Rozwód a wspólna firma – podział majątku i zatrudnienie

Wspólna firma po rozwodzie – od czego zacząć?

W sprawach takich jak opisana najważniejsze jest ustalenie, czym prawnie jest „firma”. Inaczej dzieli się składniki jednoosobowej działalności gospodarczej, inaczej udziały w spółce z o.o., akcje, ogół praw i obowiązków w spółce osobowej, a jeszcze inaczej nakłady poniesione z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków.

Jeżeli działalność została zarejestrowana wyłącznie na męża, nie oznacza to jeszcze, że drugi małżonek nie ma żadnych roszczeń. Decydujące jest to, czy składniki przedsiębiorstwa, środki na rozwój, zapasy, wyposażenie, nieruchomości, prawa, wierzytelności albo udziały zostały nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej. Przy planowaniu rozliczeń warto odróżnić podział firmy po rozwodzie od samego rozwodu. Samo orzeczenie winy nie przesądza o podziale firmy, dlatego osobno należy ocenić, jakie znaczenie ma rozwód z winy a firma.

Istotne jest też to, że firmę stworzył wcześniej ojciec jednego z małżonków. Jeżeli przedsiębiorstwo zostało przekazane córce w darowiźnie albo w spadku, co do zasady mogło stanowić jej majątek osobisty, chyba że z treści czynności wynikało objęcie majątkiem wspólnym. Jeżeli jednak później firma była rozwijana z pieniędzy wspólnych małżonków albo z dochodów uzyskanych w czasie małżeństwa, pojawia się obowiązek rozliczenia nakładów i wzrostu wartości.

Co wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Podstawą jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 31 § 1 K.r.o.: Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Zgodnie z art. 31 § 2 K.r.o. do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i osobistego, środki zgromadzone w otwartym albo pracowniczym funduszu emerytalnym, kwoty składek na subkoncie ZUS oraz środki zgromadzone na koncie OIPE i subkoncie OIPE.

Z kolei art. 33 K.r.o. wskazuje, co należy do majątku osobistego. W praktyce przy firmach rodzinnych szczególnie ważne są przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, oraz prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie.

Po rozwodzie wspólność majątkowa już nie trwa. Jeżeli nie ustała wcześniej, kończy się z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Od tej daty nowe dochody z działalności zasadniczo nie są już bieżącym majątkiem wspólnym, ale wartość przedsiębiorstwa istniejącego w chwili ustania wspólności nadal może podlegać rozliczeniu.

Udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe. Nierówne udziały są możliwe tylko wtedy, gdy istnieją ważne powody i da się wykazać różny stopień przyczynienia się do powstania majątku. Przy ocenie przyczynienia uwzględnia się także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu domu, więc fakt, że jeden z małżonków mniej pracował w firmie, nie przekreśla jego udziału w majątku wspólnym.

Rodzinna firma prowadzona jako jednoosobowa działalność

W jednoosobowej działalności gospodarczej przedsiębiorcą jest konkretna osoba fizyczna. Sama rejestracja w CEIDG na jednego małżonka nie przesądza jednak o tym, że wszystkie składniki wykorzystywane w działalności są jego majątkiem osobistym. Jeżeli maszyny, samochody, towar, wyposażenie, środki na rachunku firmowym, wierzytelności albo nieruchomości zostały nabyte w czasie wspólności majątkowej z majątku wspólnego, mogą być uwzględnione przy podziale.

W praktyce sąd nie dzieli „numeru NIP” ani samego wpisu w CEIDG. Może natomiast rozliczyć przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników majątkowych albo poszczególne aktywa i zobowiązania związane z działalnością. Jeżeli faktycznie firmę prowadzi jeden z byłych małżonków, najczęściej sensowne jest przyznanie mu przedsiębiorstwa z obowiązkiem spłaty drugiego małżonka, ponieważ fizyczny podział firmy mógłby obniżyć jej wartość albo doprowadzić do utraty klientów.

Przy działalności rodzinnej warto też sprawdzić, czy część majątku nie pochodziła z darowizny od rodziców, spadku albo majątku osobistego. Wtedy nie zawsze dzieli się sam składnik, lecz często rozlicza się nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty albo odwrotnie. Szerzej podobny problem omawia temat firma indywidualna w podziale.

Czy osoba współpracująca ma prawa do firmy?

Status osoby współpracującej ma przede wszystkim znaczenie ubezpieczeniowe i rozliczeniowe. Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych za osobę współpracującą z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się między innymi małżonka, jeżeli pozostaje z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracuje przy prowadzeniu działalności.

Taki status nie daje sam przez się prawa własności do przedsiębiorstwa, prawa do zarządzania ani prawa do udziału w zysku. O prawach majątkowych rozstrzyga ustrój majątkowy małżeński, sposób nabycia składników firmy, ewentualna umowa spółki, umowa o pracę, umowa zlecenia albo inny kontrakt.

Po rozwodzie były małżonek co do zasady przestaje być małżonkiem przedsiębiorcy, więc dotychczasowy tytuł osoby współpracującej wymaga ponownej oceny. Jeżeli była żona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę, ma prawa pracownicze wynikające z Kodeksu pracy. W razie wypowiedzenia umowy o pracę termin na odwołanie do sądu pracy wynosi co do zasady 21 dni od doręczenia pisma wypowiadającego umowę. Jeżeli współpraca odbywa się na podstawie umowy cywilnoprawnej, zakres ochrony zależy przede wszystkim od treści umowy i przepisów Kodeksu cywilnego.

Jak ustala się wartość firmy przy podziale majątku?

W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd ustala skład majątku wspólnego zasadniczo według chwili ustania wspólności majątkowej, a wartość według stanu tego majątku i cen z chwili dokonywania podziału. W przypadku firmy oznacza to konieczność odtworzenia, jakie składniki przedsiębiorstwa istniały w dacie ustania wspólności i ile są warte przy aktualnych cenach.

Wycena firmy zwykle wymaga dokumentów księgowych oraz opinii biegłego, zwłaszcza gdy działalność jest rentowna i ma wartość większą niż suma sprzętu czy towaru. Biegły może badać między innymi środki trwałe, zapasy, należności, zobowiązania, umowy z kontrahentami, znak towarowy, bazę klientów, rentowność i zdolność firmy do generowania dochodu. Wartość firmy nie jest więc prostym zsumowaniem pieniędzy na rachunku i wyposażenia biura.

Trzeba też oddzielić wartość wypracowaną w czasie małżeństwa od wartości wynikającej wyłącznie z pracy jednego małżonka po ustaniu wspólności. Ten element często wymaga indywidualnej analizy, bo opóźnienie w podziale majątku nie powinno automatycznie prowadzić do przejęcia przez drugiego małżonka całego efektu późniejszej pracy przedsiębiorcy, ale nie może też pozbawić go udziału w majątku istniejącym w chwili ustania wspólności.

Spłata, procent od zysku czy udziały w spółce?

Najbezpieczniejszym i najczęściej spotykanym rozwiązaniem w podziale majątku jest przyznanie firmy jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego. Spłata powinna być określona kwotowo, z terminem płatności, odsetkami na wypadek opóźnienia i zabezpieczeniem, jeżeli kwota jest znaczna. Sąd może rozłożyć spłatę na raty, przy czym terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać 10 lat.

Procent od dochodu firmy może być korzystny, jeżeli były małżonek chce nadal uczestniczyć w przyszłych zyskach, ale nie jest to typowe roszczenie z podziału majątku. Takie rozwiązanie wymaga dobrze przygotowanej umowy: trzeba określić, od jakiej podstawy liczony jest procent, kto ma prawo wglądu w księgi, jak długo trwa rozliczenie, co dzieje się przy sprzedaży firmy i jak zabezpiecza się wypłatę. Bez takich zapisów spór o „procent od dochodu” może być trudniejszy niż jednorazowa spłata.

Innym rozwiązaniem może być przekształcenie działalności w spółkę kapitałową i ustalenie udziałów. Kodeks spółek handlowych dopuszcza przekształcenie przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną w jednoosobową spółkę kapitałową. Samo przekształcenie nie czyni jednak byłego małżonka udziałowcem. Aby uzyskał realne prawa do zysku i informacji, konieczne jest nabycie lub objęcie udziałów oraz odpowiednie zapisy w umowie spółki.

Jeżeli priorytetem jest zachowanie zatrudnienia, samo żądanie spłaty z majątku nie gwarantuje utrzymania pracy. W ugodzie można jednak połączyć kilka elementów: spłatę, odroczone raty, zabezpieczenie na majątku, umowę o pracę albo kontrakt menedżerski, zasady wypowiedzenia współpracy i ewentualną rekompensatę za wcześniejsze zakończenie zatrudnienia.

Podział umowny czy sprawa w sądzie?

Jeżeli byli małżonkowie są zgodni, podział majątku można przeprowadzić umownie. Gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość, potrzebny jest akt notarialny. Przy firmie często konieczne są także czynności dodatkowe, na przykład przeniesienie udziałów, zmiana umowy spółki, zgłoszenia do rejestrów, aktualizacja ksiąg i zabezpieczenie spłaty.

Jeżeli porozumienia nie ma, pozostaje wniosek do sądu rejonowego o podział majątku wspólnego. Opłata stała od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1000 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł. W sprawie dotyczącej firmy trzeba liczyć się także z wydatkami na opinię biegłego.

W postępowaniu można domagać się także rozliczenia nakładów i wydatków między majątkiem wspólnym i majątkami osobistymi małżonków. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy firma została kiedyś przekazana przez rodzinę jednego z małżonków, ale była rozbudowywana wspólnymi pieniędzmi, wspólną pracą albo z dochodów uzyskanych w czasie małżeństwa.

Co wpisać w ugodzie dotyczącej firmy?

Dobra ugoda powinna być bardziej szczegółowa niż samo zdanie, że „firma zostaje przy mężu, a żona otrzymuje spłatę”. Przy firmie rodzinnej warto uregulować zwłaszcza:

• dokładny wykaz składników firmy i datę, na którą przyjmuje się ich stan,
• wartość przedsiębiorstwa albo sposób jej ustalenia,
• wysokość spłaty, harmonogram rat, odsetki i zabezpieczenie, na przykład hipotekę, zastaw, poręczenie albo dobrowolne poddanie się egzekucji,
• zasady dalszego zatrudnienia lub współpracy byłego małżonka,
• dostęp do dokumentów księgowych i rozliczenie zysków za okres przejściowy,
• odpowiedzialność za zobowiązania firmowe, podatki, leasingi, kredyty i umowy z kontrahentami,
• skutki sprzedaży firmy albo jej przekształcenia przed całkowitą spłatą.

Jeżeli druga strona chce zachować firmę na wyłączność, warto żądać nie tylko uczciwej spłaty, ale także realnego zabezpieczenia. Sama obietnica zapłaty w przyszłości może okazać się niewystarczająca, jeżeli firma straci płynność albo zostanie przeniesiona do innego podmiotu.

FAQ

Czy po rozwodzie należy mi się połowa firmy męża?

Nie zawsze połowa samej firmy, ale często połowa wartości składników należących do majątku wspólnego. Trzeba ustalić, kiedy powstała firma, z jakich środków ją finansowano, jaka jest jej forma prawna i czy część majątku nie należy do majątku osobistego jednego z małżonków.

Czy mogę żądać procentu od dochodu firmy zamiast spłaty?

Można to uzgodnić w umowie, ale sąd w typowym podziale majątku częściej zasądza konkretną kwotę spłaty. Procent od dochodu wymaga bardzo dokładnych zasad rozliczenia, dostępu do dokumentów i zabezpieczenia wypłat.

Czy status osoby współpracującej daje mi prawo do udziału w zyskach?

Nie. Status osoby współpracującej dotyczy głównie ubezpieczeń społecznych i faktycznej pomocy przy działalności. Prawo do zysków wynika z własności, udziałów w spółce albo z umowy, a nie z samego zgłoszenia jako osoby współpracującej.

Czy sąd może zostawić firmę jednemu małżonkowi?

Tak. Jeżeli podział firmy byłby gospodarczo niecelowy, sąd może przyznać przedsiębiorstwo jednemu małżonkowi i zasądzić spłatę na rzecz drugiego. Przy firmie działającej na rynku jest to często praktyczniejsze niż dzielenie składników albo sprzedaż przedsiębiorstwa.

Czy rozwód z orzeczeniem o winie zwiększa mój udział w firmie?

Samo orzeczenie winy w rozwodzie nie powoduje automatycznie większego udziału w majątku wspólnym. Nierówne udziały wymagają ważnych powodów i wykazania różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku, przy czym uwzględnia się także pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu domu.

Jak zabezpieczyć spłatę za firmę?

Warto przewidzieć konkretne terminy rat, odsetki, zabezpieczenie rzeczowe albo osobiste oraz możliwość szybszej egzekucji, na przykład przez akt notarialny z dobrowolnym poddaniem się egzekucji. Przy wysokiej wartości firmy sama ugoda bez zabezpieczenia bywa ryzykowna.

Czy mogę utrzymać zatrudnienie po spłacie z firmy?

Tak, ale trzeba to uregulować osobno. Podział majątku i stosunek pracy to dwie różne kwestie. Jeżeli chcesz nadal pracować w firmie byłego małżonka, warunki zatrudnienia powinny być zapisane w umowie albo ugodzie, najlepiej z jasnymi zasadami wypowiedzenia i rozliczeń.

Podsumowanie

Przy rozwodzie i wspólnej firmie nie ma jednego schematu dobrego dla każdego. Jeżeli firma ma pozostać w rękach byłego męża, najważniejsze jest ustalenie jej realnej wartości, rozliczenie nakładów, określenie spłaty i zabezpieczenie zapłaty. Jeżeli była żona chce zachować wpływ na firmę lub udział w przyszłych zyskach, konieczna jest umowa dająca jej konkretne prawa, na przykład udziały w spółce albo precyzyjne prawo do rozliczeń.

W opisanej sytuacji nie należy ograniczać się do prostego wyboru między „połową firmy” a „procentem od dochodu”. Trzeba najpierw ustalić, czy firma jest majątkiem wspólnym, osobistym czy mieszanym, jaka jest jej wartość, czy zatrudnienie jest realnie zabezpieczone i jakie konsekwencje podatkowe oraz organizacyjne będzie miało wybrane rozwiązanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17 - SN