Kurator przy kontaktach z dzieckiem — kiedy sąd go ustanawia

Określenie „kurator przy kontaktach z dzieckiem” jest używane potocznie. W przepisach chodzi przede wszystkim o możliwość zezwolenia na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności kuratora sądowego. Jest to środek ingerujący w sposób wykonywania kontaktów, dlatego jego zastosowanie powinno być związane z ochroną dobra dziecka, a nie z chęcią „ukarania” drugiego rodzica.

Podstawą jest art. 113² § 2 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis pozwala sądowi opiekuńczemu ograniczyć kontakty i zarządzić spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd. Ustawa nie zawiera zamkniętej listy sytuacji, w których kurator musi zostać ustanowiony. Decydują okoliczności konkretnej sprawy.

Kurator przy kontaktach z dzieckiem — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Najważniejsze jest rozróżnienie trzech sytuacji: zwykłych kontaktów bez udziału osoby trzeciej, kontaktów ograniczonych przez obecność kuratora oraz całkowitego zakazu kontaktów. Obecność kuratora znajduje się pomiędzy pełną swobodą kontaktów a dalej idącymi ograniczeniami. Sąd może uznać, że dziecko powinno nadal spotykać się z rodzicem, lecz na tym etapie potrzebne są dodatkowe warunki bezpieczeństwa.

Wniosek o kuratora powinien wskazywać nie tylko, że między rodzicami występuje konflikt, lecz przede wszystkim dlaczego samodzielny kontakt może zagrażać dobru dziecka albo dlaczego kontrolowana forma spotkań może bezpiecznie podtrzymać lub odbudować relację. W praktyce znaczenie mogą mieć między innymi udokumentowane problemy z agresją, nadużywaniem alkoholu lub innych substancji, poważne trudności w respektowaniu potrzeb dziecka, długotrwała przerwa w relacji albo silny lęk dziecka wymagający ostrożnego organizowania spotkań. Są to przykłady okoliczności do oceny, a nie automatyczne przesłanki.

Kurator nie jest terapeutą rodzinnym ani pełnomocnikiem któregokolwiek z rodziców. Jego obecność nie zastępuje również szczegółowego uregulowania dni, godzin, miejsca i sposobu przekazywania dziecka. Im bardziej precyzyjne jest postanowienie, tym mniejsze ryzyko kolejnych sporów o to, co właściwie zostało nakazane.

Prawo i obowiązek kontaktów a władza rodzicielska

Kontakty z dzieckiem są odrębne od władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Oznacza to, że samo ograniczenie, zawieszenie albo nawet pozbawienie władzy rodzicielskiej nie rozstrzyga automatycznie o kontaktach.

Analogicznie ustanowienie kuratora przy kontaktach nie oznacza samo w sobie ograniczenia władzy rodzicielskiej. Sąd może ingerować wyłącznie w sposób spotykania się z dzieckiem, pozostawiając inne elementy sytuacji prawnej rodzica bez zmian. Dlatego w piśmie należy jasno oddzielić żądanie dotyczące kontaktów od ewentualnych żądań dotyczących władzy rodzicielskiej.

Jeżeli rodzic wnosi o spotkania tylko w obecności kuratora, powinien wyjaśnić, dlaczego właśnie taki środek jest proporcjonalny. Jeżeli ryzyko można ograniczyć łagodniej, na przykład zakazem zabierania dziecka poza określone miejsce, sąd może wybrać rozwiązanie mniej ingerujące. Jeżeli natomiast kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, możliwy jest zakaz kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zakres kontaktów — dni, godziny, noclegi, telefon i wakacje

Postanowienie o kontaktach powinno być na tyle konkretne, aby rodzice wiedzieli, kiedy i w jaki sposób ma dojść do spotkania. Przy obecności kuratora szczególnie istotne są: miejsce kontaktu, dzień i godziny, częstotliwość spotkań oraz ewentualne zasady przekazania dziecka. Nieprecyzyjne sformułowanie utrudnia wykonanie orzeczenia i może powodować kolejne konflikty.

Kontakty w rozumieniu art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmują nie tylko osobiste spotkania, ale również bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, w tym elektroniczne. Sąd może więc inaczej uregulować spotkania osobiste, a inaczej rozmowy telefoniczne lub wideorozmowy.

Jeżeli sąd uzna, że osobiste spotkania wymagają obecności kuratora, nie oznacza to automatycznie, że także każdy kontakt telefoniczny ma odbywać się pod kontrolą. Zakres ograniczenia powinien wynikać z treści orzeczenia. Wniosek warto więc formułować precyzyjnie: czy kurator ma być obecny przy wszystkich spotkaniach osobistych, tylko przez określony okres, czy jedynie przy pierwszych spotkaniach po długiej przerwie.

Zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania

Sprawa o kontakty może trwać dłużej niż sytuacja dziecka pozwala czekać. Dlatego można żądać zabezpieczenia na czas postępowania. W sprawach dotyczących pieczy nad małoletnimi i kontaktów sąd co do zasady rozpoznaje zabezpieczenie po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że zachodzi wypadek niecierpiący zwłoki. Wynika to z art. 756¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

W zabezpieczeniu można wnosić o tymczasowe ustalenie kontaktów w obecności kuratora, jeżeli przedstawione okoliczności wskazują, że taki model jest potrzebny już teraz. Wniosek powinien zawierać konkretne żądanie oraz uzasadnienie pokazujące aktualne ryzyko i cel proponowanego rozwiązania. Nie wystarczy napisać, że rodzice są skonfliktowani.

Jeżeli sprawa o rozwód lub separację już się toczy, odrębna sprawa o ustalenie kontaktów ze wspólnym małoletnim dzieckiem co do zasady nie jest wszczynana. W takim okresie o kontaktach orzeka sąd prowadzący sprawę o rozwód lub separację w ramach postępowania zabezpieczającego. Jeżeli osobna sprawa o kontakty została wszczęta wcześniej, może zostać zawieszona na czas procesu rozwodowego lub separacyjnego.

Wniosek składany poza sprawą rozwodową kieruje się co do zasady do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka, a w praktyce do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Gdy sprawa o rozwód lub separację jest już w toku, pismo dotyczące zabezpieczenia kontaktów składa się do sądu prowadzącego tę sprawę.

Dobro dziecka, jego zdanie i opinia OZSS

Dobro dziecka jest podstawowym kryterium przy ograniczaniu kontaktów. Sąd bada nie tylko zarzuty rodziców, ale również wiek dziecka, jego stan zdrowia, rozwój, dotychczasową relację z każdym z rodziców, sposób reagowania na spotkania oraz możliwość bezpiecznego wykonywania kontaktów.

Zdanie dziecka może mieć znaczenie, ale nie działa jak samodzielne „weto”. W postępowaniu opiekuńczym sąd wysłuchuje dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, a jego rozsądne życzenia powinny być uwzględniane w miarę możliwości. Sąd musi jednocześnie ocenić, czy stanowisko dziecka jest spontaniczne, stabilne i zgodne z jego dobrem.

W sprawach wymagających wiadomości specjalnych sąd może zasięgnąć opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Opinia OZSS może pomóc ocenić więzi rodzinne, kompetencje opiekuńczo-wychowawcze, potrzeby dziecka oraz możliwy wpływ określonego modelu kontaktów na jego funkcjonowanie. Nie w każdej sprawie opinia będzie konieczna.

Jeżeli rodzic wnosi o kuratora, warto przedstawić materiał pokazujący problem z perspektywy dziecka, a nie tylko relacji między dorosłymi. Samo stwierdzenie „dziecko nie chce iść” wymaga wyjaśnienia przyczyn. Podobnie sam zarzut manipulowania dzieckiem przez drugiego rodzica powinien być poparty faktami, a nie wyłącznie oceną.

Niewykonywanie albo utrudnianie kontaktów — dowody i egzekucja

Obecność kuratora nie rozwiązuje każdego problemu z wykonywaniem kontaktów. Jeżeli rodzic, pod którego pieczą pozostaje dziecko, nie wykonuje obowiązków wynikających z orzeczenia lub ugody, albo jeżeli obowiązki narusza osoba uprawniona do kontaktu, Kodeks postępowania cywilnego przewiduje odrębny tryb dotyczący wykonywania kontaktów.

W pierwszym etapie, jeżeli sąd stwierdzi niewykonywanie albo niewłaściwe wykonywanie obowiązków wynikających z orzeczenia lub ugody, zagrozi nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku, uwzględniając sytuację majątkową osoby zobowiązanej. Jeżeli naruszenia trwają mimo wcześniejszego zagrożenia, sąd może następnie nakazać zapłatę należnej sumy ustalonej stosownie do liczby naruszeń. Na postanowienia przewidziane w tym trybie przysługuje zażalenie. Do wniosku o wszczęcie postępowania wykonawczego należy dołączyć odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody dotyczącej kontaktów.

Istotne ograniczenie wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20. Sankcja pieniężna nie może być stosowana w zakresie, w jakim niewykonywanie lub niewłaściwe wykonywanie obowiązków jest związane z zachowaniem dziecka niewywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko się znajduje. Dlatego sąd powinien ustalać przyczynę niedojścia kontaktu, a nie opierać się wyłącznie na liczbie nieodbytych spotkań.

Praktyczne znaczenie ma dokumentowanie każdego spornego kontaktu. Warto zachowywać wiadomości dotyczące ustaleń, prowadzić prosty kalendarz wykonanych i niewykonanych spotkań, notować godzinę i miejsce stawienia się oraz przyczynę niedojścia kontaktu. Materiał powinien być rzeczowy. Wielostronicowa korespondencja pełna wzajemnych oskarżeń zwykle gorzej pokazuje problem niż uporządkowana chronologia zdarzeń.

Ograniczenie, nadzór lub zakaz kontaktów

Przepisy przewidują kilka sposobów ograniczenia kontaktów. Sąd może między innymi zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności wskazanej osoby, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość albo zakazać takiego porozumiewania.

Potoczne określenie „nadzór kuratora” najczęściej odnosi się do spotkań tylko w obecności kuratora sądowego. Nie należy utożsamiać tego z nadzorem nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej. To odrębne instytucje i mogą mieć różne podstawy prawne oraz cele.

Jeżeli kontakt poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakaże jego utrzymywania. Zakaz jest więc środkiem dalej idącym niż obecność kuratora. Jeżeli ryzyko można wystarczająco ograniczyć przez obecność kuratora albo inne warunki spotkań, sąd może poprzestać na ograniczeniu kontaktów.

Zmiana wcześniejszego orzeczenia lub ugody

Orzeczenie o kontaktach nie musi obowiązywać w niezmienionej formie aż do pełnoletności dziecka. Zgodnie z art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie dotyczące kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Jeżeli obecność kuratora została zarządzona z powodu konkretnego ryzyka, a ryzyko to ustało, rodzic może wnosić o złagodzenie ograniczenia. Wniosek powinien wskazywać, co zmieniło się od poprzedniego orzeczenia: na przykład regularny i spokojny przebieg dotychczasowych spotkań, podjęcie leczenia, terapii albo pracy nad problemem, poprawę relacji z dzieckiem czy pozytywne informacje z wykonywania kontaktów.

Możliwy jest również kierunek przeciwny. Jeżeli kontakty w obecności kuratora nie chronią dziecka wystarczająco albo pojawiły się nowe okoliczności, można żądać dalszego ograniczenia lub zakazu kontaktów. Nie ma ogólnego ustawowego terminu, po którego upływie dopiero wolno złożyć wniosek o zmianę. Kluczowe jest wykazanie zmiany lub aktualnego stanu, który uzasadnia inne uregulowanie ze względu na dobro dziecka.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

Najczęstszym błędem jest przedstawianie kuratora jako sankcji za naganne zachowanie byłego partnera. Sąd nie rozstrzyga, kto „zasługuje” na ograniczenie kontaktów, lecz jaki sposób spotkań najlepiej chroni dobro dziecka. Wniosek oparty głównie na historii konfliktu małżeńskiego, bez związku z sytuacją dziecka, może być mało przekonujący.

Drugim błędem jest żądanie ogólne: „wnoszę o kontakty przy kuratorze”, bez wskazania harmonogramu i miejsca. Warto zaproponować rozwiązanie możliwe do wykonania i powiązać je z konkretnymi przyczynami. Jeżeli wnioskodawca uważa, że kurator jest potrzebny tylko czasowo, powinien to wyraźnie zaznaczyć.

Trzeci błąd to utożsamianie odmowy dziecka z winą drugiego rodzica. Zachowanie dziecka trzeba badać w kontekście jego wieku, dojrzałości, relacji rodzinnych i przyczyn oporu. Z drugiej strony argument „dziecko nie chce” nie zwalnia automatycznie rodzica sprawującego pieczę z obowiązków wynikających z orzeczenia. Sąd powinien ustalić, czy rodzic właściwie przygotowuje dziecko do kontaktu i czy nie wpływa na jego stanowisko w sposób sprzeczny z dobrem dziecka.

Czwarty błąd to składanie dużej liczby materiałów, które nie mają związku z kontaktem. Dowody powinny odpowiadać na konkretne pytania: co się wydarzyło, kiedy, przy kim, jak zareagowało dziecko, jakie było zachowanie rodzica i dlaczego obecność kuratora ma rozwiązać określony problem.

FAQ

Czy sąd musi ustanowić kuratora, jeżeli jeden rodzic o to wnosi?

Nie. Wniosek rodzica jest żądaniem podlegającym ocenie. Sąd zarządza spotkania w obecności kuratora wtedy, gdy uzna, że wymaga tego dobro dziecka i że taki sposób ograniczenia kontaktów jest odpowiedni w konkretnej sytuacji.

Czy sam konflikt między rodzicami wystarczy do kontaktów przy kuratorze?

Zwykle sam konflikt nie powinien wystarczać. Potrzebne jest wykazanie, jak konflikt lub inne okoliczności przekładają się na bezpieczeństwo, dobrostan albo prawidłowy przebieg kontaktów dziecka.

Czy kurator przy kontaktach oznacza ograniczenie władzy rodzicielskiej?

Nie automatycznie. Kontakty i władza rodzicielska są odrębnymi instytucjami. Sąd może ograniczyć sposób kontaktów przez obecność kuratora bez zmiany zakresu władzy rodzicielskiej.

Czy można żądać kuratora tylko na czas procesu?

Tak. Można złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania i żądać, aby do czasu końcowego rozstrzygnięcia spotkania odbywały się w obecności kuratora, jeżeli sytuacja dziecka tego wymaga.

Czy dziecko może odmówić kontaktów z rodzicem?

Zdanie dziecka ma znaczenie odpowiednie do jego wieku i dojrzałości, ale odmowa nie rozstrzyga sprawy automatycznie. Sąd powinien ustalić przyczyny stanowiska dziecka i ocenić je z perspektywy jego dobra.

Czy można znieść kuratora, jeżeli kontakty przebiegają prawidłowo?

Tak, można żądać zmiany orzeczenia, jeżeli dobro dziecka uzasadnia mniej ograniczający sposób kontaktów. Warto przedstawić fakty pokazujące, że przyczyny wcześniejszego ograniczenia ustały albo istotnie się zmniejszyły.

Co zrobić, gdy drugi rodzic mimo orzeczenia nie wydaje dziecka na kontakt?

Należy gromadzić dowody każdego naruszenia i rozważyć postępowanie dotyczące wykonywania kontaktów. Sąd może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty określonej sumy za każde naruszenie, a przy dalszych naruszeniach nakazać zapłatę, z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 3/20.

Do jakiego sądu złożyć wniosek o kontakty w obecności kuratora?

Poza toczącą się sprawą o rozwód lub separację będzie to co do zasady sąd opiekuńczy właściwy według miejsca zamieszkania dziecka, w praktyce sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Jeżeli trwa sprawa o rozwód albo separację, kwestię kontaktów zgłasza się do sądu prowadzącego tę sprawę, zwykle w ramach wniosku o zabezpieczenie.

Podsumowanie

Kontakty w obecności kuratora sądowego mają chronić dziecko w sytuacji, w której całkowity zakaz kontaktów może być zbyt daleko idący, ale spotkania bez dodatkowych zabezpieczeń budzą uzasadnione obawy. Najważniejsze jest wykazanie konkretnych faktów dotyczących dziecka i zaproponowanie precyzyjnego, możliwego do wykonania sposobu kontaktów.

Jeżeli przygotowujesz wniosek, uporządkuj dotychczasowe orzeczenia, opisz zdarzenia chronologicznie, dołącz dowody i wskaż dokładny harmonogram. Jeżeli kurator już został ustanowiony, a sytuacja się zmieniła, rozważ wniosek o zmianę kontaktów zamiast zakładać, że ograniczenie wygaśnie samo.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 113–113⁶.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 445¹, 568–569, 576, 582¹, 598¹⁵–598¹⁹, 756¹–756² oraz art. 290¹.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20.