Rozwód z orzeczeniem o winie, alimenty i podział majątku

Kiedy sąd może orzec rozwód?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy kwestie: sam rozwód, ewentualne alimenty na małżonka oraz podział majątku wspólnego, w tym domu obciążonego kredytem hipotecznym.

Podstawą rozwodu jest art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może rozwiązać małżeństwo przez rozwód, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. W praktyce oznacza to ustanie więzi uczuciowej, fizycznej i gospodarczej, przy czym sąd bada nie tylko to, czy małżonkowie już razem nie funkcjonują, ale także czy istnieją realne widoki na powrót do pożycia.

Sąd nie orzeknie rozwodu mimo rozkładu pożycia, jeżeli sprzeciwiałoby się temu dobro wspólnych małoletnich dzieci albo zasady współżycia społecznego. W sprawie bez dzieci pierwsza przeszkoda odpada, ale sąd nadal może badać wyjątkowe okoliczności, np. ciężką chorobę jednego z małżonków i konieczność szczególnej opieki.

Problem określany jako rozwód bez zgody małżonka pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi małżonek nie wyraża zgody. W takiej sytuacji rozwód nie jest dopuszczalny, chyba że odmowa zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Ocena ta zależy od konkretnego stanu faktycznego, długości rozkładu, sytuacji osobistej stron i przyczyn rozpadu małżeństwa.

Rozwód z orzeczeniem o winie

Jeżeli żąda Pani rozwodu z wyłącznej winy męża, trzeba wskazać i udowodnić konkretne zachowania, które doprowadziły do rozpadu małżeństwa. Mogą to być na przykład zdrada, przemoc, nadużywanie alkoholu, uporczywe poniżanie, rażące zaniedbywanie rodziny, odmowa wzajemnej pomocy, niegospodarność albo inne poważne naruszenia obowiązków małżeńskich.

Samo subiektywne przekonanie o winie męża nie wystarczy. W praktyce znaczenie mają dowody: korespondencja, dokumenty, nagrania dopuszczalne w konkretnej sprawie, dokumentacja medyczna, interwencje policji, zaświadczenia, potwierdzenia przelewów, zeznania świadków i przesłuchanie stron. Sąd może orzec winę jednego małżonka, winę obojga albo — na zgodny wniosek stron — zaniechać orzekania o winie.

Warto pamiętać, że wina w rozwodzie ma znaczenie nie tylko emocjonalne. Może przesądzać o zakresie alimentów między byłymi małżonkami. Nie przesądza natomiast automatycznie o sposobie podziału majątku wspólnego. Przy podziale majątku co do zasady istotne są skład majątku, jego wartość, udziały małżonków i rozliczenie nakładów.

Alimenty na małżonka po rozwodzie

Alimenty między rozwiedzionymi małżonkami reguluje art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis przewiduje dwa podstawowe modele alimentów.

Pierwszy dotyczy sytuacji, gdy małżonek rozwiedziony nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku. Może wtedy żądać od drugiego małżonka środków utrzymania w zakresie odpowiadającym swoim usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Drugi model jest korzystniejszy dla małżonka niewinnego. Jeżeli jeden z małżonków zostanie uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, małżonek niewinny może żądać alimentów, gdy rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie jego sytuacji materialnej. Nie trzeba wtedy wykazywać niedostatku. Trzeba natomiast wykazać, że po rozwodzie poziom życia małżonka niewinnego będzie istotnie gorszy niż ten, jaki istniałby, gdyby małżeństwo nadal prawidłowo funkcjonowało.

W Pani sytuacji znaczenie mogą mieć: bardzo dobre zarobki męża, Pani stan zdrowia, zwolnienie lekarskie, leczenie depresji, dotychczasowy poziom życia, koszty utrzymania, zdolność do pracy i to, czy rozpad małżeństwa rzeczywiście nastąpił z wyłącznej winy męża. Alimenty nie są jednak przyznawane automatycznie. Sąd ustala je na podstawie dowodów dotyczących potrzeb uprawnionego oraz realnych możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.

Jak długo mogą trwać alimenty na byłego małżonka?

Obowiązek alimentacyjny wobec byłego małżonka wygasa w razie zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa. Jeżeli zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek alimentacyjny co do zasady wygasa także po upływie pięciu lat od rozwodu, chyba że sąd przedłuży ten termin ze względu na wyjątkowe okoliczności.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy zobowiązany został uznany za winnego rozkładu pożycia, w szczególności za wyłącznie winnego. Wtedy ustawa nie przewiduje automatycznego pięcioletniego ograniczenia. Obowiązek może jednak zostać zmieniony albo uchylony, jeżeli zmienią się stosunki, np. istotnie poprawi się sytuacja uprawnionego albo pogorszy sytuacja zobowiązanego.

Alimentów można żądać już w pozwie rozwodowym. Można także domagać się zabezpieczenia roszczenia na czas trwania procesu, jeżeli istnieją podstawy do bieżącego wsparcia finansowego.

Podział majątku wspólnego po rozwodzie

Z chwilą zawarcia małżeństwa, jeżeli małżonkowie nie zawarli intercyzy, powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Zgodnie z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego należą między innymi pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i osobistego oraz środki wskazane w art. 31 K.r.o. Przedmioty nabyte przed ślubem, otrzymane w spadku lub darowiźnie, a także przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, co do zasady należą do majątku osobistego danego małżonka.

W opisanej sprawie dom, samochody i wyposażenie trzeba ocenić według tego, kiedy i z jakich środków zostały nabyte. Jeżeli dom został nabyty albo wybudowany w czasie trwania wspólności majątkowej na wspólnym gruncie lub za środki wspólne, zasadniczo będzie składnikiem majątku wspólnego. Jeżeli jednak część pieniędzy pochodziła ze sprzedaży mieszkania należącego do męża sprzed ślubu, mąż może żądać rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny.

Podział majątku może nastąpić umownie, najczęściej u notariusza, jeżeli obejmuje nieruchomość i strony są zgodne. Jeżeli nie ma porozumienia co do składu majątku, wartości składników, wysokości spłat, nakładów albo kredytu, konieczny jest wniosek do sądu.

Czy mąż może sam przepisać kredyt i wykreślić żonę z księgi wieczystej?

Nie powinno się zgadzać na „wykreślenie z księgi wieczystej” ani przeniesienie udziału w nieruchomości bez równoczesnego, bezpiecznego uregulowania kredytu i spłaty. Własność nieruchomości i odpowiedzialność wobec banku to dwie różne kwestie.

Jeżeli oboje małżonkowie podpisali umowę kredytową, to sam podział majątku, ugoda między małżonkami albo przyznanie domu jednemu z nich nie zwalnia drugiego z odpowiedzialności wobec banku. Bank nie jest związany ustaleniami małżonków w takim zakresie, jeżeli nie wyrazi zgody na zmianę kredytobiorców lub zwolnienie jednego z dłużników. W praktyce potrzebny jest aneks do umowy kredytowej, przejęcie długu za zgodą banku, refinansowanie albo inne rozwiązanie zaakceptowane przez kredytodawcę.

Dlatego bezpieczny podział powinien obejmować jednocześnie: kto przejmuje nieruchomość, kto i w jakim terminie spłaca drugiego małżonka, co stanie się z kredytem, czy bank zgodzi się na zwolnienie jednego z małżonków z długu oraz jakie zabezpieczenia przysługują osobie, która przenosi własność.

Dom z kredytem hipotecznym w podziale majątku

W starszej praktyce często przyjmowano, że przy podziale majątku wartość nieruchomości należy pomniejszyć o obciążenie hipoteczne. Aktualnie trzeba uwzględnić uchwałę Sądu Najwyższego z 28 marca 2019 r., III CZP 21/18. Wynika z niej, że w sprawie o podział majątku wspólnego obejmującego nieruchomość obciążoną hipoteką sąd — przydzielając nieruchomość jednemu z małżonków — co do zasady ustala jej wartość z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego, chyba że ważne względy przemawiają za innym podejściem.

Ma to duże znaczenie praktyczne. Jeżeli dom jest wart np. 900 000 zł, a saldo kredytu wynosi 500 000 zł, nie można automatycznie zakładać, że do podziału pozostaje tylko 400 000 zł. Sąd może przyjąć wartość rynkową domu bez odliczenia hipoteki, a kwestie późniejszej spłaty kredytu rozliczać odrębnie w relacjach między byłymi małżonkami albo pozostawić je sferze zobowiązania wobec banku.

Właśnie dlatego przy podziale domu z kredytem trzeba bardzo precyzyjnie zaplanować treść ugody albo wniosku. Niekorzystna zgoda na przeniesienie własności bez skutecznego zwolnienia z kredytu może oznaczać, że traci się udział w domu, a mimo to bank nadal może żądać spłaty rat.

Nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny

Zgodnie z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może żądać rozliczenia nakładów i wydatków poczynionych ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Dotyczy to na przykład sytuacji, gdy mąż sprzedał mieszkanie należące do niego przed ślubem, a uzyskane pieniądze przeznaczył na wykończenie albo wyposażenie wspólnego domu.

Nie wystarczy jednak samo twierdzenie, że pieniądze pochodziły z majątku osobistego. Trzeba wykazać źródło środków, ich wysokość, przeznaczenie i związek z konkretnym składnikiem majątku wspólnego. Przydatne mogą być akty notarialne, potwierdzenia przelewów, faktury, umowy z wykonawcami, historia rachunku bankowego i dokumentacja remontu.

Nie każdy wydatek podlega zwrotowi wprost. Nie można żądać zwrotu wydatków zużytych w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. Dlatego zakup trwałego wyposażenia, remont zwiększający wartość domu czy spłata części ceny nieruchomości mogą być oceniane inaczej niż bieżące koszty życia.

Równe i nierówne udziały w majątku wspólnym

Zasadą wynikającą z art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Oznacza to, że co do zasady każdemu przysługuje udział po 1/2, niezależnie od tego, kto formalnie więcej zarabiał.

Sąd może ustalić nierówne udziały tylko wtedy, gdy łącznie wystąpią ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego. Przy ocenie przyczynienia uwzględnia się także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Sam fakt, że jeden małżonek zarabiał więcej, zwykle nie wystarcza do ustalenia nierównych udziałów.

Ważnymi powodami mogą być szczególne okoliczności, np. uporczywe uchylanie się od pracy mimo możliwości zarobkowania, trwonienie majątku, uzależnienia prowadzące do strat majątkowych albo długotrwała separacja faktyczna, w czasie której każde z małżonków gospodarowało całkowicie samodzielnie. Nie jest natomiast wystarczające to, że jeden z małżonków chorował, pozostawał bez pracy z przyczyn niezawinionych albo zajmował się domem.

Jak wygląda sądowy podział majątku?

W sprawie o podział majątku wspólnego właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków — sąd spadku. Co do zasady sprawę rozpoznaje sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym.

We wniosku trzeba wskazać składniki majątku wspólnego, ich wartość, sposób proponowanego podziału oraz ewentualne roszczenia o rozliczenie nakładów, wydatków, spłaconych długów albo pożytków. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, należy dołączyć dokumenty dotyczące prawa własności, w szczególności odpis z księgi wieczystej. Przy ruchomościach znaczenie mogą mieć umowy, faktury, potwierdzenia zapłaty, zdjęcia, wyceny i zeznania świadków.

Skład majątku ustala się zasadniczo według stanu z dnia ustania wspólności majątkowej, a wartość według cen z chwili orzekania o podziale. Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości nieruchomości, samochodów lub cennych ruchomości, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego.

Opłaty i koszty podziału majątku

Opłata stała od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł. Dodatkowo mogą pojawić się wydatki na opinię biegłego, odpisy dokumentów, pełnomocnika i ewentualne koszty postępowania odwoławczego.

Podział u notariusza jest możliwy wtedy, gdy strony są zgodne. Przy nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Taksa notarialna zależy od wartości przedmiotu czynności i podlega powiększeniu o VAT oraz koszty wypisów i opłat sądowych za wpisy w księdze wieczystej. Przy działach podstawą określenia maksymalnej stawki jest ogólna wartość majątku podlegającego działowi.

Maksymalna stawka taksy notarialnej wynosi obecnie: do 3000 zł — 100 zł; powyżej 3000 zł do 10 000 zł — 100 zł + 3% od nadwyżki; powyżej 10 000 zł do 30 000 zł — 310 zł + 2% od nadwyżki; powyżej 30 000 zł do 60 000 zł — 710 zł + 1% od nadwyżki; powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł — 1010 zł + 0,4% od nadwyżki; powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł — 4770 zł + 0,2% od nadwyżki; powyżej 2 000 000 zł — 6770 zł + 0,25% od nadwyżki, nie więcej niż 10 000 zł, a przy czynnościach między osobami z I grupy podatkowej nie więcej niż 7500 zł.

FAQ

Czy przy rozwodzie z winy męża zawsze należą się alimenty?

Nie zawsze. Trzeba udowodnić wyłączną winę męża oraz wykazać, że rozwód powoduje istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Sąd bierze pod uwagę usprawiedliwione potrzeby uprawnionego i możliwości zarobkowe oraz majątkowe zobowiązanego.

Czy muszę zgodzić się na przepisanie domu na męża?

Nie. Przeniesienie udziału w domu powinno być powiązane ze spłatą, rozliczeniem nakładów i bezpiecznym rozwiązaniem kwestii kredytu. Szczególnie ryzykowne jest przeniesienie własności bez zwolnienia z długu przez bank.

Czy podział majątku zwalnia mnie z kredytu hipotecznego?

Nie automatycznie. Jeżeli była Pani stroną umowy kredytowej, bank może nadal żądać spłaty od Pani, chyba że zgodzi się na zmianę umowy, przejęcie długu albo refinansowanie kredytu w sposób zwalniający Panią z odpowiedzialności.

Czy pieniądze męża sprzed ślubu pomniejszą mój udział w domu?

Nie muszą pomniejszać udziału jako takiego, ale mogą zostać rozliczone jako nakład z majątku osobistego męża na majątek wspólny. Mąż musi wykazać źródło środków, wysokość nakładu i to, że zwiększył on wartość majątku wspólnego.

Czy sąd może podzielić majątek już w wyroku rozwodowym?

Może, ale tylko wtedy, gdy przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu rozwodowym. Przy sporze o dom, kredyt, nakłady i spłaty sądy najczęściej odsyłają strony do osobnego postępowania o podział majątku.

Podsumowanie

W opisanej sprawie ma Pani realne podstawy, aby rozważyć żądanie alimentów, ale ich przyznanie zależy od wyniku sprawy o winę, dowodów dotyczących sytuacji finansowej i zdrowotnej oraz możliwości zarobkowych męża. Orzeczenie wyłącznej winy męża znacząco wzmacnia pozycję małżonka niewinnego, ponieważ wystarczy wykazać istotne pogorszenie sytuacji materialnej po rozwodzie.

Przy podziale majątku zasadą są równe udziały, ale trzeba rozliczyć nakłady z majątku osobistego, wartość domu, samochody, wyposażenie oraz kredyt hipoteczny. Nie należy zgadzać się na wykreślenie z księgi wieczystej albo przeniesienie udziału w domu bez jasnej spłaty i bez ustalenia z bankiem, czy rzeczywiście zostanie Pani zwolniona z odpowiedzialności za kredyt.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2024 poz. 1566.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2019 r., III CZP 21/18.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1974 r., III CRN 190/74.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1999 r., II CKN 361/99.