nieważnej czynności ani nie zawsze zamknie spór o składnik, którego strony w ogóle nie uwzględniły.

Czy podział majątku można zrobić przed rozwodem?

Można, ale najpierw musi ustać wspólność majątkowa. Jeżeli małżonkowie nadal pozostają we wspólności ustawowej, zwykły podział majątku wspólnego nie jest właściwym rozwiązaniem. Najczęściej najpierw ustanawia się rozdzielność majątkową, a dopiero potem dokonuje podziału składników majątku.

Co zrobić, gdy jedna strona mieszka za granicą?

Można działać przez pełnomocnika, ale przy czynnościach notarialnych pełnomocnictwo zwykle także musi mieć odpowiednią formę. Jeżeli dokument został sporządzony za granicą, trzeba sprawdzić, czy wymaga tłumaczenia przysięgłego, apostille albo innej czynności formalnej, aby mógł zostać użyty w Polsce.

Podsumowanie

Podział majątku po rozwodzie Polki i Niemca może być przeprowadzony umownie, ale dokument musi odpowiadać składnikom majątku i państwu, w którym mają one wywołać skutki. Dla ruchomości i rozliczeń pieniężnych często wystarczy dobrze przygotowana umowa pisemna. Dla nieruchomości położonej w Polsce konieczny jest akt notarialny, a następnie czynności związane z księgą wieczystą.

Najbezpieczniej przygotować podział tak, aby dokładnie wskazywał cały majątek, wartości, spłaty, terminy, rozliczenia nakładów i klauzulę o braku dalszych roszczeń. Przy majątku znajdującym się w Polsce i Niemczech warto dodatkowo sprawdzić prawo właściwe, wymogi notarialne oraz możliwość użycia dokumentu w drugim państwie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 73 i art. 158 - ISAP

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 46 - ISAP

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 566 - ISAP

4. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 41, art. 51 i art. 52 - ISAP

5. Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. - EUR-Lex

6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2011 r., II CSK 77/11.