Polisa na życie byłego małżonka a podział majątku

Czy polisa na życie podlega podziałowi po rozwodzie?

Najważniejsze jest ustalenie, jakiego rodzaju była to polisa. Inaczej ocenia się zwykłą polisę ochronną na życie, a inaczej polisę kapitałową, inwestycyjną, z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym albo inną umowę, która oprócz ochrony ubezpieczeniowej służyła także gromadzeniu oszczędności.

Klasyczna polisa na życie polega przede wszystkim na tym, że po śmierci ubezpieczonego ubezpieczyciel wypłaca świadczenie osobie wskazanej jako uposażona. Takie świadczenie nie jest typowym składnikiem majątku wspólnego małżonków i nie podlega podziałowi tak jak pieniądze na wspólnym rachunku. Zgodnie z art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym.

Inaczej może być przy polisie, która ma element oszczędnościowy lub inwestycyjny. Jeżeli w trakcie małżeństwa były kupowane jednostki funduszy, tworzona była wartość wykupu albo faktycznie gromadzono kapitał, sąd może badać, czy taki składnik powinien zostać rozliczony w sprawie o podział majątku. Znaczenie ma treść umowy, ogólne warunki ubezpieczenia, źródło finansowania składek oraz wartość polisy na dzień ustania wspólności majątkowej.

W orzecznictwie zwraca się uwagę, że typowa polisa na życie i polisa kapitałowa nie powinny być traktowane jednakowo. W postanowieniu Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 31 stycznia 2014 r., sygn. akt II Ca 1114/13, wskazano, że polisy na życie co do zasady nie wchodzą do majątku wspólnego z uwagi na imienne określenie beneficjenta, ale umowa kapitałowa, której podstawowym celem jest gromadzenie oszczędności i inwestowanie środków, może podlegać zaliczeniu do majątku wspólnego.

Składki opłacane ze wspólnych pieniędzy

Jeżeli polisa była zawarta na nazwisko męża, ale składki były płacone w czasie trwania wspólności majątkowej z wynagrodzenia, wspólnego rachunku albo innych wspólnych środków, warto sprawdzić możliwość rozliczenia tych wpłat. W takiej sytuacji można było próbować rozliczyć to poprzez nakłady z majątku wspólnego w trybie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. W praktyce oznacza to, że nie zawsze trzeba wykazać, iż sama polisa wchodziła do majątku wspólnego. Czasem podstawą żądania jest rozliczenie składek, które zostały opłacone ze wspólnych pieniędzy na korzyść majątku osobistego jednego małżonka.

Przy dużych wpłatach istotne są dowody: historia rachunków bankowych, potwierdzenia przelewów, harmonogram składek, dokumenty od ubezpieczyciela, informacja o wartości wykupu, dyspozycje zmiany uposażonych i korespondencja z agentem. Jeżeli zachodzi podejrzenie, że małżonek nie ujawnił całej wartości polisy albo przenosił pieniądze do produktów finansowych, pomocna może być także weryfikacja ukrytych aktywów małżonka.

Co można zrobić po wydaniu postanowienia o podziale majątku?

Jeżeli postępowanie o podział majątku jeszcze się nie zakończyło, należy wyraźnie zgłosić żądanie rozliczenia polisy albo nakładów na polisę, wskazać kwotę i przedstawić dowody. Sąd nie zawsze rozliczy takie nakłady z urzędu, dlatego wniosek powinien być konkretny i poparty dokumentami.

Jeżeli postanowienie zostało dopiero ogłoszone, trzeba pilnować terminów. Wniosek o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem składa się zasadniczo w terminie tygodnia od ogłoszenia postanowienia, a gdy postanowienie doręczono z urzędu – od doręczenia. Jeżeli sąd nie orzekł o całości żądania, można rozważyć wniosek o uzupełnienie orzeczenia. Taki wniosek co do zasady składa się w terminie dwóch tygodni od ogłoszenia orzeczenia, a gdy doręczenie następuje z urzędu – od doręczenia.

Jeżeli nie upłynął jeszcze termin 7 dni od dnia ogłoszenia postanowienia, warto wystąpić o uzasadnienie, aby ustalić, czy sąd uznał polisę za składnik nienależący do majątku wspólnego, czy pominął zgłoszone żądanie, czy też uznał, że nie zostało ono udowodnione. Od tej odpowiedzi zależy dalsza droga: apelacja, wniosek o uzupełnienie, a w niektórych sytuacjach uzupełnienie postępowania o podział w zakresie składnika, który nie został wcześniej objęty rozstrzygnięciem.

Jeżeli natomiast sąd prawomocnie oddalił żądanie rozliczenia polisy albo nakładów, ponowne dochodzenie tego samego roszczenia może być bardzo trudne. Inaczej ocenia się sytuację, w której polisa w ogóle nie była ujawniona, nie była objęta wnioskiem i faktycznie pozostała poza podziałem. Wtedy trzeba zbadać, czy możliwy jest dodatkowy podział pominiętego składnika albo odrębne roszczenie, ale wymaga to analizy akt poprzedniej sprawy.

Czy dzieci mogą żądać pieniędzy z polisy?

Dzieci nie uzyskują prawa do pieniędzy z polisy tylko dlatego, że polisa była opłacana w czasie małżeństwa rodziców. W przypadku zwykłej polisy na życie decydujące znaczenie ma wskazanie uposażonych. Ubezpieczający może wskazać jedną albo kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia, a takie wskazanie może zmienić lub odwołać.

Jeżeli dzieci są wskazane jako uposażone, po śmierci ubezpieczonego mogą żądać wypłaty świadczenia od ubezpieczyciela. Jeżeli nie są uposażone, co do zasady nie mogą domagać się wypłaty tylko z powodu pokrewieństwa. Suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie wchodzi do spadku, dlatego nie dzieli się jej automatycznie między spadkobierców.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy spór dotyczy nie świadczenia po śmierci, lecz środków zgromadzonych w produkcie inwestycyjnym istniejącym jeszcze za życia ubezpieczonego. Wtedy nie chodzi o dziedziczenie świadczenia z polisy, ale o ustalenie, czy określona wartość majątkowa powinna być rozliczona między byłymi małżonkami.

Jak przygotować się do dochodzenia roszczeń?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić treść umowy ubezpieczenia. Sama nazwa produktu może być myląca, dlatego należy sprawdzić, czy polisa miała wartość wykupu, czy składki były inwestowane, czy ubezpieczony mógł wypłacić środki przed śmiercią oraz jaka była wartość polisy w chwili ustania wspólności majątkowej.

Następnie trzeba odtworzyć źródło finansowania składek. Jeżeli były płacone ze wspólnego rachunku, z wynagrodzenia uzyskiwanego w czasie małżeństwa albo z innych środków wspólnych, może to wspierać roszczenie o rozliczenie nakładów. Jeżeli natomiast składki pochodziły z majątku osobistego męża, argumenty drugiej strony będą znacznie słabsze.

Warto też sprawdzić akta zakończonego postępowania o podział majątku: wniosek, odpowiedź uczestnika, protokoły, pisma dowodowe, sentencję postanowienia i uzasadnienie. Dopiero wtedy można ocenić, czy sąd rozstrzygał już o polisie, czy sprawa nadal pozostaje otwarta w zakresie pominiętego składnika.

FAQ

Czy każda polisa zawarta w małżeństwie wchodzi do majątku wspólnego?

Nie. Sama data zawarcia umowy nie przesądza sprawy. Trzeba ustalić, czy polisa miała charakter ochronny, czy inwestycyjny lub kapitałowy, czy miała wartość wykupu i z jakich środków opłacano składki.

Czy można żądać połowy pieniędzy z polisy byłego męża?

Można żądać rozliczenia tylko wtedy, gdy istnieje ku temu podstawa prawna i dowodowa. Przy polisie inwestycyjnej może chodzić o rozliczenie wartości polisy, a przy polisie osobistej o zwrot nakładów ze wspólnych środków.

Co zrobić, jeżeli sąd pominął polisę w postanowieniu o podziale majątku?

Najpierw trzeba sprawdzić, czy polisa była zgłoszona do podziału i czy sąd o niej rozstrzygnął. W zależności od etapu sprawy możliwy może być wniosek o uzasadnienie, wniosek o uzupełnienie, apelacja albo dodatkowe postępowanie dotyczące pominiętego składnika.

Czy po kilku latach od rozwodu można wrócić do sprawy polisy?

Sam upływ kilku lat nie wyklucza automatycznie analizy sprawy, ale dużo zależy od tego, czy podział majątku jest prawomocny i czy roszczenie było już rozpoznane. Jeżeli sąd prawomocnie oddalił żądanie, sytuacja jest znacznie trudniejsza niż przy składniku ukrytym lub pominiętym.

Czy dzieci dziedziczą pieniądze z polisy na życie?

Nie dziedziczą ich automatycznie, ponieważ suma ubezpieczenia przypadająca uposażonemu nie należy do spadku. Dzieci dostaną świadczenie przede wszystkim wtedy, gdy zostały wskazane jako uposażone.

Jakie dokumenty są potrzebne w takiej sprawie?

Najważniejsze są: umowa polisy, ogólne warunki ubezpieczenia, informacja o wartości wykupu, potwierdzenia składek, historia rachunku, dokumenty z postępowania o podział majątku oraz korespondencja z ubezpieczycielem.

Podsumowanie

W sprawach o polisę po rozwodzie nie można przyjąć jednej prostej zasady. Zwykła polisa ochronna na życie zwykle nie podlega podziałowi jak wspólne oszczędności, a świadczenie po śmierci ubezpieczonego trafia do uposażonego i nie wchodzi do spadku. Jeżeli jednak polisa miała charakter kapitałowy, inwestycyjny albo była finansowana wysokimi składkami ze wspólnych środków, może istnieć podstawa do rozliczeń między byłymi małżonkami.

Największe znaczenie ma treść umowy i przebieg wcześniejszego postępowania o podział majątku. Jeżeli sprawa jest jeszcze w toku, żądanie trzeba zgłosić precyzyjnie i poprzeć dowodami. Jeżeli postanowienie jest już prawomocne, konieczna jest analiza, czy polisa została prawomocnie rozstrzygnięta, czy tylko pominięta.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
4. Postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 31.01.2014 r., sygn. akt II Ca 1114/13.