Odroczona spłata przy podziale majątku po rozwodzie – podatek i aktualizacja wartości

Wyższa spłata po latach a treść aktu notarialnego

Jeżeli byli małżonkowie zawarli u notariusza umowę o podział majątku i wpisali w niej konkretną kwotę spłaty, to punktem wyjścia jest właśnie ta kwota. Sam wzrost wartości mieszkania po kilku latach nie powoduje automatycznie, że zobowiązany do spłaty musi zapłacić więcej. W zobowiązaniach pieniężnych obowiązuje zasada nominalizmu, chyba że z umowy, ustawy albo orzeczenia wynika inny sposób waloryzacji świadczenia.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy akt notarialny przewidywał mechanizm aktualizacji, odwoływał się do przyszłej wyceny rzeczoznawcy albo pozostawiał jakiś składnik majątku poza podziałem. Wtedy wyższa płatność może być wykonaniem wcześniejszych ustaleń, a nie nową darowizną. W praktyce trzeba więc zacząć od dokładnego odczytania aktu i ustalenia, czy wpisana kwota była ostateczna, czy tylko tymczasowa.

Przy podziale majątku po rozwodzie znaczenie ma nie tylko sama kwota spłaty, ale też forma umowy, aktualna wycena majątku do podziału oraz to, czy strony rzeczywiście zmieniają wcześniejsze rozliczenia. Jeżeli dopiero planują Państwo ugodowe rozliczenie, warto sprawdzić, jak powinien wyglądać umowny podział majątku.

Czy można zmienić wysokość spłaty po podpisaniu aktu?

Tak, ale nie warto ograniczać się do zwykłego przelewu z opisem „dopłata”. Skoro pierwotny podział majątku dotyczący mieszkania został zawarty w formie aktu notarialnego, to zmiana lub uzupełnienie tej umowy również powinny zostać dokonane w odpowiedniej formie. Wynika to z zasad dotyczących zmiany umów oraz z przepisów o dziale spadku stosowanych odpowiednio do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności małżeńskiej.

Jeżeli w skład majątku objętego podziałem wchodzi nieruchomość, umowa działowa wymaga formy aktu notarialnego. Dotyczy to także sytuacji, w której strony chcą po latach doprecyzować lub zmienić rozliczenia związane z nieruchomością. Dokument powinien wyjaśniać, dlaczego następuje dopłata, z czego wynika jej wysokość i czy wyczerpuje ona wszystkie dalsze roszczenia między stronami.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to przygotowanie aneksu do aktu notarialnego albo nowej umowy, w której strony jednoznacznie wskażą, że kwota stanowi dopłatę w ramach rozliczenia majątku wspólnego, a nie nieodpłatne przysporzenie. Sam przelew, nawet wykonany za zgodą obu stron, może pozostawić zbyt dużo miejsca na spór podatkowy.

Uzupełniający podział majątku

Uzupełniający podział majątku ma sens przede wszystkim wtedy, gdy pierwotna umowa nie objęła wszystkich składników majątku wspólnego, pominięto nakłady, roszczenia między małżonkami albo ustalono, że pewien element rozliczenia zostanie doprecyzowany później. Zgodnie z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Z art. 1038 § 2 Kodeksu cywilnego wynika natomiast, że umowny dział może obejmować cały majątek albo być ograniczony do jego części.

Jeżeli jednak pierwotny akt obejmował całe mieszkanie, całość rozliczeń i wskazywał ostateczną kwotę spłaty, to późniejsza dopłata tylko dlatego, że nieruchomość podrożała, nie zawsze będzie klasycznym uzupełniającym podziałem. Wtedy bardziej adekwatna może być zmiana umowy o podział majątku, dokonana w sposób zgodny z formą pierwotnej czynności.

Warto również pamiętać o art. 58 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Umowa nie może zmierzać do obejścia prawa ani naruszać zasad współżycia społecznego. Z tego powodu dokument nie powinien pozornie nazywać darowizny „dopłatą”, jeżeli w rzeczywistości nie istnieje żadne majątkowe uzasadnienie tej płatności.

Podatek od darowizny przy dopłacie dla byłego małżonka

Największe ryzyko podatkowe pojawia się wtedy, gdy zobowiązany przelewa kwotę wyższą niż wynikająca z aktu, a strony nie mają dokumentu potwierdzającego zmianę lub uzupełnienie rozliczenia. W takiej sytuacji urząd skarbowy może pytać, jaki był tytuł prawny nadwyżki. Jeżeli nie da się wykazać, że była to spłata z podziału majątku, organ może rozważać, czy nie doszło do darowizny.

Po rozwodzie były małżonek nie jest już „małżonkiem” w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn. W typowej sytuacji będzie więc zaliczony do III grupy podatkowej, czyli do pozostałych osób. Aktualnie kwota wolna dla III grupy wynosi 5733 zł, liczona łącznie od jednej osoby w okresie 5 lat. Jeżeli nadwyżka zostałaby potraktowana jako darowizna, trzeba byłoby złożyć formularz SD-3 w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, o ile wartość nabycia przekracza kwotę wolną.

Skala podatkowa dla III grupy podatkowej jest obecnie następująca: od nadwyżki ponad kwotę wolną do 11 833 zł podatek wynosi 12%, od nadwyżki ponad 11 833 zł do 23 665 zł wynosi 1420 zł i 16% nadwyżki ponad 11 833 zł, a powyżej 23 665 zł wynosi 3313,20 zł i 20% nadwyżki ponad 23 665 zł. Przy darowiźnie ujawnionej dopiero w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej albo postępowania podatkowego może pojawić się także sankcyjna stawka 20%, jeżeli należny podatek nie został zapłacony.

Przy kwocie dodatkowej rzędu 100 000 zł różnica nie jest więc marginalna. Jeżeli po uwzględnieniu kwoty wolnej całość byłaby traktowana jako darowizna od byłego małżonka, podatek liczony według podstawowej skali dla III grupy mógłby wynieść orientacyjnie kilkanaście tysięcy złotych. Ostateczna wysokość zależy jednak od wcześniejszych nabyć od tej samej osoby, daty powstania obowiązku podatkowego i sposobu udokumentowania całej czynności.

W podobnych sprawach warto osobno przeanalizować podatek przy podziale majątku, bo ta sama płatność może być oceniana inaczej w zależności od tego, czy jest spłatą, dopłatą, darowizną, sprzedażą udziału albo elementem innego rozliczenia.

Czy spłata z podziału majątku podlega PIT albo PCC?

Jeżeli płatność rzeczywiście wynika z podziału wspólnego majątku małżonków po ustaniu wspólności, to po stronie osoby otrzymującej spłatę zasadniczo nie powstaje przychód opodatkowany PIT. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych wyłącza bowiem z opodatkowania przychody z tytułu podziału wspólnego majątku małżonków w wyniku ustania albo ograniczenia wspólności majątkowej.

Podział majątku wspólnego małżonków nie jest również typową darowizną, bo jego celem jest rozliczenie udziałów w majątku wspólnym. Nie oznacza to jednak, że każda wpłata między byłymi małżonkami automatycznie korzysta z takiej kwalifikacji. Jeśli kwota nie ma oparcia w akcie, aneksie, ugodzie, wycenie albo innych dokumentach, organ podatkowy może badać jej rzeczywisty charakter.

W zakresie PCC znaczenie ma to, jaka czynność prawna faktycznie została dokonana. Sam podział majątku wspólnego małżonków jest zasadniczo oceniany odrębnie od sprzedaży udziału czy odpłatnego zniesienia współwłasności. Jeżeli dokument łączy kilka czynności albo wychodzi poza rozliczenie majątku wspólnego, skutki podatkowe należy ocenić osobno.

Jak bezpiecznie wykonać dopłatę?

Praktycznie najlepsza kolejność działań jest następująca: najpierw analiza aktu notarialnego, potem aktualna wycena i ustalenie, czy strony zmieniają wcześniejsze zobowiązanie, czy tylko wykonują istniejącą klauzulę. Następnie należy przygotować dokument, który nazwie płatność zgodnie z jej rzeczywistą treścią.

Jeżeli chodzi o mieszkanie lub inną nieruchomość, rekomendowane jest sporządzenie aktu notarialnego. W dokumencie warto wskazać podstawę dopłaty, datę i oznaczenie pierwotnego aktu, wysokość i termin przelewu, numer rachunku, oświadczenie o wyczerpaniu wzajemnych roszczeń oraz informację, czy strony zrzekają się dalszych żądań związanych z tym składnikiem majątku.

Opis przelewu powinien odpowiadać treści dokumentu, np. „dopłata z tytułu zmiany umowy o podział majątku z dnia ...”, a nie „darowizna” ani ogólne „rozliczenie”. Jeżeli sprawa jest podatkowo niejednoznaczna, można rozważyć wystąpienie o interpretację indywidualną do Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, opisując dokładnie akt, powód dopłaty i planowaną formę dokumentu.

FAQ

Czy były małżonek może zapłacić więcej, niż wynika z aktu notarialnego?

Może, jeżeli strony zgodnie zmienią lub uzupełnią swoje rozliczenia. Przy nieruchomości najbezpieczniej zrobić to w formie aktu notarialnego. Sama wyższa wpłata bez dokumentu może być trudna do obrony podatkowo.

Czy wzrost wartości mieszkania automatycznie podwyższa spłatę?

Nie. Jeżeli w akcie wpisano konkretną kwotę i nie ma klauzuli waloryzacyjnej ani odwołania do przyszłej wyceny, wzrost ceny rynkowej mieszkania nie zmienia sam z siebie wysokości długu.

Kiedy nadwyżka może zostać potraktowana jako darowizna?

Ryzyko powstaje wtedy, gdy kwota przelewu przewyższa zobowiązanie z aktu, a strony nie potrafią wykazać prawnej podstawy dopłaty. Jeżeli płatność jest nieodpłatnym przysporzeniem, urząd może oceniać ją jako darowiznę.

Do której grupy podatkowej należy były małżonek?

Po rozwodzie były małżonek zasadniczo należy do III grupy podatkowej. Nie korzysta z samego statusu „małżonka”, który przysługuje osobie pozostającej w małżeństwie.

Czy trzeba składać SD-3?

Jeżeli płatność jest prawidłowo udokumentowaną spłatą lub dopłatą z podziału majątku wspólnego, SD-3 co do zasady nie powinien być potrzebny. Jeżeli jednak kwota jest darowizną przekraczającą kwotę wolną, formularz SD-3 składa się w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Czy spłata z podziału majątku jest opodatkowana PIT?

Co do zasady nie. Przychody z tytułu podziału wspólnego majątku małżonków po ustaniu albo ograniczeniu wspólności majątkowej są wyłączone z ustawy o PIT. Warunkiem praktycznym jest jednak wykazanie, że płatność rzeczywiście ma taki tytuł.

Czy warto wystąpić o interpretację podatkową?

Tak, jeżeli kwota jest wysoka, akt notarialny jest niejednoznaczny albo urząd już sygnalizuje wątpliwości. We wniosku trzeba szczegółowo opisać pierwotny akt, powód dopłaty, sposób jej obliczenia i planowaną formę dokumentu.

Podsumowanie

Przy odroczonej spłacie najważniejsze jest rozróżnienie między wykonaniem istniejącego obowiązku a dobrowolną dopłatą ponad treść aktu. Jeżeli pierwotny akt notarialny wskazywał stałą kwotę, samo podrożenie mieszkania nie aktualizuje spłaty automatycznie. Strony mogą jednak zmienić lub uzupełnić umowę, zwłaszcza gdy chcą uczciwie rozliczyć aktualną wartość, pominięte składniki albo wcześniejsze nakłady.

Z punktu widzenia podatków kluczowe jest udokumentowanie tytułu płatności. Dopłata opisana i uregulowana jako element podziału majątku będzie oceniana inaczej niż przelew bez podstawy prawnej. Przy dużych kwotach, szczególnie między byłymi małżonkami, brak dokumentu może prowadzić do sporu o podatek od darowizny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 58, art. 77, art. 358¹, art. 1037 i art. 1038.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 43 i art. 46.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207, w szczególności art. 9, art. 14, art. 15 i art. 17a.
4. Ministerstwo Finansów, aktualne stawki i limity podatku od spadków i darowizn - podatki.gov.pl.
5. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350, w szczególności art. 2 ust. 1 pkt 5.
6. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959.
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1983 r., sygn. akt IV CR 282/83.